સાંખ્યસૂત્ર · અધ્યાય 2

(વસ્તુતત્ત્વવિપરીતતય પુરુષે કર્તૃતાયાઃ બુદ્ધૌ જ્ઞાતૃતાયાશ્ચ ભાને હેતુઃ), પ્રધાનકાર્ય
વિમુક્તમોક્ષાર્થં સ્વાર્થં વા પ્રધાનસ્ય

(પ્રકૃતેઃ જગત્સૃષ્ટૌ નિદાનભૂતાઃ અંશાઃ)
વિરક્તસ્ય તત્સિદ્ધેઃ

(પ્રકૃતેઃ જગત્સૃષ્ટૌ નિદાનભૂતાઃ અંશાઃ)
ન શ્રવણમાત્રાત્તત્સિદ્ધિઃ અનાદિવાસનાયાઃ બલવત્ત્વાત્

(પ્રકૃતેઃ જગત્સૃષ્ટૌ નિદાનભૂતાઃ અંશાઃ)
બહુભૃત્યવદ્વા પ્રત્યેકં

(પ્રકૃતેઃ જગત્સૃષ્ટૌ નિદાનભૂતાઃ અંશાઃ)
પ્રકૃતિવાસ્તવે ચ પુરુષસ્યાધ્યાસસિદ્ધિઃ

(પુરુષે સ્રષ્ટૃત્વનિરાકરણં)
કાર્યતસ્તત્સિદ્ધેઃ

(પુરુષે સ્રષ્ટૃત્વનિરાકરણં)
ચેતનોદ્દેશાન્નિયમઃ કણ્ટકમોક્ષવત્

(પુરુષે સ્રષ્ટૃત્વનિરાકરણં)
અન્યયોગે ઽપિ તાત્સિદ્ધિર્નાઞ્જસ્યેનાયોદાહવત્

(પુરુષે સ્રષ્ટૃત્વનિરાકરણં)
રાગવિરાગયોઃ યોગઃ સૃષ્ટિશ્ચ

(સૃષ્ટિં પ્રતિ મુખ્યં નિમિત્તકારણં)
મહદાદિક્રમેણ પઞ્ચભૂતાનાં

(પુરુષમુક્તિનિમિત્તા મહદાદિસૃષ્ટિઃ)
આત્માર્થત્વાત્સૃષ્ટેઃ નૈષામાત્માર્થ આરમ્ભઃ

(પુરુષમુક્તિનિમિત્તા મહદાદિસૃષ્ટિઃ)
દિક્કાલાવાકાશાદિભ્યઃ

(દિક્કાલયોઃ સૃષ્ટિઃ)
અધ્યવસાયો બુદ્ધિઃ

(મહત્તત્વ સ્વરૂપ કાર્યાદિઃ)
તત્કાર્યં ધર્માદિ

(મહત્તત્વ સ્વરૂપ કાર્યાદિઃ)
મહદુપરાગાદ્વિપરીતં

(મહત્તત્વ સ્વરૂપ કાર્યાદિઃ)
અભિમાનો ઽહઙ્કારઃ

(અહઙ્કારતત્વસ્વરૂપકાર્યાદિઃ)
એકાદશ પઞ્ચતન્માત્રં તત્કાર્યં

(અહઙ્કારતત્વસ્વરૂપકાર્યાદિઃ)
સાત્વિકં એકાદશકં પ્રવર્તતે વૈકૃતાદહઙ્કારાત્

(અહઙ્કારતત્વસ્વરૂપકાર્યાદિઃ)
કર્મેન્દ્રિય બુદ્ધીન્દ્રિયૈરાન્તરમેકાદશકં

(ઇન્દ્રિયાણાં સ્વરૂપં)
આહઙ્કારિકત્વશ્રુતેઃ ન ભૌતિકાનિ

(ઇન્દ્રિયાણાં સ્વરૂપં)
દેવતાલયશ્રુતિર્નારમ્ભકસ્ય

(ઇન્દ્રિયાણાં સ્વરૂપં)
તદુત્પત્તિશ્રુતેર્વિનાશદર્શનાચ્ચ

(ઇન્દ્રિયાણાં અનિત્યતા)
અતીન્દ્રિયં ઇન્દ્રિયં ભ્રાન્તાનામધિષ્ઠાને

(ગોલકાનામેવેન્દ્રિયત્વ નિરાકરણં)
શક્તિભેદે ઽપિ ભેદસિદ્ધૌ નૈકત્વં

(એકેન્દ્રિયવાદનિરાસઃ)
ન કલ્પનાવિરોધઃ પ્રમાણદૃષ્ટસ્ય

(એકેન્દ્રિયવાદનિરાસઃ)
ઉભયાત્મકં ચ મનઃ

(મનસઃ જ્ઞાનકર્મોભયાત્મકત્વં)
ગુણપરિણામભેદાન્નાનાત્વમવસ્થાવત્

(મનસઃ જ્ઞાનકર્મોભયાત્મકત્વં)
રૂપાદિરસમલાન્ત ઉભયોઃ

(ઇન્દ્રિયાણાં વિષયાઃ)
દ્રષ્ટૃત્વાદિરાત્મનઃ કરણત્વમિન્દ્રિયાણાં

(ઇન્દ્રિયાણાં આત્મોકારકત્વં)
ત્રયાણાં સ્વાલક્ષણ્યં

(અન્તઃકરણત્રયસ્ય અસાધારણ્યઃ સાધારણ્યશ્ચ વૃત્તયઃ)
સામાન્યકરણવૃત્તિઃ પ્રાણાદ્યાઃ વાયવઃ પઞ્ચ

(અન્તઃકરણત્રયસ્ય અસાધારણ્યઃ સાધારણ્યશ્ચવૃત્તયઃ)
ક્રમશો ઽક્રમશશ્ચેન્દ્રિયવૃત્તિઃ

(ઇન્દ્રિયવૃત્તેઃ ક્રમિકત્વનિયમાભાવઃ)
વૃત્તયઃ પઞ્ચતય્યઃ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટાઃ

(પઞ્ચવિધાઃ ધીવૃત્તયઃ)
તન્નિવૃત્તાવુપશાન્તોપરાગઃ સ્વસ્થઃ

(વૃત્ત્યુપસંહારદશાયામેવ પુરુષસ્ય સ્વરૂપે ઽવસ્થિતિઃ)
કુસુમવચ્ચ મણિઃ

(વૃત્ત્યુપસંહારદશાયામેવ પુરુષસ્ય સ્વરૂપે ઽવસ્થિતિઃ)
પુરુષાર્થં કરણોદ્ભવો ઽપ્યદૃષ્ટોલ્લાસાત્

(ઇન્દ્રિયપ્રવૃત્ત્યુપાધિઃ)
ધેનુવદ્વત્સાય

(ઇન્દ્રિયપ્રવૃત્ત્યુપાધિઃ)
કરણં ત્રયોદશાવિધં અવાન્તરભેદાત્

(કરણાનાં ત્રયોદશત્વં)
ઇન્દ્રિયેષુ સાધકતમત્વગુણયોગાત્ કુઠારવત્

(કરણાનાં ત્રયોદશત્વં)
દ્વયોઃ પ્રધાનં મનો લોકવત્ ભૃત્યવર્ગેષુ

(કરણેષુ ગૌણમુખ્યભાવવ્યવસ્થા)
અવ્યભિચારાત્

(કરણેષુ ગૌણમુખ્યભાવવ્યવસ્થા)
તથાશેષસંસ્કારાધારત્વાત્

(કરણેષુ ગૌણમુખ્યભાવવ્યવસ્થા)
સ્મૃત્યાનુમાનાચ્ચ

(કરણેષુ ગૌણમુખ્યભાવવ્યવસ્થા)
સમ્ભવેન્ન સ્વતઃ

(કરણેષુ ગૌણમુખ્યભાવવ્યવસ્થા)
આપેક્ષિકો ગુણપ્રધાનભાવઃ ક્રિયાવિશેષાત્

(કરણેષુ ગૌણમુખ્યભાવવ્યવસ્થા)
તત્કર્માર્જિતત્વાત્ તદર્થમભિચેષ્ટા લોકવત્

(કરણેષુ ગૌણમુખ્યભાવવ્યવસ્થા)
સમાનકર્મયોગે બુદ્ધેઃ પ્રાધાન્યં લોકવલ્લોકવત્

2. પ્રકીર્ણપાદઃ
પઞ્ચાભિબુદ્ધયઃ

પઞ્ચ કર્મયોનયઃ

પઞ્ચ વાયવઃ

પઞ્ચ કર્માત્માનઃ

પઞ્ચપર્વાવિદ્યા

અષ્ટાવિંશતિધાશક્તિઃ

નવધા તુષ્ટિઃ

અષ્ટધા સિદ્ધિઃ

દશ મૂલિકાર્થાઃ

અનુગ્રહઃ સર્ગઃ

ચતુર્દશવિધો ભૂતસર્ગઃ

ત્રિવિધો બન્ધઃ

ત્રિવિધો મોક્ષઃ

ત્રિવિધં પ્રમાણં

ત્રિવિધં દુઃખં

એતત્પરં યાથાતથ્યં

એતત્જ્ઞાત્વા કૃતકૃત્યઃ સ્યાત્

નાસૌ પુનઃ ત્રિવિધેન દુઃખેનાભિભૂયતે નાભિભીયતે