સાંખ્યસૂત્ર · અધ્યાય 1

વિષયાધ્યાયઃ
અથ ત્રિવિધદુઃખાત્યન્તનિવૃત્તિઃ અત્યન્ત પુરુષાર્થઃ

(પરમપુરુષાર્થસ્વરૂપં)
ન દૃષ્ટાત્ તત્સિદ્ધિઃ, નિવૃત્તે ઽપ્યનુવૃત્તિ દર્શનાત્

(લૌકિકોપાયૈઃ દુઃખનિવૃત્ત્યનુપપત્તિઃ)
પ્રાત્યહિક ક્ષુત્પ્રતીકારવત્ તત્પ્રતીકાર ચેષ્ટનાત્ પુરુષાર્થત્વં

(લૌકિકોપાયૈઃ દુઃખનિવૃત્ત્યનુપપત્તિઃ)
સર્વાસમ્ભવાત્, સમ્ભવે ઽપિ સત્તાસમ્ભવાત્ હેયઃ પ્રમાણકુશલૈઃ

(લૌકિકોપાયૈઃ દુઃખનિવૃત્ત્યનુપપત્તિઃ)
ઉત્કર્ષાદપિ મોક્ષસ્ય સર્વોત્કર્ષશ્રુતેઃ

(લૌકિકોપાયૈઃ દુઃખનિવૃત્ત્યનુપપત્તિઃ)
અવિશેષશ્ચોભયોઃ

(વૈદિકોપાયાનામપિ દુઃખનિવૃત્ત્યનુપાયતા)
ન સ્વભાવતો બદ્ધસ્ય મોક્ષસાધનોપદેશવિધિઃ

(બન્ધસ્ય સ્વાભાવિકત્વાનુપપત્તિઃ)
સ્વભાવસ્યાનપાયિત્વાત્, અનનુષ્ઠાનલક્ષણમપ્રામાણ્યં

(બન્ધસ્ય સ્વાભાવિકત્વાનુપપત્તિઃ)
નાશક્યોપદેશવિધિઃ, ઉપદિષ્ટે ઽપ્યનુપદેશઃ

(બન્ધસ્ય સ્વાભાવિકત્વાનુપપત્તિઃ)
શુક્લપટવત્ બીજવચ્ચેત્

(બન્ધસ્ય સ્વાભાવિકત્વાનુપપત્તિઃ), પૂ
શક્ત્યુદ્ભવાનુદ્ભવાભ્યાં નાશક્યોપદેશઃ

(બન્ધસ્ય સ્વાભાવિકત્વાનુપપત્તિઃ), સિ
ન કાલયોગતો વ્યાપિનો નિત્યસ્ય સર્વસમ્બન્ધાત્

(બન્ધસ્ય કાલદેશનિમિત્તકત્વાનુપપત્તિઃ)
ન દેશયોગતો ઽપ્યસ્માત્

(બન્ધસ્ય કાલદેશનિમિત્તકત્વાનુપપત્તિઃ)
નાવસ્થાતો દેહધર્મત્વાત્તસ્યાઃ

(બન્ધસ્ય અવસ્થાવિશેષનિમિત્તકત્વાનુપપત્તિઃ)
અસઙ્ગો હ્યયં પુરુષ ઇતિ

(બન્ધસ્ય અવસ્થાવિશેષનિમિત્તકત્વાનુપપત્તિઃ)
ન કર્મણાન્યધર્મત્વાત્ અતિપ્રસક્તેશ્ચ

(બન્ધસ્ય અવસ્થાવિશેષનિમિત્તકત્વાનુપપત્તિઃ)
વિચિત્રભોગાનુપપત્તિઃ અન્યધર્મત્વે

(બન્ધસ્ય ચિત્તગાત્રધર્મત્વાનુપપત્તિઃ)
પ્રકૃતિનિબન્ધનાચ્ચેન્ન તસ્યા અપિ પારતન્ત્ર્યં

(બન્ધસ્ય પ્રકૃતિનિમિત્તકત્વાનુપપત્તિઃ)
ન નિત્યશુદ્ધ બુદ્ધમુક્ત સ્વભાવસ્ય તદ્યોગસ્તદ્યોગાહતે

(બન્ધસ્ય પ્રકૃતિનિગિત્તકત્વાનુપપત્તિઃ)
નાવિદ્યાતો ઽ પ્યવસ્તુના બન્ધાયોગાત્

(બન્ધસ્ય અવિદ્યાનિમિત્તકત્વનિરાસઃ)
વસ્તુત્વે સિન્ધાન્તહાનિઃ

(બન્ધસ્ય અવિદ્યાનિમિત્તકત્વનિરાસઃ)
વિજાતીયદ્વૈતાપત્તિશ્ચ

(બન્ધસ્ય અવિદ્યાનિમિત્તકત્વનિરાસઃ)
વિરુદ્ધોભયરૂપા ચેત્

(બન્ધસ્ય અવિદ્યાનિમિત્તકત્વનિરાસઃ), પૂ
ન તાદૃક્પદાર્થાપ્રતીતેઃ

(બન્ધસ્ય અવિદ્યાનિમિત્તકત્વનિરાસઃ), સિ
ન વયં ષટ્પદાર્થવાદિનઃ વૈશેષિકાદિવત્

(બન્ધસ્ય અવિદ્યાનિમિત્તકત્વનિરાસઃ), પૂ
અનિયતત્વે ઽપિ નાયૌક્તિકસ્ય સંગ્રહઃ, અન્યથા બાલોન્મત્તાદિસમત્વં

(બન્ધસ્ય અવિદ્યાનિમિત્તકત્વનિરાસઃ), સિ
નાનાદિવિષયોપરાગ નિમિત્તકો ઽપ્યસ્ય

(બન્ધસ્ય વિષયવાસનાનિમિત્તકત્વનિરાસઃ)
ન બાહ્યાભ્યન્તરયોઃ ઉપરજ્યોપઞ્જક ભાવો ઽપિ દેશવ્યવધાનાત્ સ્રુઘ્નસ્થ પાટલિપુત્રસ્થયોરિવ

(બન્ધસ્ય વિષયવાસનાનિમિત્તકત્વનિરાસઃ)
દ્વયોરેકદેશલબ્ધોપરાગાન્ન વ્યવસ્થા

(બન્ધસ્ય વિષયવાસનાનિમિત્તકત્વનિરાસઃ)
અદૃષ્ટવશાચ્ચેત્

(બન્થસ્ય વિષયવાસનાનિમિત્તકત્વનિરાસઃ), પૂ
ન દ્વયોરેકકાલયોગાદુપકાર્યોપકારકભાવઃ

(બન્ધસ્ય વિષયવાસનાનિમિત્તકત્વનિરાસઃ), સિ
પુત્રકર્મવદિતિ ચેત્

(બન્ધસ્ય વિષયવાસનાનિમિત્તકત્વનિરાસઃ), પૂ
નાસ્તિ હિ તત્ર સ્થિર એક આત્મા યો ગર્ભાધાનાદિકર્મણા સંસ્ક્રિયતે

(બન્ધસ્ય વિષયવાસનાનિમિત્તકત્વ નિરાસઃ), સિ
સ્થિરકાર્યાસિદ્ધેઃ ક્ષણિકત્વં

(બન્ધાદીનાં સર્વેષામપિ ક્ષણિકત્વ વાદનિરાસઃ) ,પુ
ન પ્રત્યભિજ્ઞાબાધાત્

(બન્ધાદીનાં સર્વેષામપિ ક્ષણિકત્વ વાદનિરાસઃ) ,સિ
શ્રુતિન્યાયવિરોશ્ર્વચ્ચ

(બન્ધાદીનાં સર્વેષામપિ ક્ષણિકત્વ વાદનિરાસઃ)
દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધેશ્ ચ

(બન્ધાદીનાં સર્વેષામપિ ક્ષણિકત્વ વાદનિરાસઃ)
યુગપજ્જાયમાનયોઃ ન કાર્યકારણભાવઃ

(બન્ધાદીનાં સર્વેષામપિ ક્ષણિકત્વ વાદનિરાસઃ)
પૂર્વાપાયે ઉત્તરાયોગાત્

(બન્ધાદીનાં સર્વેષામપિ ક્ષણિકત્વ વાદનિરાસઃ)
તદ્ભાવે તદયોગાત્ ઉભયવ્યભિચારાદપિ ન

(બન્ધાદીનાં સર્વેષામપિ ક્ષણિકત્વ વાદનિરાસઃ)
પૂર્વભાવમાત્રે ન નિયમઃ

(બન્ધાદીનાં સર્વેષામપિ ક્ષણિકત્વ વાદનિરાસઃ)
ન વિજ્ઞાનમાત્રં બાહ્યપ્રતીતેઃ

(બન્ધાદીનાં વિજ્ઞાનમાત્રસ્વરૂપત્વનિરાસઃ)
તદભાવે તદભાવાત્ શૂન્યં તર્હિ

(બન્ધાદીનાં વિજ્ઞાનમાત્રસ્વરૂપત્વનિરાસઃ)
શૂન્યં તત્ત્વં, ભાવો વિનશ્યતિ, વસ્તુધર્મત્વાત્ વિનાશસ્ય

(સર્વશૂન્યતાવાદખણ્ડનં), પૂ
અપવાદમાત્રં અબુદ્ધાનાં

(સર્વશૂન્યતાવાદખણ્ડનં), સિ
ઉભયપક્ષસમાનક્ષેમત્વાદયમપિ

(સર્વશૂન્યતાવાદખણ્ડનં)
અપુરુષાર્થત્વમુભયથા

(સર્વશૂન્યતાવાદખણ્ડનં)
ન ગતિવિશેષાત્

(આત્મનો ગતિવિશેષસ્ય બન્ધનિમિત્તત્વનિરાસઃ)
નિષ્ક્રિયસ્ય તદસમ્ભવાત્

(આત્મનો ગતિવિશેષસ્ય બન્ધનિમિત્તત્વનિરાસઃ)
મૂર્તત્વાત્ ઘટાદિવત્ સમાનધર્માપત્તૌ અપસિદ્ધાન્તઃ

(આત્મનો ગતિવિશેષસ્ય બન્ધનિમિત્તત્વનિરાસઃ)
ગતિશ્રુતિરપિ ઉપાધિયોગાદાકાશવત્

(આત્મનો ગતિવિશેષસ્ય બન્ધનિમિત્તત્વનિરાસઃ)
ન કર્મણાપ્યતદ્ધર્મત્વાત્

(કર્મણો બન્ધનિમિત્તત્વનિરાસઃ)
અતિપ્રસક્તિઃ અન્યધર્મત્વે

(કર્મણો બન્ધનિમિત્તત્વનિરાસઃ)
નિર્ગુણાદિ શ્રુતિવિરોધશ્ચેતિ

(કર્મણો બન્ધનિમિત્તત્વનિરાસઃ)
તદ્યોગો ઽપ્યવિવેકાન્ન સમાનત્વં

(અવિવેકનિમિત્તપ્રકૃતિપુરુષસંયોગસ્યૈવ બન્ધહેતુત્વં)
નિયતકારણાત્તદુચ્છિત્તિઃ ધ્વાન્તવત્

(વિવેકસ્યૈવ અવિવેક નાશહેતુત્વં)
પ્રધાનાવિવેકાત્ અન્યાવિવેકસ્ય તદ્ધાને હાનં

(વિવેકસ્યૈવ અવિવેક નાશહેતુત્વં)
વાડ્માત્રં ન તુતત્ત્વં ચિત્તસ્થિતેઃ

(ચિત્તસ્થિતસ્યાપિ પુરુષસંક્રાન્તસ્ય બન્ધસ્ય સ્વાત્મસાક્ષાત્કાર નિવર્ત્યત્વં)
યુક્તિતો ઽપિ ન બાધ્યતે દિઙ્મૂઢવપરોક્ષાહતે

(ચિત્તસ્થિતસ્યાપિ પુરુષસંક્રાન્તસ્ય બન્ધસ્ય સ્વાત્મસાક્ષાત્કાર નિવર્ત્યત્વં)
અચાક્ષુષાણામનુમાનેન બોધઃ ધૂમાદિભિરિવ વહ્નૈઃ

(પ્રકૃતિપુરુષયોરાનુમાનિકત્વં)
સત્વરજસ્તમસાં સામ્યાવસ્થા પ્રકૃતિઃ, પ્રકૃતેર્મહાન્, મહાતો ઽહઙ્કારઃ, અહઙ્કારાત્ પઞ્ચતન્માત્રાણિ, ઉભયમિન્દ્રિયં તન્માત્રેભ્યઃ,સ્થૂલભૂતાનિ પુરુષઃ ઇતિ પઞ્ચવિંશતિર્ગણઃ

(પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વસિદ્ધિઃ)
સ્થૂલાત્ પઞ્ચતન્માત્રસ્ય

(પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વસિદ્ધિઃ)
બાહ્યાભ્યન્તરાભ્યાં તૈશ્ચાહઙ્કારસ્ય

(પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વસિદ્ધિઃ)
તેનાન્તઃ કરણસ્ય

(પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વસિદ્ધિઃ)
તતઃ પ્રકૃતેઃ

(પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વસિદ્ધિઃ)
સંહતપરાર્થત્વાત્ પુરુષસ્ય

(પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વસિદ્ધિઃ)
મૂલે મૂલાભાવાદમૂલં મૂલં

(પ્રકૃતેરેવ સર્વજગન્મૂલત્વં)
પારમ્પયૈઽપિ એકત્ર પરિનિષ્ઠેતિ સંજ્ઞામાત્રં

(પ્રકૃતેરેવ સર્વજગન્મૂલત્વં)
સમાજઃ પ્રકૃતેર્દ્વયોઃ

(પ્રકૃતેરેવ સર્વજગન્મૂલત્વં)
અધિકારિત્રૈવિધ્યાત્ ન નિયમઃ

(વિવેકમનનસ્ય અસાર્વત્રિકત્વે હેતુઃ)
મહદાખ્યં આદ્યં કાર્યં તન્મનઃ

(મહત્તત્વસ્વરૂપં)
ચરમો ઽહઙ્કારઃ

(અહઙ્કારતત્વસ્વરૂપં)
તત્કાર્યત્વમુત્તરેષાં

(તન્માત્રાદીનાં અહઙ્કારકાર્યત્વે ઽપિ પ્રકૃતિકાર્યત્વોપપતિઃ)
આદ્યહેતુતા તદ્દ્વારા પારમ્પર્યે ઽપ્યણુવત્

(તન્માત્રાદીનાં અહઙ્કારકાર્યત્વે ઽપિ પ્રકૃતિકાર્યત્વોપપતિઃ)
પૂર્વભાવિત્વે દ્વયોરેકતરસ્ય હાને અન્યતરયોગઃ

(પ્રકૃતેરેવ સર્વકારણત્તે નિયામકં)
ન પરિચ્છિન્નં સર્વોપાદાનં

(પ્રકૃતેરેવ સર્વકારણત્વે નિયામકં)
તદુત્પાત્તિશ્રુતેશ્ચ

(પ્રકૃતેરેવ સર્વકારણત્વે નિયામકં)
નાવસ્તુનો વસ્તુસિદ્ધિઃ

(શૂન્યસ્ય જગત્કારણતાયાઃ,જગતઃ શૂન્યતાયાશ્ચ ખણ્ડનં)
અબાધાત્ અદુષ્ટકારણ જન્યત્વાચ્ચ નાવસ્તુત્વં

(શૂન્યસ્ય જગત્કારણતાયાઃ,જગતઃ શૂન્યતાયાશ્ચ ખણ્ડનં)
ભાવે તદ્યોગેન તત્સિદ્ધિઃ, અભાવે તદભાવાત્ કુતસ્તરાં તત્સિદ્ધિઃ

(શૂન્યસ્ય જગત્કારણતાયાઃ,જગતઃ શૂન્યતાયાશ્ચ ખણ્ડનં)
ન કર્મણ ઉપાદાનત્વાયોગાત્

(કર્મણાં જગદપાદાનાતા નિરાસઃ)
નાનુશ્રવિકાદપિ તત્સિદ્ધિઃ, સાધ્યત્વેનાઽવૃત્તિયોગાદપુરુષાર્થત્વં

(લૌકિક વૈદિક કર્મણાં પરમપુરુષાર્થહેતુત્વખણ્ડનં)
તત્ર પ્રાપ્તિવિવેકસ્ય અનાવૃત્તિશ્રુતિઃ

(લૌકિક વૈદિક કર્મણાં પરમપુરુષાર્થહેતુત્વખણ્ડનં)
દુઃખાદ્દુઃખં જલભિષેકવન્ન જાડ્યવિમોકઃ

(લૌકિક વૈદિક કર્મણાં પરમપુરુષાર્થહેતુત્વખણ્ડનં)
કામ્યે ઽકામ્યેપિ સાધ્યત્વાવિશેષાત્

(લૌકિક વૈદિક કર્મણાં પરમપુરુષાર્થહેતુત્વખણ્ડનં)
વિજમુક્તસ્ય બન્ધધ્વંસમાત્રં, પરં ન સમાનત્વં

(લૌકિક વૈદિક કર્મણાં પરમપુરુષાર્થહેતુત્વખણ્ડનં)
દ્વયોરેકતરસ્યવાપ્યસન્નિકૃષ્ટાર્થપરિચ્છિત્તિઃ પ્રમા, તત્સાધકતમં યત્તત્ત્રિવિધં પ્રમાણં

(પ્રમા સ્વરૂપં, પ્રમાણેયત્તા ચ)
તત્સિદ્ધૌ સર્વસિદ્ધેઃ નાધિક્યસિદ્ધિઃ

(પ્રમા સ્વરૂપં, પ્રમાર્ણયત્તાચ)
યત્ સંબદ્ધં સત્ તદાકારોલ્લેખિ વિજ્ઞાનં તત્ પ્રત્યક્ષં

(પ્રત્યક્ષલક્ષણં)
યોગિનામબાહ્યપ્રત્યક્ષત્વાત્ ન દોષઃ

(પ્રત્યક્ષલક્ષણં)
લીનવસ્તુલબ્ધાતિશયસમ્બન્ધાદ્વાદોષઃ

(પ્રત્યક્ષલક્ષણં)
ઈશ્વરાસિદ્ધેઃ

(તદઙ્ગતયા ઈશ્વરસત્તા નિરાસઃ)
મુક્તામુક્તયોઃ અત્યતરાભાવાન્ન તત્સિદ્ધિઃ

(તદઙ્ગતયા ઈશ્વરસત્તા નિરાસઃ)
ઉભયથાપ્યસત્કરત્વં

(તદઙ્ગતયા ઈશ્વરસત્તા નિરાસઃ)
મુક્તાત્મનઃ પ્રશંસા ઉપાસા સિદ્ધસ્ય વા

(તદઙ્ગતયા ઈશ્વરસત્તા નિરાસઃ)
તત્સન્નિધાનાત્ અધિષ્ઠાતૃત્વં મણિવત્

(તદઙ્ગતયા ઈશ્વરસત્તા નિરાસઃ)
વિશેષકાર્યેષ્વપિ જીવાનાં

(તદઙ્ગતયા ઈશ્વરસત્તા નિરાસઃ)
સિદ્ધરૂપ બોદ્ધૃત્વાત્ વાક્યાર્થોપદેશઃ

(તદઙ્ગતયા ઈશ્વરસત્તા નિરાસઃ)
અન્તઃ કરણસ્ય તદુજ્જ્વલિતત્વાત્ લોહવત્ અધિષ્ઠાતૃત્વં

(અન્તઃ કરણસ્યૈવ મુખ્યમધિષ્ઠાનત્વં)
પ્રતિબન્ધદૃશઃ પ્રતિબદ્ધજ્ઞાનમનુમાનં

(અનુમાન લક્ષણં)
આપ્તોપદેશઃ શબ્દઃ

(શબ્દ લક્ષણં)
ઉભયસિદ્ધિઃ પ્રમાણાત્તદુપદેશઃ

(પ્રમાણસ્વરૂપવિવેચન ફલં)
સામાન્યતો દૃષ્ટાદુભયસિદ્ધિઃ

(સામાન્યતોદૃષ્ટરૂપાનુમાનવિશેષનિરૂપણં)
ચિદવસાનો ભોગઃ

(નિર્દુષ્ટં પ્રમાસ્વરૂપં)
અકર્તુરપિ ફલોપભોગો ઽન્નાદ્યવત્

(કર્તૃત્વફલભોગયોઃ વૈયધિકરણ્યશઙ્કાયાઃ સમાધાનં)
અવિવેકાદ્વા તત્સિદ્ધેઃ કર્તુઃ ફલાવગમઃ

(કર્તૃત્વફલભોગયોઃ વૈયધિકરણ્યશઙ્કાયાઃ સમાધાનં)
નોભયં ચ તત્વાખ્યાને

(પ્રકૃત્યાદેરિન્દ્રિયાવિષયત્વોપાધયઃ)
વિષયો ઽવિષયો ઽપ્યતિદૂરાદેર્હાનોપાદાનાભ્યામિન્દ્રિયસ્ય

(પ્રકૃત્યાદેરિન્દ્રિયાવિષયત્વોપાધયઃ)
સૌક્ષ્મ્યાત્તદનુપલરુબ્ધિઃ

(પ્રકૃત્યાદેરિન્દ્રિયાવિષયત્વોપાધયઃ)
કાર્યદર્શનાત્તદુપલબ્ધેઃ

(પ્રકૃત્યાદેરિન્દ્રિયાવિષયત્વોપાધયઃ)
વાદિવિપ્રતિપત્તેઃ તદસિદ્ધિરિતિ ચેત્

(સત્કાર્યવાદ નિરૂપણં), પૂ
તથાપ્યેકતરદૃષ્ટ્યા એકતરસિદ્ધેઃ નાપલાપઃ

(સત્કાર્યવાદ નિરૂપણં), સિ
ત્રિવિધવિરોધાપત્તેશ્ચ

(સત્કાર્યવાદ નિરૂપણં)
નાસદુત્પાદો નૃશૃઙ્ગવત્

(અસત્કાર્યવાદનિરાકરણં)
ઉપાદાનનિયમાત્

(અસત્કાર્યવાદનિરાકરણં)
સર્વત્ર સર્વદા સર્વાસમ્ભવાત્

(અસત્કાર્યવાદનિરાકરણં)
શક્તસ્ય શક્યકરણાત્

(અસત્કાર્યવાદનિરાકરણં)
કારણભાવાચ્ચ

(અસત્કાર્યવાદનિરાકરણં)
ન ભાવે ભાવયોગશ્ચેત્

(સતઃ કાર્યત્વોપપત્તિઃ), પૂ
નાભિવ્યક્તિનિબન્ધનૌ વ્યવહારાવ્યવહારૌ

(સતઃ કાર્યત્વોપપત્તિઃ), સિ
નાશઃ કારણલયઃ

(નાશસ્વરૂપં)
પારમ્પર્યતો ઽન્વેષણા બીજાઙ્કુરવત્

(અભિવ્યક્તિપક્ષે અનવસ્થાપરિહારઃ)
ઉત્પત્તિવદદોષઃ

(અભિવ્યક્તિપક્ષે અનવસ્થાપરિહારઃ)
હેતુમદનિત્યમવ્યાપિ સક્રિયમનેકમાશ્રિતં લિઙ્ગં

(કાર્યસ્વરૂપં)
આઞ્જસ્યાદભેદતોવા ગુણસામાન્યાદેઃ તત્સિદ્ધિઃ પ્રધાનવ્યપદેશાદ્વા

(કાર્યસ્વરૂપં)
ત્રિગુણાચેતનત્વાદિ દ્વયોઃ

(કાર્યકારણયોઃ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યે)
પ્રીત્યપ્રીતિવિષાદાદ્યૈઃ ગુણાનાં અન્યોન્યં વૈધર્મ્યં

(કાર્યકારણયોઃ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યે)
લધ્વૈદિ ધર્મૈઃ સાધર્મ્યં ચ ગુણાનાં

(કાર્યકારણયોઃ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યે)
ઉભયાન્યત્વાત્ કાર્યત્વં મહદાદેર્ઘટાદિવત્

(મહદાદેઃ કાર્યત્વોપપત્તિઃ)
પરિમાણાત્

(મહદાદેઃ કાર્યત્વોપપત્તિઃ)
સમન્વયાત્

(મહદાદેઃ કાર્યત્વોપપત્તિઃ)
શક્તિતશ્ચેતિ

(મહદાદેઃ કાર્યત્વોપપત્તિઃ)
તદ્ધાને પ્રકૃતિઃ પુરુષો વા

(મહદાદેઃ કાર્યત્વોપપત્તિઃ)
તયોરન્યત્વે તુચ્છત્વં

(મહદાદેઃ કાર્યત્વોપપત્તિઃ)
કાર્યાત્કારણાનુમાનં તત્સાહિત્યાત્

(કાર્યૈઃ કારણાનુમાનવિધિઃ)
અવ્યક્તં ત્રિગુણાલ્લિઙ્ગાત્

(કાર્યેભ્યઃ પ્રકૃતેઃ વૈધર્મ્યં)
તત્કાર્યતસ્તત્સિદ્ધેર્નાપલાપઃ

(કાર્યેભ્યઃ પ્રકૃતેઃ વૈધર્મ્યં)
સામાન્યેન વિવાદાભાવાત્ ધર્મવન્ન સાધનં

(પુરુષાસ્તિત્વ સાધનં)
શરીરાદિવ્યતિરિક્તઃ પુમાન્

(પુરુષાસ્તિત્વ સાધનં)
સંહતપરાર્થત્વાત્

(પુરુષાસ્તિત્વ સાધનં)
ત્રિગુણાદિવિપર્યયાત્

(પુરુષાસ્તિત્વ સાધનં)
અધિષ્ઠાનાચ્ચેતિ

(પુરુષાસ્તિત્વ સાધનં)
ભોતૃભાવાત્

(પુરુષાસ્તિત્વ સાધનં)
કૈવલ્યાર્થં પ્રવૃત્તેશ્ચ

(પુરુષાસ્તિત્વ સાધનં)
જડપ્રકાશાયોગાત્પ્રકાશઃ

(પુરુષસ્ય પ્રકાશસ્વરૂપત્વં)
નિર્ગુણત્વાન્નચિદ્ધર્મા

(પ્રકાશાત્મનોઃ ધર્મધર્મિભાવ નિરાકરણં)
શ્રુત્યા સિદ્ધસ્ય નાપલાપસ્તત્પ્રત્યક્ષબોધાત્

(પ્રકાશાત્મનોઃ ધર્મધર્મિભાવ નિરાકરણં)
સુષુપ્ત્યાદ્યસાક્ષિત્વં

(પ્રકાશાત્મનોઃ ધર્મધર્મિભાવ નિરાકરણં)
જન્માદુવ્યવસ્થાતઃ પુરુષબહુત્વં

(પુરુષબહુત્વ સાધનં)
ઉપાધિભેદે ઽપ્યેકસ્ય નાનાયોગઃ આકાશસ્યેવ ઘટાદિભિઃ

(પુરુષબહુત્વ સાધનં)
ઉપાધિર્ભિદ્યતે ન તુ તદ્વાન્

(પુરુષબહુત્વ સાધનં)
એવમેકત્વેન પરિવર્તમાનસ્ય ન વિરુદ્ધ ધર્માધ્યાસઃ

(પુરુષબહુત્વ સાધનં)
અન્યધર્મત્વે ઽપિ નારોપાત્તત્સિદ્ધિરેકત્વાત્

(પુરુષબહુત્વ સાધનં)
નાદ્વૈતશ્રુતિવિરોધો જાતિપરત્વાત્

(આત્મૈક્યવાદોપપત્તિઃ)
વિદિતબન્ધકારણસ્ય દૃષ્ટ્યાતદ્રૂપં

(આત્મૈક્યવાદોપપત્તિઃ)
નાન્ધાદૃષ્ટ્યા ચક્ષુષ્મતામનુપલમ્ભઃ

(આત્મૈક્યવાદોપપત્તિઃ)
વામદેવાદિર્મુક્તો નાદ્વૈતં

(આત્મૈક્યવાદોપપત્તિઃ)
અનાદાવદ્યાવદભાવાદ્ભવિષ્યદપ્યેવં

(આત્મૈક્યવાદોપપત્તિઃ)
ઇદીનીમિવ સર્વત્ર નાત્યન્તોચ્છેદઃ

(આત્મૈક્યવાદોપપત્તિઃ)
વ્યાવૃત્તોભયરૂપઃ

(આત્મનાં સદૈકરૂપત્વં)
સાક્ષાત્સમ્બન્ધાત્સાક્ષિત્વં

(આત્મનાં સદૈકરૂપત્વં)
નિત્યમુક્તત્વં

(આત્મનાં સદૈકરૂપત્વં)
ઔદાસીન્યં ચેતિ

(આત્મનાં સદૈકરૂપત્વં)
ઉપરાગાત્કર્તૃત્વં ચિત્સાન્નિધ્યાત્ ચિત્સાન્નિધ્યાત્

(પુરુષાર્થસ્વરૂપનિગમનં)
તત્ત્વસમાસસૂત્રાણિ (કપિલમહર્ષિપ્રણીતાનિ)
[ઇ.એ., તત્ત્વસમાસ, અન્ અબ્સ્ત્રચ્ત્ ઓf સાંખ્ય ફિલોસોફ્ય્]
1. તત્ત્વપાદઃ
અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ

ષોડશ વિકારાઃ

પુરુષઃ

ત્રૈગુણ્યં

સંચરઃ

પ્રતિસંચરઃ

અધ્યાત્મમ્

અધિભૂતમ્

અધિદૈવતમ્