સાંખ્યકારિકા · શ્લોક 1-20

દુઃખ-ત્રયાઽભિઘાતાજ્ જિજ્ઞાસા તદ્-અપ1ઘાતકે હેતૌ
દૃષ્ટે સા ^પાઽર્થા ચેન્ ન્ઽ ઐકાઽન્તાઽત્ય્-અન્તતો .અ-ભાવાત્.

દૃષ્ટવદ્ આનુશ્રવિકઃ સ હ્ય્ અ-વિશુદ્ધિ1 ક્ષયાઽતિશય-યુક્તઃ
તદ્-વિપરીતઃ શ્રેયાન્ વ્યક્તાઽ-વ્યક્ત-જ્ઞ-વિજ્ઞાનાત્.

મૂલ-પ્રકૃતિર્ અ-વિકૃતિર્ મહદ્-આદ્યાઃ1 પ્રકૃતિ-વિકૃતયઃ સપ્ત
ષોડશકસ્ તુ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ.

દૃષ્ટમ્ અનુમાનમ્ આપ્ત-વચનં ચ1 સર્વ-પ્રમાણ-સિદ્ધત્વાત્
ત્રિ-વિધં પ્રમાણમ્ ઇષ્ટં પ્રમેય-સિદ્ધિઃ પ્રમાણાદ્ ધિ.

પ્રતિ-વિષયાઽધ્યવસાયો દૃષ્ટં ત્રિ1-વિધમ્ અનુમાનમ્ આખ્યાતમ્
તલ્ લિઙ્ગ-લિઙ્ગિ2-પૂર્વકમ્ આપ્ત-શ્રુતિર્ આપ્ત-વચનં તુ3.

સામાન્યતસ્ તુ દૃષ્ટાદ્ અતીઽન્દ્રિયાણામ્ પ્રતીતિર્1 અનુમાનાત્
તસ્માદ્ અપિ ચા ઽ-સિદ્ધમ્ પરો.અક્ષમ્ આપ્તા`ગમાત્ સિદ્ધમ્2.

અતિ-દૂરાત્ સામીપ્યાદ્ ઇન્દ્રિય-ઘાતાન્ મનો.અન્-અવસ્થાનાત્
સૌક્ષ્મ્યાદ્ વ્યવધાનાદ્ અભિભવાત્ સમાનાઽભિહારાચ્ ચ.

સૌક્ષ્મ્યાત્ તદ્-અન્-ઉપલબ્ધિર્ ના ઽ-ભાવાત્ કાર્યતસ્ તદ્-ઉપલબ્ધિઃ1
મહદ્-આદિ તચ્ ચ2 કાર્યમ્ પ્રકૃતિ-વિ-રૂપં સ-રૂપં3 ચ.

અ-સદ્-અ-કરણાદ્ ઉપાદાન-ગ્રહણાત્ સર્વ-સમ્ભવાઽ-ભાવાત્
શક્તસ્ય શક્ય-કરણાત્ કારણ-ભાવાચ્ ચ સત્-કાર્યમ્.

હેતુમદ્ અ-નિત્યમ્ અ-વ્યાપિ સ-ક્રિયમ્ અન્-એકમ્ આશ્રિતં લિઙ્ગમ્
સાઽવયવં પર-તન્ત્રં વ્યક્તં વિપરીતમ્ અ-વ્યક્તમ્.

ત્રિ-ગુણમ્ અ-વિવેકિ વિષયઃ સામાન્યમ્ અ-ચેતનં પ્રસવ-ધર્મિ
વ્યક્તં તથા પ્રધાનં તદ્-વિપરીતસ્ તથા ચ પુમાન્.

પ્રીત્ય્-અ-પ્રીતિ-વિષાદા`ત્મકાઃ પ્રકાશ-પ્રવૃત્તિ1-નિયમાઽર્થાઃ
અન્યો.અન્યાઽભિભવા`શ્રય- જનન-મિથુન-વૃત્તયશ્ ચ ગુણાઃ.

સત્ત્વં લઘુ પ્રકાશકમ્1 ઇષ્ટમ્ ઉપષ્ટમ્ભકં2 ચલં ચ રજઃ
ગુરુ વરણકમ્ એવ તમઃ પ્રદીપવચ્ ચા ઽર્થતો વૃત્તિઃ.

અ-વિવેક્ય્-આદિ હિ સિદ્ધં1 ત્રૈગુણ્યાત્ તદ્-વિપર્યયા2ઽ-ભાવાત્
કારણ-ગુણા`ત્મકત્વાત્ કાર્યસ્યા ઽ-વ્યક્તમ્ અપિ સિદ્ધમ્.

ભેદાનાં પરિમાણાત્ સમન્વયાચ્ છક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ ચ
કારણ-કાર્ય-વિભાગાદ્ અ-વિભાગાદ્ વૈશ્વ-રૂપસ્ય1

કારણમ્ અસ્ત્ય્ અવ્યક્તં પ્રવર્તતે ત્રિ-ગુણતઃ સમુદયાચ્1 ચ
પરિણામ2તઃ સલિલવત્ પ્રતિ-પ્રતિ3-ગુણા`શ્રય4-વિશેષાત્.

સંઘાત-પરાઽર્થત્વાત્ ત્રિ-ગુણા`દિ-વિપર્યયાદ્ અધિષ્ઠાનાત્
પુરુષો .અસ્તિ ભોક્તૃ-ભાવાત્ કૈવલ્યાઽર્થં1 પ્રવૃત્તેશ્ ચ.

જનન1-મરણ-કરણાનાં પ્રતિ-નિયમાદ્ અ-યુગપત્ પ્રવૃત્તેશ્ ચ
પુરુષ-બહુત્વં સિદ્ધં ત્રૈ-ગુણ્ય2-વિપર્યયાચ્ ચ્ઽ ઐવ.

તસ્માચ્ ચ વિપર્યાસાત્1 સિદ્ધં સાક્ષિત્વમ્ અસ્ય પુરુષસ્ય
કૈવલ્યમ્ માધ્ય-સ્થ્યં દ્રષ્ટૃત્વમ્2 અ-કર્તૃ-ભાવશ્3 ચ.

તસ્માત્ તત્-સંયોગાદ્ અ-ચેતનં ચેતનાવદ્ ઇવ લિઙ્ગં
ગુણ-1કર્તૃત્વે ચ2 તથા કર્ત્^ એવ ભવત્ય્3 ઉદાસીનઃ4.