સમાધિરાજસૂત્ર · અધ્યાય 7

ઇતિ શ્રીસમાધિરાજે સમાધિપરિવર્તો નામ ષષ્ઠઃ ॥
(વૈદ્ય 35)
7 ત્રિક્ષાન્ત્યવતારપરિવર્તઃ ।
તત્ર ભગવાન્ પુનરપિ ચન્દ્રપ્રભં કુમારભૂતમામન્ત્રયતે સ્મ - તસ્માતર્હિ કુમાર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનેમં સમાધિમાકાઙ્ક્ષતા ક્ષિપ્રં ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેન ત્રિક્ષાન્તિજ્ઞાનકુશલેન ભવિતવ્યમ્ । તેન પ્રથમા ક્ષાન્તિઃ પ્રજ્ઞાતવ્યા । દ્વિતીયા ક્ષાન્તિઃ પ્રજ્ઞાતવ્યા । તૃતીયા ક્ષાન્તિઃ પ્રજ્ઞાતવ્યા । ત્રિક્ષાન્તિવિશેષકુશલેન ભવિતવ્યં ત્રિક્ષાન્તિજ્ઞાનવિશેષકુશલેન ચ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથાહિ કુમાર યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ત્રિક્ષાન્તિવિશેષકુશલો ભવતિ ત્રિક્ષાન્તિજ્ઞાનવિશેષકુશલશ્ચ ભવતિ, તદાયં કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રં સમાધિં પ્રતિલભતે, ક્ષિપ્રં ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । તસ્માત્તર્હિ કુમાર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ક્ષિપ્રં ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેનાયં ત્રિક્ષાન્ત્યવતારો ધર્મપર્યાય ઉદ્ગ્રહીતવ્યઃ । ઉદ્ગૃહ્ય ન પરેભ્યો વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિતવ્યઃ । તદ્ ભવિષ્યતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચેતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંશ્ચન્દ્રપ્રભસ્ય કુમારભૂતસ્યેમં ત્રિક્ષાન્ત્યવતારં ધર્મપર્યાયં ગાથાભિગીતેન વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયતિ સ્મ -
ન કેનચિત્ સાર્ધં કરોતિ વિગ્રહં ન ભાષતે વાચમનર્થસંહિતામ્ ।
અર્થે ચ ધર્મે ચ સદા પ્રતિષ્ઠિતઃ પ્રથમાય ક્ષાન્તીય સદ નિર્દિશીયતિ

માયોપમાન્ જાનતિ સર્વધર્માન્ ન ચાપિ સો ભોતિ નિમિત્તગોચરઃ ।
ન હીયતે જ્ઞાનવિવૃદ્ધભૂમેઃ પ્રથમાય ક્ષાન્તીય ઇમે વિશેષાઃ

સ સર્વસૂત્રાન્તનયેષુ કોવિદઃ સુભાષિતે ઽસ્મિન્નધિમુક્તિપણ્ડિતઃ ।
અનન્તજ્ઞાની સુગતાન જ્ઞાને પ્રથમાય ક્ષાન્તીય ઇમે વિશેષાઃ

યઃ કશ્ચિ ધર્મં શૃણુતે સુભાષિતં બુદ્ધાન ચો ભાષિત તન્ન કાઙ્ક્ષતિ ।
અધિમુચ્યતે સર્વજિનાન ધર્મતાં પ્રથમાય ક્ષાન્તીય ઇમે વિશેષાઃ

(વૈદ્ય 36)
નીતાર્થસૂત્રાન્તવિશેષ જાનતિ યથોપદિષ્ટા સુગતેન શૂન્યતા ।
યાસ્મિન્ પુનઃ પુદ્ગલ સત્ત્વ પૂરુષો નેયાર્થતાં જાનતિ સર્વધર્માન્

યે અસ્મિ લોકે પૃથુ અન્યતીર્થા ન તસ્ય તેષુ પ્રતિહન્યતે મનઃ ।
કારુણ્યમેતેષુ ઉપસ્થપેતિ પ્રથમાય ક્ષાન્તીય ઇમે વિશેષાઃ

આભાસમાગચ્છતિ તસ્ય ધારણી તસ્મિંશ્ચ આભાસિ ન જાતુ કાઙ્ક્ષતિ ।
સત્યાનુપરિવર્તિનિ વાચ ભાષતે પ્રથમાય ક્ષાન્તીય ઇમે વિશેષાઃ

ચતુર્ણ ધાતૂન સિયાન્યથાત્વં વાય્વમ્બુતેજઃપૃથિવીય ચાપિ ।
ન ચો વિવર્તેત સ બુદ્ધબોધેઃ પ્રથમાય ક્ષાન્તીય ઇમે વિશેષાઃ

યે શિલ્પસ્થાના પૃથુ અસ્તિ લોકે સર્વેષુ સો શિક્ષિતુ બોધિસત્ત્વઃ ।
ન ચાત્મન ઉત્તરિ કિંચિ પશ્યતિ પ્રથમાય ક્ષાન્તીય ઇમે વિશેષાઃ

અકમ્પિયઃ સમથબલેન ભોતિ શેલોપમો ભોતિ વિપશ્યનાય ।
ન ક્ષોભિતું શક્યુ સ સર્વસત્ત્વૈર્દ્વિતીયાય ક્ષાન્તીય સ નિર્દિશીયતિ

સમાહિતસ્તિષ્ઠતિ ભાષતે ચ સમાહિતશ્ચંક્રમતે નિષીદતિ ।
સમાધિયે પારમિતાગતો વિદુ દ્વિતીયાય ક્ષાન્તીય ઇમે વિશેષાઃ

(વૈદ્ય 37)
સમાહિતો લભતિ અભિજ્ઞ પઞ્ચ ક્ષેત્રશતં ગચ્છતિ ધર્મદેશકઃ ।
નો ચાપિ સો ઋદ્ધિબલાત્તુ હીયતે દ્વિતીયાય ક્ષાન્તીય ઇમે વિશેષાઃ

સ તાદૃશં શાન્ત સમાધિમેષતે સમાહિતસ્ય ન સ અસ્તિ સત્ત્વઃ ।
યસ્તસ્ય ચિત્તસ્ય પ્રમાણુ ગૃહ્ણીયા દ્વિતીયાય ક્ષાન્તીય ઇમે વિશેષાઃ

યે લોકધાતુષ્વિહ કેચિ સત્ત્વાસ્તે બુદ્ધજ્ઞાનેન ભણેયુ ધર્માન્ ।
ઉદ્ગૃહ્ણતો સર્વ યતો હિ ભાષિઉતં દ્વિતીયાય ક્ષાન્તીય ઇમે વિશેષાઃ

પુરિમોત્તરા દક્ષિણપશ્ચિમાસુ હેષ્ઠે તથોર્ધ્વં વિદિશાસુ ચૈવ ।
સર્વત્ર સો પશ્યતિ લોકનાથાન્ તૃતીયાય ક્ષાન્તીય સ નિર્દિશીયતિ

સુવર્ણવર્ણેન સમુચ્છ્રયેણ અચિન્તિયાં નિર્મિત નિર્મિણિત્વા ।
દેશેતિ ધર્મં બહુપ્રાણિકોટિનાં તૃતીયાય ક્ષાન્તીય ઇમે વિશેષાઃ

ય જમ્બુદ્વીપ ઇહ બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વત્ર સો દૃશ્યતિ બોધિસત્ત્વઃ ।
જ્ઞાતશ્ચ ભોતી સસુરાસુરે જગે તૃતીયાય ક્ષાન્તીય ઇમે વિશેષાઃ

બુદ્ધાન આચારુ તથૈવ ગોચરા ઈર્યાપથો યાદૃશ નાયકાનામ્ ।
સર્વત્ર સો શિક્ષિતુ ભોતિ પણ્ડિતસ્તૃતીયાય ક્ષાન્તીય ઇમે વિશેષાઃ

યે લોકધાતુષ્વિહ કેચિ સત્ત્વાસ્તે બોધિસત્ત્વસ્ય ભણેયુ વર્ણમ્ ।
(વૈદ્ય 38)
સચે ઽસ્ય તસ્મિન્ નાનુનીયતે મનો ન શિક્ષિતો ઉચ્યતિ બુદ્ધજ્ઞાને

યે લોકધાતુઇષ્વિહ કેચિ સત્ત્વાસ્તે બોધિસત્ત્વસ્ય ભણેયુ વર્ણમ્ ।
સચે ઽસ્ય તેષુ પ્રતિહન્યતે મનો ન શિક્ષિતો ઽદ્યાપિ સ બુદ્ધજ્ઞાને

અર્થેન લબ્ધેન ન ભોતિ સૂમનો ન ચાપ્યનર્થેન સ ભોતિ દુર્મનાઃ ।
શૈલોપમે ચિત્તિ સદા પ્રતિષ્ઠિતો અયં વિશેષસ્તૃતીયાય ક્ષાન્તિયાઃ

ઘોષાનુગામી ઇય ક્ષાન્તિરુક્તા ચિન્તામયી ભાવનાનુલોમિકી ।
શ્રુતંમયા સા અનુત્પત્તિકા યા શિક્ષા ચ અત્રાપ્યયુ બોધિમાર્ગઃ

તિસ્રો ઽપિ ક્ષાન્તીય સદા નિરુત્તરાઃ સ બોધિસત્ત્વેન ભવન્તિ લબ્ધાઃ ।
દૃષ્ટ્વા તતસ્તં સુગતા નરોત્તમા વિયાકરોન્તિ વિરજાય બોધયે

તતો ઽસ્ય તં વ્યાકરણં શ્રુણિત્વા પ્રકમ્પિતા મેદિની ષડ્વિકારમ્ ।
આભાય ક્ષેત્રં ભવતે પ્રભાસ્વરં પુષ્પાણિ ચ વર્ષિષુ દેવકોટ્યઃ

તસ્યો ચ તં વ્યાકરણં શ્રુણિત્વા સત્ત્વાન કોટી નિયુતા અચિન્તિયા ।
ઉત્પાદયી ચિત્ત વરાગ્રબોધયે વયં પિ ભેષ્યામ જિન આર્યચેતિકાઃ

ક્ષાન્ત્યા ઇમાસ્તિસ્ર નિરુત્તરા યદા સંબોધિસત્ત્વેન ભવન્તિ લબ્ધાઃ ।
ન ચાપિ સો જાયતિ નાપિ મ્રીયતે ન ચાપિ સ ચ્યવતિ નોપપદ્યતે

(વૈદ્ય 39)
યદા ઇમા ક્ષાન્તિ ત્રયો નિરુત્તરા સંબોધિસત્ત્વેન ભવન્તિ લબ્ધાઃ ।
ન પશ્યતેઃ જાયતિ યશ્ચ મ્રીયતે સ્થિતધર્મતાં પશ્યતિ સર્વધર્માન્

તથાહિ તેનો વિતથેતિ જ્ઞાતા માયોપમા ધર્મ સ્વભાવશૂન્યાઃ ।
ન શૂન્યતા જાયતિ નો ચ મ્રીયતે સ્વભાવશૂન્યા ઇમિ સર્વધર્માઃ

યદાત્ત્યસૌ સત્કૃતુ ભોતિ કેનચિદ્ ઉપસ્થિતો માનિતુ પૂજિતો ઽર્ચિતઃ ।
ન તસ્ય તસ્મિન્નનુનીયતે મનો જાનાતિ સો ધર્મસ્વભાવશૂન્યતામ્

આક્રુષ્ટ સત્ત્વેહિ પ્રહારતર્જિતો ન તેષુ ક્રોધં કુરુતે ન માનમ્ ।
મૈત્રીં ચ તેષુ દૃઢ સંજનેતિ તથૈવ સત્ત્વાન પ્રમોચનાય

લોષ્ટેહિ દણ્ડેહિ ચ તાડ્યમાનઃ પ્રતિઘાતુ તેષુ ન કરોતિ પણ્ડિતઃ ।
નૈરાત્મ્યક્ષાન્તીય પ્રતિષ્ઠિતસ્ય ન વિદ્યતે ક્રોધખિલં ન માનઃ

તથાહિ તેનો વિતથેતિ જ્ઞાતા માયોપમા ધર્મ સ્વભાવશૂન્યાઃ ।
સ તાદૃશે ધર્મનયે પ્રતિષ્ઠિતઃ સુસત્કૃતો ભોતિ સદેવલોકે

યદાપિ સત્ત્વાઃ પ્રગૃહીતશસ્ત્રાશ્છિન્દેયુ તસ્યો પૃથુ અઙ્ગમઙ્ગમ્ ।
ન તસ્ય તેષુ પ્રતિહન્યતે મનો ન ચાપિ મૈત્રી કરુણા તુ હીયતે

એવં ચ સો તત્ર જનેતિ ચિત્તં છિન્દન્તિ તે હિ પૃથુ અઙ્ગમઙ્ગમ્ ।
(વૈદ્ય 40)
તથા ન મહ્યં શિવ શાન્તિ નિર્વૃતી યાવન્ન સ્થાપ્યે ઇમિ અગ્રબોધયે

એતાદૃશે ક્ષાન્તિબલે નિરુત્તરે નૈરાત્મ્યક્ષાન્તીસમતાવિહારિણામ્ ।
સંબોધિસત્ત્વાન મહાયશાનાં કલ્પાન કોટ્યઃ સતતં સુભાવિતાઃ

તતોત્તરે યાત્તિક ગઙ્ગવાલિકા ન તાવ બોધી ભવતીહ સ્પર્શિતા ।
યે બુદ્ધજ્ઞાનેન ન કરોતિ કાર્યં કિં વા પુનર્જ્ઞાન તથાગતાનામ્

ક્ષપેતુ વર્ણં સુકરં ન તેષાં પ્રભાષતા કલ્પશતાન્યચિન્તિયા ।
અનન્તકીર્તેન મહાયશાનાં નૈરાત્મ્યક્ષાન્તીય પ્રતિષ્ઠિતાનામ્

તસ્માદ્ધિ યો ઇચ્છતિ બોધિ બુદ્ધિતું તં જ્ઞાનસ્કન્ધં પ્રવરં નિરુત્તરમ્ ।
સ ક્ષાન્તિ ભાવેતુ જિનેન વર્ણિતાં ન દુર્લભા બોધિ વરા ભવિષ્યતિ