સમાધિરાજસૂત્ર · અધ્યાય 5

ઇતિ શ્રીસમાધિરાજે બુદ્ધાનુસ્મૃતિપરિવર્તો નામ ચતુર્થઃ ॥
(વૈદ્ય 23)
5 ઘોષદત્તપરિવર્તઃ ।
તત્ર ભગવાંશ્ચન્દ્રપ્રભં કુમારભૂતમામન્ત્રયતે સ્મ - ભૂતપૂર્વં કુમાર અતીતે ઽધ્વન્યસંખ્યેયે કલ્પે અસંખ્યેયતરે વિપુલે ઽપ્રમેયે ઽચિન્ત્યે ઽપરિમાણે યદાસીત્ તેન કાલેન તેન સમયેન ભગવાન્ ઘોષદત્તો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોકે ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । તેન કાલેન તેન સમયેન તસ્ય ભગવતો ઘોષદત્તસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય અશીતિઃ શ્રાવકકોટ્યઃ પ્રથમસન્નિપાતો ઽભૂત્ સર્વેષામર્હતામ્ । દ્વિતીયઃ શ્રાવકસન્નિપાતઃ સપ્તતિકોટ્યો ઽર્હતામભૂત્ । તૃતીયઃ સન્નિપાતઃ ષષ્ટિઃ શ્રાવકકોટ્યો ઽર્હતામભૂત્ । તેન ખલુ પુનઃ સમયેન તસ્ય ભગવતો ઘોષદત્તસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ચત્વારિંશદ્વર્ષસહસ્રાણ્યાયુઃપ્રમાણમભૂત્ । અયં ચ જમ્બુદ્વીપ ઋદ્ધઃ સ્ફીતશ્ચ ક્ષેમશ્ચ સુભિક્ષશ્ચ રમણીયશ્ચ બહુજનાકીર્ણમનુષ્યશ્ચાભૂત્ । તેન ખલુ પુનઃ સમયેન અસ્મિન્ જમ્બુદ્વીપે દ્વૌ રાજાનાવભૂતામ્ । દૃઢબલશ્ચ નામ મહાબલશ્ચ નામ । તત્રૈકો રાજા અર્ધં જમ્બુદ્વીપં પરિભુઙ્ક્તે, દ્વિતીયો ઽપ્યર્ધં પરિભુઙ્ક્તે ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ રમણીયં ચ બહુજનાકીર્ણમનુષ્યં ચ ॥ તેન કાલેન તેન સમયેન રાજ્ઞો મહાબલસ્ય વિજિતે ભગવાન્ ઘોષદત્તસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઉત્પન્નો ઽભૂત્ । ઇતિ હિ કુમાર રાજ્ઞા મહાબલેન સ ઘોષદત્તસ્તથાગતઃ પરિપૂર્ણં વર્ષસહસ્રં નિમન્ત્રિતો ઽભૂત્ સાર્ધં બોધિસત્ત્વસંઘેન ભિક્ષુસંઘેન ચ કલ્પિકેન પરિભોગેણાનવદ્યેન ચીવરપિણ્ડપાત્રશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારેણ । તેન ચ કુમાર કાલેન તેન સમયેન તસ્ય ભગવતો ઘોષદત્તસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય બોધિસત્ત્વસંઘસ્ય સશ્રાવકસંઘસ્ય ચોત્સદો લાભસત્કારશ્લોકો ઽભૂત્ । શ્રાદ્ધાશ્ચ બ્રાહ્મણગૃહપતયો ભગવતો ઘોષદત્તસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સબોધિસત્ત્વસંઘસ્ય ચોત્સદં લાભસત્કારમકાર્ષુઃ । તે ચ શ્રાદ્ધા બ્રાહ્મણગૃહપતયો ભગવતો ઘોષદત્તસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય લાભસત્કારાયોદ્યુક્તા અભૂવન્ લોકામિષપૂજાયૈ યદુત રાજ્ઞ એવ ચ મહાબલસ્યાનુશિક્ષમાણરૂપમ્ । ઇતિ હિ
કુમાર તસ્ય ભગવતો ઘોષદત્તસ્ય એતદભૂત્ - પરિહીયન્તે બતેમે સત્ત્વાઃ શીલપોષધસમાદાનતસ્તથાગતાનામુપસંક્રમણતસ્તથાગતપર્યુપાસનતો બ્રહ્મચર્યાવાસતઃ પ્રવ્રજ્યોપસંપન્નભિક્ષુભાવતશ્ચ । ત એતે સત્ત્વાસ્તદનન્તરં સુખગુરુકાઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તદનન્તરં સુખમિદં યદુત લોકામિષપૂજા । ત એતે સત્વા દૃષ્ટધર્મગુરુકાશ્ચ સંપરાયગુરુકાશ્ચ નાત્યન્તનિષ્ઠાઃ કુશલમૂલાય । તત્રેયં કુમાર કતમા દુષ્ટધર્મગુરુકતા? યદુત પઞ્ચકામગુણાભિપ્રાયતા । (વૈદ્ય 24) તત્ર કુમાર કતમા સાંપરાયિકગુરુકતા? યદુત સ્વર્ગલોકાધ્યાલમ્બનતા । કતમા ચાત્યન્તનિષ્ઠકુશલમૂલગુરુકતા? યદુતાત્યન્તવિશુદ્ધિઃ । અત્યન્તવિમુક્તિઃ । અત્યન્તયોગક્ષેમતા । અત્યન્તબ્રહ્મચર્યાવાસઃ । અત્યન્તપર્યવસાનમ્ । અત્યન્તકુશલમૂલનિષ્ઠા । અત્યન્તપરિનિર્વાણમ્ । યન્નવહમેતેષાં સત્ત્વાનાં તથા તથા ધર્મં દેશયેયં યદમી સત્ત્વા યથાનુત્તરયા ધર્મપૂજયા ધર્મપ્રતિપત્ત્યા ચ તથાગતં પૂજયેયુઃ ॥
અથ ખલુ કુમાર ઘોષદત્તસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્તસ્યાં વેલાયાં રાજ્ઞો મહાબલસ્ય તેષાં ચ બ્રાહ્મણગૃહપતીનાં સંવેજનાભિપ્રાય ઇમા ગાથા અભાષત -
દાનપ્રદાનેન અન્યોન્ય સેવતાં તેષાન્યમન્યસ્મિ ન ભોતિ ગૌરવમ્ ।
ના તાદૃશીં સેવન વર્ણયન્તિ બુદ્ધા વિદૂ યેષ પ્રહીણ વાસના

તે તાદૃશા ભોન્તિ નરાઃ સુસેવિતા યે ધર્મ દેશેન્તિ હિતાય પ્રાણિનામ્ ।
તેષાન્યમન્યસ્મિ અભેદ્ય પ્રેમ યન્મારકોટીભિરશક્યુ ભિન્દિતુમ્

લોકામિષેણો નર સેવતાં નૃણાં સર્વેષં સાંદૃષ્ટિક ભોતિ અર્થઃ ।
નિરામિષં ધર્મ નિષેવતાં હિ મહાન્ત અર્થો ભવતી નરાણામ્

નિરામિષં ચિત્તુ ઉપસ્થપિત્વા નિરામિષં ધર્મ પ્રકાશયિત્વા ।
નિરામિષં યેષ ભવેત પ્રેમ તે તાદૃશાઃ ક્ષિપ્ર ભવન્તિ બુદ્ધાઃ

ન જાતુ કામાન્ પ્રતિસેવમાનઃ પુત્રેષુ દારેષુ જનિત્વ તૃષ્ણામ્ ।
ગૃહં ચ સેવન્તુ જુગુપ્સનીયમનુત્તરાં પ્રાપ્સ્યતિ સો ઽગ્રબોધિમ્

યે કામ વર્જેન્તિ યથાગ્નિકર્ષૂં પુત્રેષુ દારેષુ જહિત્વ તૃષ્ણામ્ ।
(વૈદ્ય 25)
ઉત્ત્રસ્તુ ગેહાદભિનિષ્ક્રમન્તિ ન દુર્લભા તેષ્વિયમગ્રબોધિઃ

ન કશ્ચિ બુદ્ધઃ પુરિમેણ આસી અનાગતે ભેષ્યતિ વાવતિષ્ઠતે ।
યેહિ સ્થિતૈરેવમગારમધ્યે પ્રાપ્તા ઇયમુત્તમ અગ્રબોધિઃ

પ્રહાય રાજ્યં યથ ખેટપિણ્ડં વસેત રણ્યેષુ વિવેકકામઃ ।
ક્લેશાન્ પ્રહાય પ્રતિહત્ય મારં બુદ્ધ્યન્તિ બોધિં વિરજામસંસ્કૃતામ્

યો બુદ્ધવીરાન્ યથ ગઙ્ગવાલુકા ઉપસ્થિહેય્યા બહુકલ્પકોટિયઃ ।
યશ્ચો ગૃહાતઃ પરિખિન્નમાનસો ઽભિનિષ્ક્રમેય્યા અયુ તત્ર ઉત્તમઃ

અન્નેહિ પાનેહિ ચ ચીવરેહિ પુષ્પેહિ ગન્ધેહિ વિલેપનેહિ ।
નોપસ્થિતા ભોન્તિ નરોત્તમા જિના યથ પ્રવ્રજિત્વા ચરિયાણ ધર્મમ્

યશ્ચૈવ બોધિં પ્રતિકાઙ્ક્ષમાણઃ સત્ત્વાર્થ નિર્વિણ્ણુ કુસંસ્કૃતાતઃ ।
રણ્યામુખઃ સપ્ત પદાનિ પ્રક્રમે અયં તતઃ પુણ્યવિશિષ્ટ ભોતિ

અશ્રૌષીત્ ખલુ પુનઃ કુમાર રાજા મહાબલો ભગવતા ઘોષદત્તેન તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ઇમામેવંરૂપાં પ્રવર્તિતાં નૈષ્ક્રમ્યપ્રતિસંયુક્તાં કથામ્ । શ્રુત્વા ચ વિમૃશતિ - યથાહં ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમાજાનામિ, ન ભગવાન્ દાનપારમિતાં વર્ણયતિ, ન શીલપારમિતાં વર્ણયતિ । અત્યન્તનિષ્ઠાં સંવર્ણયતિ । અત્યન્તવિશુદ્ધિમ્ । અત્યન્તબ્રહ્મચર્યાવાસમ્ । અત્યન્તનિર્વાણં સંવર્ણયતિ । તસ્યૈતદભૂત્ - નેદં સુકરમગારમધ્યાવસતા અનુત્તરધર્મપ્રતિપત્તિં સંપાદયિતુમ્, અર્થં વા અનુપ્રાપ્તુમ્ । પરિહીણો ઽસ્મ્યનુત્તરાયા ધર્મપ્રતિપત્તિતઃ । યન્ન્વહં કેશશ્મશ્રૂણ્યવતાર્ય કાષાયાણિ વસ્ત્રાણિ પરિધાય સમ્યગેવ શ્રદ્ધયા અગારાદનગારિકાં પ્રવ્રજેયમ્ । ઇતિ હિ (વૈદ્ય 26) કુમાર રાજા મહાબલઃ સાર્ધમશીત્યા બ્રાહ્મણગૃહપતિશતસહસ્રૈઃ પરિવૃતઃ પુરસ્કૃતો યેન ભગવાન્ ઘોષદત્તો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્તેનોપસંક્રામત્ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય એકાન્તે ઽસ્થાત્ । અથ ખલુ કુમાર ભગવાન્ ઘોષદત્તો રાજ્ઞો મહાબલસ્ય અધ્યાશયં વિદિત્વા ઇમં સર્વધર્મસ્વભાવસમતાવિપઞ્ચિતં સમાધિં દેશયતે । અથ ખલુ કુમાર રાજા મહાબલ ઇમં સમાધિં શ્રુત્વા તુષ્ટ ઉદગ્ર આત્તમનાઃ કેશશ્મશ્રણ્યવતાર્ય કાષાયાણિ વસ્ત્રાણિ પરિધાય સમ્યગેવ શ્રદ્ધયા અગારાદનગારિકાં પ્રવ્રજિતો ઽભૂત્ । સ તથા પ્રવ્રજિતઃ સન્નિમં સમાધિમુદ્ગૃહીતવાન્ । ઉદ્ગૃહ્ય પર્યવાપ્ય ધારયિત્વા વાચયિઓત્વા ભાવનાયોગમનુયુક્તો વ્યહાર્ષીત્ । સ તેનૈવ કુશલમૂલેન દશકલ્પકોટ્યો ન જાતુ દુર્ગતિવિનિપાતમગમત્, વિંશતિં ચ બુદ્ધકોટીરારાગયામાસ । તેષાં ચ તથાગતાનામન્તિકાદિમં સમાધિમશ્રૌષીત્ । શ્રુત્વા તેભ્યો બુદ્ધેભ્યસ્તેનોદ્ગૃહીતઃ પર્યવાપ્તો ધારિતો વાચિતો ભાવનાયોગમનુયુક્તો વ્યહાર્ષીત્ । સ તતઃ પશ્ચાત્ તેનૈવ કુશલમૂલેન દશાનાં કલ્પકોટીનામત્યયેન પરિપૂર્ણેન કલ્પશતસહસ્રેણ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધો ઽભૂત્ । સો ઽપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામર્થં કૃત્વા પશ્ચાદ્ બુદ્ધપરિનિર્વાણેન પરિનિર્વૃતો ઽભૂત્ । તત્ર કુમાર યાન્યશીતિપ્રાણિશતસહસ્રાણિ રાજ્ઞા મહાબલેન સાર્ધં ભગવન્તં ઘોષદત્તં તથાગતમુપસંક્રાન્તાનિ, તે ઽપિ સર્વે ઇમં સમાધિં
શ્રુત્વા તુષ્ટા ઉદગ્રા આત્તમનસઃ પ્રમુદિતાઃ
પ્રીતિસૌમનસ્યજાતાઃ કેશશ્મશ્રૂણ્યવતાર્ય કાષાયાણિ વસ્ત્રાણિ પરિધાય સમ્યગેવ શ્રદ્ધયા અગારાદનગારિકાં પ્રવ્રજિતા અભૂવન્ । તે ઽપિ તથા પ્રવ્રજિતા ઇમં સમાધિમુદ્ગૃહ્ય પર્યવાપ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા ભાવનાયોગમનુયુક્તા વિહૃત્ય તેનૈવ કુશલમૂલેન વિંશતિકલ્પકોટ્યો ન જાતુ દુર્ગતિવિનિપાતમગમન્ । સર્વત્ર ચ કલ્પે કલ્પે બુદ્ધકોટીર્બુદ્ધકોટીરારાગયામાસ । સર્વેષાં ચ તેષાં તથાગતાનામન્તિકે ઇમં સમાધિં શ્રુત્વોદ્ગૃહ્ય પર્યવાપ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા ભાવનાયોગમનુયુક્તા વિહૃત્ય તેનૈવ પૂર્વક્રેણ કુશલમૂલેન વિંશતીનાં કલ્પકોટીનામત્યયેન તતઃ પશ્ચાત્ પરિપૂર્ણદશભિઃ કલ્પસહસ્રૈરનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધા દૃઢશૂરનામાનસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોકે ઉત્પન્ના અભુવન્ । તે ઽપ્યપ્રમેયાનસંખ્યેયાન્ સત્ત્વાન્ પરિપાચ્ય તેષાં ચાર્થં કૃત્વા બુદ્ધપરિનિર્વૃતા અભૂવન્ । તદનેનાપિ તે કુમાર પર્યાયેણ એવં વેદિતવ્યં યથાયં સમાધિર્બહુકરો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામનુત્તરસ્ય સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્યાહરણાય સંવર્તત ઇતિ ॥ અથ ખલુ ભગવાંશ્ચન્દ્રપ્રભસ્ય કુમારભૂતસ્ય તસ્યાં વેલાયામેતદેવ પૂર્વયોગપરિવર્તં ભૂયસ્યા માત્રયા ગાથાભિગીતેન વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયતિ સ્મ -
સ્મરામ્યહં પૂર્વમતીતમધ્વનિ અચિન્તિયે કલ્પિ નરાણ ઉત્તમઃ ।
(વૈદ્ય 27)
ઉત્પન્નુ લોકાર્થકરો મહર્ષિ નામેન સો ઉચ્યતિ ઘોષદત્તઃ

અશીતિ કોટ્યઃ પરિપૂર્ણ તસ્ય પ્રથમો ગણો આસિ ય શ્રાવકાણામ્ ।
દ્વિતીય ચાસીત્ પરિપૂર્ણ સપ્તતિસ્તૃતીય ચો ષષ્ટ્યરહન્તકોટિયઃ

સર્વે ચ ક્ષીણાસ્રવ નિષ્કિલેશાઃ સર્વે ચ ઋદ્ધીબલપારમિં ગતાઃ ।
વર્ષં સહસ્રા દુવિ વિશં ચાયુઃ ક્ષેત્રં ચ આસીત્ પરિશુદ્ધ શોભનમ્

અભિષેકપ્રાપ્તા પરહિત અપ્રમેયા વશિતેહિ ભૂમિહિ ચ સુપ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
આસન્ન તે દ્રુમવરિ બોધિ બોધિતું યે બોધિસત્વાસ્ત અભૂષિ તાયિનઃ

ઇહ જમ્બુદ્વીપસ્મિ અભૂષિ રાજા દૃઢબલો નામ મહાબલશ્ચ ।
ઉપાર્ધુ રાજ્યસ્ય તદેકુ ભુઞ્જતે દ્વિતીય ચાધસ્ય અભૂષિ રાજા

મહાબલસ્યો વિજિતસ્મિ બુદ્ધો ઉત્પન્ન સો દેવમનુષ્યપૂજિતઃ ।
લભિત્વ રાજા સુગતસ્મિ શ્રદ્ધામ્ ઉપસ્થિહી વર્ષસહસ્ર પૂર્ણમ્

તસ્યાનુશિક્ષી બહુ અન્યસત્ત્વાઃ કુર્વન્તિ સત્કાર તથાગતસ્ય ।
લોકામિષેણૈવ હિ ધર્મપૂજયા સશ્રાવકસ્ય અતુલો ઽભૂ ઉત્સદઃ

અભૂષિ ચિત્તં પુરુષોત્તમસ્ય દેશિષ્ય ધર્મમિમિ ધર્મકામાઃ ।
યન્નૂન સર્વે પ્રજહિત્વ કામાનિહ પ્રવ્રજેયુર્મમ શાસનસ્મિન્

(વૈદ્ય 28)
સ ભાષતે ગાથ નરાણમુત્તમઃ સંલેખિધર્મં સુગતાન શિક્ષામ્ ।
ગૃહવાસદોષાંશ્ચ અનન્તદુઃખાન્ પ્રતિપત્તિ ધર્મેષ્વિહ ધર્મપૂજા

શ્રુણિત્વ ગાથાં તદ રાજપાર્થિવો એકો વિચિન્તેતિ રહોગતો નૃપઃ ।
ન શક્ય ગેહસ્મિ સ્થિહિત્વ સર્વે પ્રતિપદ્યિતુમુત્તધર્મપૂજા

સ રાજ્ય ત્યક્ત્વા યથ ખેટપિણ્ડં પ્રાણિસહસ્રેભિરશીતિભિઃ સહ ।
ઉપસંક્રમી તસ્ય જિનસ્ય અન્તિકં વન્દિત્વ પાદૌ પુરતઃ સ્થિતો ઽભૂત્

તેષાં જિનો આશયુ જાનમાનો દેશેતિમં શાન્ત સમાધિ દુર્દૃશમ્ ।
તે પ્રીતિપ્રામોદ્યસુખેન પ્રીણિતાસ્તુષ્ટા ઉદગ્રાસ્તદ પ્રવ્રજિંસુ

તે પ્રવ્રજિત્વાન ઇમં સમાધિં ધારિત્વ વાચિત્વ પર્યાપુણિત્વ ।
ન જાતુ ગચ્છે વિનિપાતદુર્ગતિં કલ્પાન કોટ્યઃ પરિપૂર્ણ વિંશતિમ્

તે તેન સર્વે કુશલેન કર્મણા અદ્રાક્ષુ બુદ્ધાન સહસ્રકોટિયઃ ।
સર્વેષુ ચો તેષુ જિનાનુશાસને તે પ્રવ્રજિત્વેમુ સમાધિ ભાવયી

તે પશ્ચિમે કાલિ અભૂષિ બુદ્ધા દૃઢશૂરનામાન અનન્તવીર્યાઃ ।
કૃત્વા ચ અર્થં બહુપ્રાણિકોટિનાં તે પશ્ચિકાલેસ્મિ શિખીવ નિર્વૃતાઃ

(વૈદ્ય 29)
મહાબલો રાજા ય આસિ પૂર્વં સ જ્ઞાનશૂરો અભુ બુદ્ધ લોકે ।
તદા બહુ પ્રાણિસહસ્રકોટિયઃ સ્થપેત્વ બોધાય સ પશ્ચિ નિર્વૃતઃ

તસ્માચ્છ્રુણિત્વા ઇમુ પશ્ચિકાલે ધારેય સૂત્રમિમુ બુદ્ધવર્ણિતમ્ ।
ધારેત્વિમમીદૃશ ધર્મકોષં ભવિષ્યથા ક્ષિપ્ર નરાણમુત્તમાઃ