સમાધિરાજસૂત્ર · અધ્યાય 4

ઇતિ શ્રીસમાધિરાજે ભૂતગુણવર્ણપ્રકાશનપરિવર્તો નામ તૃતીયઃ ॥
(વૈદ્ય 19)
4 બુદ્ધાનુસ્મૃતિપરિવર્તઃ ।
અથ ખલુ ચન્દ્રપ્રભઃ કુમારભૂતો ભગવન્તમેતદવોચત્ - સમાધિઃ સમાધિરિતિ ભગવન્નુચ્યતે । કતમસ્યૈતદ્ધર્મસ્યાધિવચનં સમાધિરિતિ? એવમુક્તે ભગવાંશ્ચન્દ્રપ્રભં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - સમાધિઃ સમાધિરિતિ કુમાર ઉચ્યતે યદુત ચિત્તનિધ્યાપ્તિઃ । અનુપપત્તિઃ । અપ્રતિસંધિઃ । પ્રતિસંધિજ્ઞાનમ્ । અપહૃતભારતા । તથાગતજ્ઞાનમ્ । બુદ્ધવૃષભિતા । રાગચિકિત્સા । દોષવ્યુપશમઃ । મોહસ્ય પ્રહાણમ્ । યુક્તયોગિતા । અયુક્તવિવર્જનતા । અકુશલધર્મચ્છન્દઃ । સંસારાન્મોક્ષકામતા । અધ્યાશયપ્રતિપત્તિઃ । જાગરિકાયા આસેવનમ્ । પ્રહાણસ્યાનુત્સર્ગઃ । આરક્ષા શુક્લધર્માણામ્ । ઉપપત્તિષ્વવિશ્વાસઃ । અનભિસંસ્કારઃ । કર્મણામાધ્યાત્મિકાનામાયતનાનામમનસિકારઃ । બાહ્યાનામાયતનાનામસમુદાચારઃ । આત્મનો ઽનુત્કર્ષણમ્ । પરેષામપંસનતા । કુશલેષ્વનધ્યવસાનમ્ । પૃથગ્જનેષ્વવિશ્વાસઃ । શીલસ્ય નિષ્યન્દઃ । દુરાસદતા । મહૌજસ્કતા । આત્મજ્ઞાનમ્ । અચપલતા । ઈર્યાપથસંપદવસ્થાનમ્ । અવ્યાપાદઃ । અપારુષ્યમ્ । પરેષ્વનુત્પીડા । મિત્રાણામનુરક્ષણા । ગુહ્યમન્ત્રાણામારક્ષણા । અવિહિંસા । શીલવતામનુત્પીડના । શ્લક્ષ્ણવચનતા । સર્વત્રૈધાતુકે અનિઃશ્રિતતા । સર્વધર્મેષુ શૂન્યતા । આનુલોમિકી ક્ષાન્તિઃ । સર્વજ્ઞજ્ઞાને તીવ્રચ્છન્દતા સમાધિઃ સમાધિરિતિ કુમાર ઉચ્યતે । યા એવેષ્વેવંરૂપેષુ ધર્મેષુ પ્રતિપત્તિરપ્રતિપત્તિઃ, અયં સ કુમાર ઉચ્યતે સમાધિરિતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
અપાવૃતં મે અમૃતસ્ય દ્વારમ્ આચક્ષિતો ધર્મસ્વભાવુ યાદૃશઃ ।
નિદર્શિતા મે ઉપપત્તિ યાદૃશી પ્રકાશિતા નિર્વૃતિ સાનુશંસા

વિવર્જનીયાઃ સદ પાપમિત્રાઃ કલ્યાણમિત્રાશ્ચ નિષેવિતવ્યાઃ ।
વનેષુ વસ્તવ્ય ગણાન્ જહિત્વા મૈત્રં ચ ચિત્તં સદ ભાવનીયમ્

શુદ્ધં ચ શીલં સદ રક્ષિતવ્યં ધૂતેષુ પુષ્ટિઃ સદ વિન્દિતવ્યા ।
ત્યાગશ્ચ પ્રજ્ઞા ચ નિષેવિતવ્યા । ન દુર્લભો એષ સમાધિ ભેષ્યતિ

(વૈદ્ય 20)
તતો લભિત્વા ઇમ શાન્તભૂમિ યસ્યામભૂમિઃ પૃથુ શ્રાવકાણામ્ ।
પ્રત્યક્ષભૂતા સુગતસ્ય ધર્મ પ્રતિલપ્સ્યથા બુદ્ધગુણાનચિન્તિયાન્

દૃષ્ટ્વા નરાન્ ભાજનબુદ્ધિમન્તાન્ તાન્ બોધિચિત્તસ્મિ સમાદહેથ ।
અનુત્તરે જ્ઞાનિ પ્રતિષ્ઠપિત્વા ન દુર્લભો એષ સમાધિરાજઃ

યસ્યાર્થિ ઈર્ષા પુન સંજનેય્યા આહારિ નિષ્યન્દિહ પ્રત્યવેક્ષતઃ ।
પર્યેષ્ટિતશ્ચો પરિભોગતશ્ચ ન દુર્લભો એષ સમાધિ ભેષ્યતે

સમાધિરાજો યદિ વૈષ શૂન્યતો વિશુદ્ધશીલાનયુ મૂર્ધ્નિ તિષ્ઠતિ ।
સ્વભાવતો ધર્મ સદા સમાહિતા બાલા ન જાનન્તિ અયુક્તયોગાઃ

યેષામયં શાન્ત સમાધિરિષ્ટો ન તેષ જાતુ ભયબુદ્ધિ તિષ્ઠતિ ।
સદાનુપશ્યન્તિ નરાણમુત્તમમિમાં નિષેવિત્વ પ્રશાન્તભૂમિમ્

આકારતો યઃ સ્મરતે તથાગતાન્ સ ભોતિ શાન્તેન્દ્રિયુ શાન્તમાનસઃ ।
અભ્રાન્તચિત્તઃ સતતં સમાહિતઃ શ્રુતેન જ્ઞાનેન ચ સાગરોપમઃ

અસ્મિન્ સમાધૌ હિ પ્રતિષ્ઠિહિત્ત્વા યશ્ચંક્રમે ચંક્રમિ બોધિસત્ત્વઃ ।
સ પશ્યતિ બુદ્ધસહસ્રકોટિયસ્તદુત્તરે યાત્તિક ગઙ્ગવાલુકાઃ

ઉન્માદુ ગચ્છેય નરસ્ય ચિત્તં યો બુદ્ધધર્માણ પ્રમાણુ ગૃહ્ણીયાત્ ।
(વૈદ્ય 21)
નૈવાપ્રમાણસ્ય પ્રમાણમસ્તિ અચિન્તિયા સર્વગુણેહિ નાયકાઃ

ન સો ઽસ્તિ સત્ત્વો દશસુ દિશાસુ યો લોકનાથેન સમઃ કુતોત્તરિ ।
સર્વે હિ સર્વજ્ઞગુણરુપેતમાકાઙ્ક્ષથ લપ્સ્યથ બુદ્ધજ્ઞાનમ્

સુવર્ણવર્ણેન સમુચ્છ્રયેણ સમન્તપ્રાસાદિકુ લોકનાથઃ ।
યસ્યાત્ર આલમ્બનિ ચિત્તુ વર્તતે સમાહિતઃ સોચ્યતિ બોધિસત્ત્વઃ

અસંસ્કૃતં સંસ્કૃતુ જ્ઞાત્વ વિજ્ઞો નિમિત્તસંજ્ઞાય વિભાવિતાય ।
સો આનિમિત્તે ભવતિ પ્રતિષ્ઠિતઃ પ્રજાનતી શૂન્યક સર્વધર્માન્

યો ધર્મકાયે ભવતિ પ્રતિષ્ઠિતો અભાવ જાનાતિ સ સર્વભાવાન્ ।
અભાવસંજ્ઞાય વિભાવિતાય ન રૂપકાયેન જિનેન્દ્ર પશ્યતિ

આરોચયામિ પ્રતિવેદયામિ વો યથા યથા બહુ ચ વિતર્કયેન્નરઃ ।
તથા તથા ભવતિ તન્નિમિત્તચિત્તસ્તેહિ વિતર્કેહિ તન્નિશ્રિતેહિ

એવં મુનીન્દ્રં સ્મરતો નરસ્ય આકારતો જ્ઞાનતો અપ્રમેયતઃ ।
અનુસ્મૃતિં ભાવયતઃ સદા ચ તન્નિમ્નચિત્તં ભવતી તત્પ્રોણમ્

સ ચંક્રમસ્થો ન નિષદ્યમાશ્રિત આકાઙ્ક્ષતે પુરુષવરસ્ય જ્ઞાનમ્ ।
આકાઙ્ક્ષમાણઃ પ્રણિઘેતિ બોધયે ભવિષ્યહં લોકિ નિરુત્તરો જિનઃ

(વૈદ્ય 22)
સ બુદ્ધ સંજાનતિ બુદ્ધ પશ્યતે બુદ્ધાન ચો ધર્મત પ્રત્યવેક્ષતે ।
ઇહ સમાધિસ્મિ પ્રતિષ્ઠિહિત્વા નમસ્યતે બુદ્ધ મહાનુભાવાન્

કાયેન વાચા ચ પ્રસન્ન માનસા બુદ્ધાન વર્ણં ભણતી અભીક્ષ્ણમ્ ।
તથાહિ સો ભાવિતચિત્તસંતતી । રાત્રિંદિવં પશ્યતિ લોકનાથાન્

યદાપિ સો ભોતિ ગિલાન આતુરઃ પ્રવર્તતે વેદન મારણાન્તિકા ।
ન બુદ્ધમારભ્ય સ્મૃતિઃ પ્રમુષ્યતે ન વેદનાભિરનુસંહરીયતિ

તથા હિ તેન વિચિનિત્વ જ્ઞાતા અનાગતા આગત ધર્મશૂન્યતા ।
સો તાદૃશે ધર્મનયે પ્રતિષ્ઠિતો ન ખિદ્યતે ચિત્ત ચરન્તુ ચારિકામ્

તસ્માચ્છ્રુણિત્વા ઇમુ આનુશંસા જનેથ છન્દમતુલાય બોધયે ।
મા પશ્ચકાલે પરિતાપુ ભેષ્યત સુદુર્લભં સુગતવરાણ દર્શનમ્

અહં ચ ભાષેય પ્રણીત ધર્મં યૂયં ચ શ્રુત્વાન સમાચરેથાઃ ।
ભૈષજ્ય વસ્ત્રાં ચ ગૃહીત્વ આતુરો ઽપનેતુ વ્યાધિં ન પ્રભોતિ આત્મનઃ

તસ્માદ્વિધિજ્ઞેન વિચક્ષણેન ઇમં સમાધિં પ્રતિકાઙ્ક્ષતા સદા ।
શીલં શ્રુતં ત્યાગુ નિષેવિતવ્યં ન દુર્લભો એષ સમાધિ ભેષ્યતિ