સમાધિરાજસૂત્ર · અધ્યાય 3

ઇતિ શ્રીસમાધિરાજે શાલેન્દ્રરાજ(પૂર્વયોગ)પરિવર્તો નામ દ્વિતીયઃ ॥
(વૈદ્ય 13)
3 ભૂતગુણવર્ણપ્રકાશનપરિવર્તઃ ।
તત્ર ભગવાન્ પુનરપિ ચન્દ્રપ્રભં કુમારભૂતમામન્ત્રયતે સ્મ - તસ્માત્તર્હિં કુમાર યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આકાઙ્ક્ષતિ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ભૂતં બુદ્ધગુણવર્ણં સંપ્રકાશયિતું નો ચાર્થતો વા વ્યઞ્જનતો વા પર્યાદાનં ગન્તું સર્વં ચ મે વચનં બુદ્ધપરિગૃહીતં નિશ્ચરિતુમિતિ, તેન કુમાર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વાનામર્થાય અયં સમાધિરુદ્ગ્રહીતવ્યઃ પર્યવાપ્તવ્યો ધારયિતવ્યો વાચયિતવ્યઃ પ્રવર્તયિતવ્યઃ ઉદ્દેષ્ટવ્યઃ સ્વાધ્યાતવ્યઃ અરણાભાવનયા ભાવયિતવ્યો બહુલીકર્તવ્યઃ પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિતવ્યઃ । કતમે ચ તે કુમાર તથાગતસ્ય ભૂતા બુદ્ધગુણાઃ? ઇહ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽરણ્યગતો વા વૃક્ષમૂલગતો વા અભ્યવકાશગતો વા શૂન્યાગારમધ્યગતો વા એવં પ્રતિસંશિક્ષતે - એવં સ ભગવાંસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । નિષ્યન્દઃ સ તથાગતઃ પુણ્યાનામ્ । અવિપ્રણાશઃ કુશલમૂલાનામ્ । અલંકૃતઃ ક્ષાન્ત્યા । આગમઃ પુણ્યનિધાનાનામ્ । ચિત્રિતો ઽનુવ્યઞ્જનૈઃ । કુસુમિતો લક્ષણૈઃ । પ્રતિરૂપો ગોચરેણ । અપ્રતિકૂલો દર્શનેન । અભિરતિઃ શ્રદ્ધાધિમુક્તાનામ્ । અનભિભૂતઃ પ્રજ્ઞયા । અનવમર્દનીયો બલૈઃ । શાસ્તા સર્વસત્ત્વાનામ્ । પિતા બોધિસત્ત્વાનામ્ । રાજા આર્યપુદ્ગલાનામ્ । સાર્થવાહ આદિકર્મિકાણામ્ । અપ્રમેયો જ્ઞાનેન । અનન્તઃ પ્રતિભાનેન । વિશુદ્ધઃસ્વરેણ । આસ્વાદનીયો ઘોષેણ । અસેચનકો રૂપેણ । અપ્રતિસમઃ કાયેન । અલિપ્તઃ કામૈઃ । અનુપલિપ્તો રૂપૈઃ । અસંસૃષ્ટ આરૂપ્યૈઃ । વિમુક્તો દુઃખેભ્યઃ । વિપ્રમુક્તઃ સ્કન્ધેભ્યઃ । વિસંયુક્તો ધાતુભિઃ । સંવૃત આયતનૈઃ । પ્રતિચ્છન્નો ગ્રન્થૈઃ । વિમુક્તઃ પરિદાહૈઃ । પરિમુક્તસ્તૃષ્ણાયાઃ । ઓઘાદુત્તીર્ણઃ । પરિપૂર્ણો જ્ઞાનેન । પ્રતિષ્ઠિતો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં જ્ઞાને । અપ્રતિષ્ઠિતો નિર્વ્ઃણે । સ્થિતો ભૂતકોટ્ય્ઃમ્ । સ્થિતઃ સર્વસત્ત્વોલ્લોકનીય્ઃય્ઃં ભૂમૌ । ઇમે તે કુમ્ઃર તથ્ઃગતસ્ય ભૂત્ઃ બુદ્ધગુણ્ઃઃ । એભિર્બુદ્ધગુણવર્ણૈઃ સમન્વ્ઃગતો બોધિસત્ત્વો મહ્ઃસત્ત્વ ઇમં સમ્ઃધિમ્ઃગમ્ય અન્ઃચ્છેદ્યેન પ્રતિભ્ઃનેન તથ્ઃગતસ્ય્ઃહતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય
ભૂતં બુદ્ધગુણવર્ણં સંપ્રક્ઃશયન્ નો ચ્ઃર્થતો નો વ્યઞ્જનતશ્ચ પર્ય્ઃદ્ઃનં ગચ્છતિ । સર્વં ચ્ઃસ્ય વચનં બુદ્ધપરિગૃહીતં નિશ્ચરતિ ॥
અથ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
ન સુકરુ જિનવર્ણ સર્વિ વક્તું બહુમપિ કલ્પસહસ્ર ભાષમાણૈઃ ।
(વૈદ્ય 14)
તથ ગુણ સમુદાનિતા જિનેભિઃ ઇમુ વરુ શાન્ત સમાધિમેષમાણૈઃ

પરમસુ-અભિરૂપદર્શનીયાઃ કન્ય અલંકૃતગાત્ર પ્રેમણીયાઃ ।
દત્ત પુરિ અદીનમાનસેન ઇમુ વરુ શાન્ત સમાધિમેષતા મે

તથ મયિ ધનધાન્યદાસિદાસા તથ મણિમુક્તિસુવર્ણરૂપ્યકં ચ ।
ત્યક્ત મયિ અદીનમાનસેન ઇમુ વરુ શાન્ત સમાધિમેષતા મે

મણિરતનવિચિત્રમુક્તહારા રુચિર પુ વસન શઙ્ખસુવર્ણસૂત્રા ।
ત્યક્ત મયિ પુરા વિનાયકેષુ ઇમુ વરુ શાન્ત સમાધિમેષતા મે

અપરિમિત અનન્ત કલ્પકોટ્યઃ પરમસુગન્ધિક વાર્ષિકાશ્ચ ।
ત્યક્ત મયિ જિનાન ચેતિયેષુ પરમનિરુત્તરુ ચિત્તુ સંજનિત્વા

તથરિવ મયિ દત્તુ ધર્મદાનં પર્ષગતેન જનિત્વ ચિત્રિકારમ્ ।
ન ચ મમ સમુત્પન્ન જાતુ ચિત્તં સિય મમ જ્ઞાત્રુ દદિત્વ ધર્મદાનમ્

એત ગુણ સમુદાનિતું મિ પૂર્વા વન વરુ સેવિત નિત્યમલ્પશબ્દમ્ ।
કૃપબહુલુ ભવામિ નિત્યકાલં સદ મમ ચિત્તુ લભેય બુદ્ધજ્ઞાનમ્

ન ચ મમ ક્વચિદાગ્રહો અભૂષિ પ્રિયતરવસ્તુન આત્મનો ઽપિ ભોક્તુમ્ ।
(વૈદ્ય 15)
દદમિ અહુ પ્રભૂત દેયધર્મં સદ મમ ચિત્તુ લભેય બુદ્ધજ્ઞાનમ્

અખિલમધુરસંવિભાગશીલઃ સ્મિતવદનઃ શ્રુતિધારિ સ્નિગ્ધઘોષઃ ।
સુમધુરવચનઃ પ્રિયો બહૂનાં જન મમ સર્વિ અતૃપ્ત દર્શનેન

ક્ષણમપિ ચ ન મત્સરી ભવામિ ભવનિયુતેન ન જાતુ ઈર્ષ્યમાસીત્ ।
સદ અહુ પરિતૃપ્ત પિણ્ડપાતે સકલ નિમન્ત્રણ વર્જિતાન્યશેષા

બહુશ્રુત શ્રુતધારિ યે ભવન્તિ ગાથ ઇતો ધરયે ચતુષ્પદાં પિ ।
તે મયિ સદ સત્કૃતા અભૂવન્ પરમ નિરુત્તર પ્રેમ સંજનિત્વા

બહુવિધમનન્ત દાનુ દત્તં તથપિ ચ રક્ષિતુ શીલુ દીર્ઘરાત્રમ્ ।
પૂજ બહુ કૃતા વિનાયકેષુ ઇમુ વરુ શાન્ત સમાધિમેષતા મે

પૃથુ વિવિધ અનન્ત લોકધાતૂન્ મણિરતનૈઃ પરિપૂર્ય દાનુ દદ્યાત્ ।
ઇતુ ધરયિ સમાધિતશ્ચ ગાથામ્ ઇમુ તત્પુણ્ય વિશિષ્યતે ઉદારમ્

યાવત્ પૃથુ કેચિદસ્તિ પુષ્પા તથરિવ ગન્ધ મનોરમા ઉદારાઃ ।
તેહિ જિનુ મહેય્ય પુણ્યકામા બહુમપિ કલ્પ અનન્ત અપ્રમેયાન્

યાવત્ પૃથુ કેચિદસ્તિ વાદ્યા તથ બહુ ભોજન અન્નપાનવસ્ત્રાઃ ।
તેહિ જિનુ મહેય્ય પુણ્યકામા બહુમપિ કલ્પ અનન્ત અપ્રમેયાન્

(વૈદ્ય 16)
યશ્ચ નરુ જનિત્વ બોધિચિત્તમ્ અહુ જિનુ ભેષ્યુ સ્વયંભુ ધર્મરાજઃ ।
ગાથમિમુ ધરે સમાહિતૈકાં તતો વિશિષ્યતે પુણ્યમુદારમ્

યાવત પૃથુ ગઙ્ગવાલિકાઃ સ્યુસ્તાવત કલ્પ ભણેય આનુશંસા ।
ન ચ પરિક્ષય શક્યુ કીર્ત્યમાને બહુતર પુણ્યસમાધિ ધારયિત્વા

તસ્માત્તર્હિ કુમાર બોધિસત્ત્વેન્ મહાસત્ત્વેન ઉદ્ગ્રહીતવ્યો ધારયિતવ્યો વાચયિતવ્યઃ પર્યવાપ્તવ્યઃ । ઉદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય અરણાભાવનાયોગમનુયુક્તેન ચ ભવિતવ્યમ્ । તદ્ ભવિષ્યતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ । અથ ખલુ ભગવાસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
તસ્માચ્છ્રુત્વેતિ બુદ્ધાનામાનુશંસાન્ સુભદ્રકાન્ ।
ક્ષિપ્રમુદ્દિશથા એતં સમાધિં બુદ્ધવર્ણિતમ્

ત્રિસપ્તતિબુદ્ધકોટ્યઃ પૂર્વજાતિષુ સત્કૃતાઃ ।
સર્વેહિ તેહિ બુદ્ધેહિ ઇદં સૂત્રં પ્રકાશિતમ્

મહાકરુણજેતારમિદં સૂત્રં નિરુચ્યતે ।
બાહુશ્રુત્યસ્મિ શિક્ષિત્વા બુદ્ધધર્મા ન દુર્લભાઃ

ભેષ્યન્તિ પશ્ચિમે કાલે નિર્વૃતે લોકનાયકે ।
બહુ અસંયતા ભિક્ષુ બાહુશ્રુત્યે અનર્થિકાઃ

શીલસ્ય વર્ણં વક્ષ્યન્તિ શીલેન ચ અનર્થિકાઃ ।
સમાધિવર્ણં વક્ષ્યન્તિ સમાધિય અનર્થિકાઃ

પ્રજ્ઞાય વર્ણં વક્ષ્યન્તિ પ્રજ્ઞાય ચ અનર્થિકાઃ ।
વિમુક્ત્યા બહુ ભાષન્તે વિમુક્ત્યા ચ અનર્થિકાઃ

ચન્દનસ્ય યથા કશ્ચિદ્ ભાષતે પુરુષો ગુણાન્ ।
ઈદૃશં ચન્દનં નામ ગન્ધજાતં મનોરમમ્

અથાન્યઃ પુરુષઃ કશ્ચિદેવં પૃચ્છેત તં નરમ્ ।
ગૃહીત ચન્દનં કિંચિદ્ યસ્ય વણ પ્રભાષસે

(વૈદ્ય 17)
સ નરં તં પ્રતિબ્રૂયાદ્ ગન્ધવર્ણં બ્રવીમ્યહમ્ ।
જીવિકાં યેન કલ્પેમિ તં ચ ગન્ધં ન વેદ્મ્યહમ્

એવં યોગે ઽપ્યયુક્તાનાં શીલવર્ણેન જીવિકા ।
પશ્ચિમે ભેષ્યતે કાલે શીલં ચૈષાં ન ભેષ્યતે

એવં યોગે ઽપ્યયુક્તાનાં સમાધિવર્ણેન જીવિકા ।
પશ્ચિમે ભેષ્યતે કાલે સમાધિશ્ચૈષાં ન ભેષ્યતે

એવં યોગે ઽપ્યયુક્તાનાં પ્રજ્ઞાવર્ણન જીવિકા ।
ભેષ્યતે પશ્ચિમે કાલે પ્રજ્ઞા ચૈષાં ન ભેષ્યતે

એવં યોગે ઽપ્યયુક્તાનાં વિમુક્તિવર્ણેન જીવિકા ।
ભેષ્યતે પશ્ચિમે કાલે વિમુક્તિશ્ચૈષાં ન ભેષ્યતે

યથ પુરુષુ દરિદ્રુ કશ્ચિદેવ સચે પરિભૂતુ ભવેન્મહાજનસ્ય ।
સ ચ લભતિ નિધાનુ પશ્ચકાલે ધનપતિ ભૂત્વ જનાન સત્કરેય્યા

એવમિમુ ન સમાધિ યાવ લબ્ધો ન ચ બહુમતો ભવતીહ બોધિસત્ત્વઃ ।
મરુમનુજકુમ્ભાણ્ડરાક્ષસા નો યથ પુરુષુ દરિદ્રુ અર્થહીનઃ

યદ પુનરિય લબ્ધ ભોતિ ભૂમી અતુલિયુ ધર્મનિધાનુ પણ્ડિતેન ।
મરુ મનુજ સ્પૃહં જનેન્તિ તત્ર સ ચ ધનુ દેતિ નિરુત્તરં પ્રજાનામ્

તસ્મ ઇમિ શ્રુણિત્વ આનુશંસાં પરમપ્રણીતયઃ કીર્તિતા જિનેન ।
સર્વ જહિય જ્ઞાત્રલાભસૌખ્યમિમુ વરમુદ્દિશથા સમાધિ શાન્તમ્

યે કેચિ બુદ્ધા દિશતા સુનિર્વૃતા અનાગતા યે ઽપિ ચ પ્રત્યુત્પન્નાઃ ।
સર્વે ચ શિક્ષિત્વ ઇહ સમાધૌ બોધિં વિબુદ્ધા અતુલામચિન્તિયામ્

(વૈદ્ય 18)
ચન્દ્રપ્રભઃ કુમારુ હૃષ્ટચિત્તઃ પુરતુ જિનસ્ય સ્થિહિત્વ વાચ ભાષી ।
અહુ પુરુષવરસ્ય નિર્વૃતસ્ય સુકિસરિ કાલિ ઇદં ધરિષ્યે સૂત્રમ્

કાય અહુ ત્યજિત્વ જીવિતં ચ તથપિ ચ સૌખ્ય યદસ્તિ લોકે ।
તત્ર અહુ મહાભયે ઽપિ કાલે ઇમુ વરુ શાન્ત સમાધિ ધારયિષ્યે

મહકરુણ જનિત્વ સત્ત્વકાયે સુદુખિત સત્ત્વ અનાથ પ્રાપ્ત દૃષ્ટ્વા ।
તેષ્વહમુપસંહરિત્વ મૈત્રીમિમુ વર શાન્ત સમાધિ દેશયિષ્યે

પઞ્ચશત અનૂન તસ્મિન્ કાલે ય ઉત્થિત તત્ર સમાધિધારકાણામ્ ।
પૂર્વંગમ કુમાર તેષ આસીદિહ વરસૂત્રપરિગ્રહે ઉદારે