સમાધિરાજસૂત્ર · અધ્યાય 33

ઇતિ શ્રીસમાધિરાજે સૂત્રધારણાનુશંસાપરિવર્તો નામ દ્વાત્રિંશતિતમઃ ॥ 32 ॥
(વૈદ્ય 218)
33 ક્ષેમદત્તપરિવર્તઃ ।
અથ ખલુ ભગવાન્ પુનરેવ ચન્દ્રપ્રભં કુમારભૂતમામન્ત્રયતે સ્મ - ભૂતપૂર્વં કુમાર અતીતે ઽધ્વન્યસંખ્યેયે કલ્પે અસંખ્યેયતરે વિપુલે અપ્રમાણે અચિન્ત્યે અપરિમિતે યદાસીત્ । તેન કાલેન તેન સમયેન ઘોષદત્તો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । સ ખલુ પુનઃ કુમાર ઘોષદત્તસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો અપ્રમેયાનચિન્ત્યાનપરિમાણાનસંખ્યેયાન્ સત્ત્વાનાસ્રવક્ષયાયાર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પરિનિર્વાપ્ય અપ્રમેયાનસંખ્યેયાંશ્ચ સત્ત્વાનનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવવિનિવર્તનીયત્વે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પરિનિર્વૃતો ઽભૂત્ । તેન ચ કુમાર કાલેન તેન સમયેન રાજાભૂચ્છ્રીઘોષો નામ । સ તસ્ય તથાગતસ્ય પૂજાર્થં તથાગતધાતુગર્ભાણિ ચતુરશીતિસ્તૂપકોટિસહસ્રાણિ કારયામાસ । એકૈકસ્મિંશ્ચ સ્તૂપે ચતુરશીતિચતુરશીતિદીપાર્ધ્યકોટીનિયુતસહસ્રાણિ પ્રતિષ્ઠાપયામાસ । એવં વાદ્યાનાં તૂર્યાણાં પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાનામ્ । એકૈકત્ર ચ સ્તૂપે ચતુરશીતિચતુરશીતિકોટિસહસ્રાણિ પ્રતિષ્ઠાપયામાસ । ઇહિ હિ કુમાર સ રાજા શ્રીઘોષસ્તથાગતશરીરાણાં પૂજાં કૃત્વા ચતુરશીત્યા બોધિસત્ત્વકોટીનિયુતશતસહસ્ત્રાણાં મહાન્તં બોધિસત્ત્વસંનિપાતં કારયિત્વા તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સર્વસુખોપધાનેન પૂજાયામુદ્યુક્તો ઽભૂત્ । સર્વે ચ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ધર્મભાણકા અભૂવન્ અનાચ્છેદ્યપ્રતિભાનાઃ સમાધિપ્રતિલબ્ધાઃ અસઙ્ગધારણીપ્રતિલબ્ધા ભૂતગુણધર્મદેશકાઃ પરિશુદ્ધધર્મદેશકાઃ બોધિસત્ત્વવશિપારમિપ્રાપ્તાઃ । તેન ચ કુમાર કાલેન તેન સમયેન તત્રૈવ પર્ષદિ ક્ષેમદત્તો નામ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽભૂચ્છિશુર્દહરઃ કૃષ્ણકેશઃ પ્રથમયૌવનસમન્વાગતે ભદ્રકે વયસિ વર્તમાનઃ અવિક્રીડિતાવી કામેષુ કૌમારબ્રહ્મચારી એકવર્ષ ઉપસંપદા । તેન ચ કુમાર કાલેન તેન ચ સમયેન રાજ શ્રીઘોષસ્તં મહાન્તં બોધિસત્ત્વમહાસત્ત્વગણમધ્યેષતે સ્મ યદુત ષટ્પારમિતાસંગીતૌ । બોધિસત્ત્વપિટકમહાધારણ્યુપાયકૌશલ્યવશિવિનયાસઙ્ગાભિનિર્હારાર્થં તાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાનધ્યેષ્ય રાત્રૌ સંનિષણ્ણાયાં
તથાગતચૈત્યસ્ય પુરતઃ તત્રાનેકાનિ દીપાર્ધ્યકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ પ્રજ્વાલિતાનિ । સિક્તસંમૃષ્ટશોધિતશ્ચ મણ્ડલમાત્રઃ કૃતો ઽભૂત્ પુષ્પાભિકીર્ણો નાનાવિચિત્રશયનાસનપ્રજ્ઞપ્તઃ । રાજાપિ શ્રીઘોષઃ સાન્તઃપુરગ્રામનગરજનપદપારિષદ્યઃ સપૌરો નિષ્ક્રાન્તઃ । વાદ્યતૂર્યતાલાવચરપુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ પરિગૃહીતાભિસ્તથાગતચૈત્યસ્ય પૂજાં કૃત્વા સાર્ધમન્તઃપૂરેણ પ્રાસાદતલમભિરૂઢો ઽભુદ્ધર્મશ્રવણાય । મહતી ચ દેવમાનુષિકા પરિષત્ સંનિપતિતા ધર્મશ્રવણાર્થિકા । અદ્રાક્ષીત્ ક્ષેમદત્તો બોધિસત્ત્વો મહાસત્વસ્તાનિ ચ મહાન્તિ દીપાર્ધ્યકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ સંપ્રજ્વલિતાનિ । અવભાસેનૈવ (વૈદ્ય 219) સ્ફુટમભૂત્ । સદેવમાનુષિકાં ચ જનતાં ધર્મશ્રવણાય સંનિપતિતાં વિદિત્વા તસ્યૈતદભૂત્ - અહમપિ મહાયાનસંપ્રસ્થિતઃ । યન્ન્વહમિમં સમાધિમાકાઙ્ક્ષસ્તથાગતપૂજાં કુર્યામ્,યથારૂપયા પૂજયા સદેવમાનુષાસુરલોકશ્ચિત્રીકારપ્રાપ્તો ભવેદાત્તમનાઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતો ભવેદ્ધર્માલોકપ્રાપ્તઃ । ઇમાં ચ સર્વાં તથાગતપૂજામભિભવેયં યેયં શ્રીઘોષેણ રાજ્ઞા કૃતા । રાજા ચ શ્રીઘોષશ્ચિત્રીકારપ્રાપ્તો ભવેદાત્તમનાઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતઃ સાન્તઃપુરપરિવારઃ ॥
અથ ખલુ ક્ષેમદત્તો બોધિસત્ત્વ એવંચિત્તઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતસ્તં મહાન્તં જનકાયં સંનિપતિતં વિદિત્વા ધર્મશ્રવણિકાનાં રાત્રૌ સંનિષણ્ણાયાં તથાગતચૈત્યસ્ય પુરતઃ સ્થિત્વા દક્ષિણં બાહું ચીવરપરિવેષ્ટિતં કૃત્વા તૈલપ્લુતં કૃત્વા દીપયામાસ । અથ ખલુ ક્ષેમદત્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાધ્યાશયેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પર્યેષમાણસ્ય તથા પ્રદીપ્તે દક્ષિણે પાણૌ નાભૂત્ ચિત્તસ્ય મુખવર્ણસ્ય વા અન્યથાત્વમ્ । અથ ખલુ કુમારઃ સમનન્તરપ્રદીપ્તે ક્ષેમદત્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પાણૌ સંપ્રજ્વલિતે સંજ્યોતીભૂતે એકજ્વાલાપ્રાપ્તે, અથ ખલુ તસ્યાં વેલાયાં મહાપૃથિવીચાલઃ પ્રાદુરભૂત્ । તસ્ય પાણૌ દીપ્યમાનસ્ય પ્રભયા તાન્યનેકાનિ દીપાર્ધ્યકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ ધ્યામીકૃતાન્યભૂવન્ । સર્વાસુ ચ દિક્ષુ મહાનવભાસો ઽભૂત્, યેનાવભાસેન સર્વા દિશો ઽવભાસિતાઃ સમન્તાત્ સ્ફુટા અભૂવન્ । સ પ્રીતિસૌમનસ્યજાત ઇમં સર્વધર્મસ્વભાવસમતાવિપઞ્ચિતં સમાધિં વલ્ગુના મનોરમેણ સ્વરેણ વિશિષ્ટયા વાચાનુપ્રબદ્ધૈઃ પદવ્યઞ્જનૈર્વિસ્તરેણ સર્વપર્ષદં વિજ્ઞાપયન્ સંપ્રકાશયતિ સ્મ । તત્ર દ્વાદશ સહસ્રાણિ ત્રાયત્રિંશત્કાયિકાનાં દેવાનાં સંનિપતિતાનિ ધર્મશ્રવણાય । તે પ્રીતિસૌમનસ્યજાતા વિવિધાં દિવ્યાં પૂજામકાર્ષુઃ, અપ્સરોગણાશ્ચ દિવ્યાઃ સંગીતીઃ પ્રયોજયામાસુઃ । અદ્રાક્ષીદ્રાજા શ્રીઘોષઃ ઉપરિષ્ટાત્ પ્રાસાદતલગતઃ સ્વજનપુરસ્કૃતઃ અન્તઃપુરમધ્યગતો ઽષ્ટાઙ્ગપોષધસમાદત્તઃ ક્ષેમદત્તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં બાહુનાવભાસયન્તં સર્વાઃ પ્રભા અભિભૂય દિવ્યયા અતિક્રાન્તમાનુષિકયાવભાસિતમ્ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનરસ્યૈતદભૂત્ - અભિજ્ઞાપ્રાપ્તો બતાયં ક્ષેમદત્તો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભવિષ્યતીતિ । સ તીવ્રં પ્રેમ ચ પ્રસાદં ચ ગૌરવં ચ ચિપસ્થાપ્ય સપરિવારો મહાકુશલમૂલપુણ્યસ્કન્ધોપસ્તબ્ધઃ સાર્ધમશીત્યાન્તઃપુરિકાભિસ્તતઃ પ્રાસાદતલાદાત્માનમુત્પ્રાક્ષિપત્ યદુત્ ક્ષેમદત્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય દર્શનાય પ્રીતિસંમોદનાય । સ ગૌરવનિર્જાતેન કુશલમૂલેન દૃષ્ટ એવ ધર્મે સપરિવારો દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગપરિગ્રહં પ્રતિલભતે । સ દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગપરિગૃહીતઃ
પુનરેવ રાજા શ્રીઘોષઃ સપરિવારઃ પરિપૂર્ણાદ્ધસ્તશતસહસ્રિકાત્ પ્રાસાદાત્ પતિતઃ । ન ચાસ્ય કાયવિહેઠશ્ચિત્તવિહેઠો વા અવલીનતા વાભૂત્ ॥
(વૈદ્ય 220)
અથ ખલુ રાજા શ્રીઘોષઃ ઉભૌ બાહૂ પ્રગૃહ્ય મહતા જનકાયેન સાર્ધં મહાન્તં નિર્નાદનિર્ઘોષમાક્રન્દ્રં ચાકાર્ષીત્ યદુત ક્ષેમદત્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બાહું દહ્યમાનં દૃષ્ટ્વા સંપ્રજ્વલિતમ્ । સ રાજા તેન મહતા જનકાયેન સાર્ધં પ્રારોદીદશ્રૂણિ પ્રવર્તયમાનઃ ॥
અથ ખલુ ક્ષેમદત્તો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ રાજાનં શ્રીઘોષમામન્ત્રયતે સ્મ - કિં પુનસ્ત્ત્વં મહારાજ અનેન મહતા જનકાયેન સાર્ધં મહાન્તં નિર્નાદનિર્ઘોષમાક્રન્દં કુર્વન્ રોદિષિ અશ્રૂણિ ચ પ્રવર્તયસિ? અથ ખલુ રાજા શ્રીઘોષઃ ક્ષેમદત્તં બોધિસત્ત્વં ગાથાભિગીતેન પ્રાભાષત -
ક્ષેમદત્તં મહાપ્રાજ્ઞં પણ્ડિતં ધર્મભાણકમ્ ।

અઙ્ગહીનં વિદિત્વૈનં જનો ઽયં તેન રોદિતિ

એતાદૃશં રૂપમિદં તેજોરાશિસમુદ્ગતમ્ ।
બાહુહીનં વિદિત્વા હિ ભૂયો ઽહમપિ દુઃખિતઃ

યસ્ત્વયા દીપિતો બાહુઃ પ્રભા મુક્તા દિશો દશ ।
ઇમે જિહ્મીકૃતા દીતા દિવ્યયા ત્વત્પ્રભૂતયા

પ્રકમ્પિતેયં પૃથિવી ચિત્તં તે ન ચ લીઇયતે ।
તત ઉત્પાદિતં ચિત્તં નૈષો અવરકોવિદઃ

હસ્તશતસહસ્રાતઃ પ્રાસાદાત્ પતિતો હ્યહમ્ ।
સાર્ધમન્તઃપુરેણેહ ન ચ મે કાયુ હિંસિતઃ

સાધુ તે જ્ઞાનમાશ્ચર્યં સાધુ ચિત્તમનુત્તરમ્ ।
સાધુ વીર્યં ચ સ્વારબ્ધં સાધું ચાધ્યાશયો મહાન્

યસ્ય હસ્તૌ વિદહ્યન્તે ન જાત્વસ્તીહ ઇઞ્જના ।
પ્રીતિપ્રામોદ્યજાતશ્ચ ભૂયો ધર્મં પ્રભાષતે

પૂર્ણમાસ્યાં યથા ચન્દ્રઃ સૂર્યો વાસૌ નભસ્તલે ।
સુમેરુગિરિરાજો વા એવં શોભસિ મારિષ

અહં પિ એવં પ્રણિધિં પરિપૂરેય પણ્ડિતઃ ।
કાયે પ્રેમં જહિત્વાહં કુર્યામર્થં ચ પ્રાણિનામ્

ધર્મપ્રેમ્ણા ચ હૃષ્યામિ પ્રીઇતિર્મે ઽત્ર અચિન્તિયા ।
યત્ પુનો અઙ્ગહીનો ઽસિ તેન મે દુઃખમુત્તમમ્

ક્ષેમદત્તો હિ રાજાનં દેવનાગેહિ પૂજિતઃ ।
અનન્તપ્રતિભાનેન ઇમા ગાથા અભાષત

નૈવં સ્યાદઙ્ગહીનો ઽસૌ યસ્ય બાહુર્ન વિદ્યતે ।
સ તુ દેવાઙ્ગહીનઃ સ્યાદ યસ્ય શીલં ન વિદ્યતે

(વૈદ્ય 221)
અનેન પૂતિકાયેન પૂજિતા મે તથાગતાઃ ।
અચિન્તિયા દક્ષિણીયાઃ સર્વલોકસ્ય ચેતિયાઃ

અનન્તા યાસ્ત્રિસાહસ્રા પરિપૂરિતાઃ ।
પ્રદદ્યાલ્લોકનાથેભ્યો બુદ્ધજ્ઞાનગવેષકઃ

અસ્ત્યેષા લૌકિકી પૂજા અન્યા પૂજા અચિન્તિયા ।
યે ધર્માન્ શૂન્યાન્ જાનન્તિ ત્યજન્તે કાયજીવિતમ્

સત્યવાક્યં કરિષ્યામિ મહારાજ શૃણોહિ મે ।
યા ચેયં જનતા સર્વા ઇમાં ગાથાં વિજાનથ

યેન સત્યેન બુદ્ધો ઽહં ભેષ્યે લોકસ્ય ચેતિયઃ ।
તેન સત્યેન ધરણી ષડવિકારં પ્રકમ્પતુ

ભાષિતા વ ઇયં વાચા ધરણી ચ પ્રકમ્પિતા ।
આશ્ચર્યમદ્ભતપ્રાપ્તા દેવકોટ્યઃ પ્રહર્ષિતાઃ

હર્ષિતા દેવમનુજા બોધિચિત્તમુપાદયુઃ ।
પ્રસ્થિતા અગ્રયાનસ્મિન્નપ્રમેયા અચિન્તિયાઃ

યાત્તકાનાં કૃતો અર્થઃ ક્ષેમદત્તેન ભિક્ષુણા ।
બુદ્ધાનાં વર્તતે જ્ઞાનં યત્રાક્ષયમચિન્તિયમ્

યેન સત્યેન ધર્મો ઽસૌ બાહુર્નામ ન વિદ્યતે ।
તેન સત્યેન મે બાહુર્ભોતિ ક્ષિપ્રં યથા પુરા

યેન સત્યેન ધર્મો ઽસૌ ક્ષેમદત્તો ન વિદ્યતે ।
દિશો દશ ગવેષદ્ભિઃ શુન્યત્વાન્નોપલભ્યતે

યો ઽપિ નિશ્ચરતે શબ્દસ્તં પુ શૂન્યં વિજાનથ ।
પ્રતિશ્રુત્કોપમઃ શબ્દો ધર્માનેવં વિજાનથ

સદા વિશારદો ભોતિ શુન્યતાયાં ગતિંગતઃ ।
તસ્ય સત્યેન વાક્યેન સર્વલોકો ન દહ્યતે

યાવન્તસ્ત્રિભવે સત્ત્વા યે દેવા યે ચ માનુષાઃ ।
સર્વજ્ઞતાયાસ્તેજેન સર્વે ભોન્તિ સમાહિતાઃ

યાવન્ત્યુપદ્રવાઃ કેચિદ્ યે દિવ્યા યે ચ માનુષાઃ ।
અવૈવર્તિકતેજેન સર્વે તે ભોન્તિ નિર્વૃતાઃ

ભાષિતાશ્ચ ઇમા ગાથા બાહુશ્ચ પુનરુત્થિતઃ ।
ક્ષેમદત્તસ્ય કાયશ્ચ લક્ષણેહિ વિચિત્રિતઃ

(વૈદ્ય 222)
દેવકોટીસહસ્રાણિ અન્તરિક્ષે સ્થિતાનિ ચ ।
મન્દારપુષ્પૈસ્તં ભિક્ષુમોકિરન્તિ ચ તત્ક્ષણમ્

અમાનુષ્યેહિ પુષ્પેહિ જમ્બુદ્વીપો હ્યયં સ્ફુટઃ ।
અપ્સરઃકોટિનિયુતૈ સંગીત્યઃ સંપ્રયોજિતાઃ

ઇમં નાદં નદન્તસ્ય ક્ષેમદત્તસ્ય તત્ક્ષણમ્ ।
બુદ્ધકોટીસહસ્રાણિ પશ્યન્તીદં વિકુર્વિતમ્

સ્વકસ્વકેષુ ક્ષેત્રેષુ આરોચેત્ સુમહાયશાઃ ।
ભિક્ષૂણાં ભિક્ષુણીનાં ચ ઉપાસક ઉપાસિકામ્

ક્ષેમદત્તો હ્યસૌ ભિક્ષુઃ પણ્ડિતઃ સુમહાબલઃ ।
યેનાસૌ દીપિતો બાહુર્બુદ્ધજ્ઞાનસ્ય કારણાત્

તેન ક્ષેત્રસહસ્રાણિ યથા ગઙ્ગાય વાલિકાઃ ।
ઓભાસિતાઃ પ્રદીપેન કલ્પોદ્દાહ ઇવ સ્થિતે

પુષ્પચન્દનચૂર્ણૈશ્ચ સર્વક્ષેત્રાઃ સ્ફુટા અભૂત્ ।
યાવદ્ભૂમિમુપાદાય જાનુમાત્રમભૂત્ સ્ફુટમ્

સર્વરત્નૈઃ સર્વપુષ્પૈર્બુદ્ધક્ષેત્રમભૂત્ સ્ફુટમ્ ।
ક્ષેમદત્તસ્ય પૂજાયૈ નાગા વર્ષન્તિ મૌક્તિકમ્

સર્વરત્નામયૈર્વ્યૂહૈરિદં ક્ષેત્રમલંકૃતમ્ ।
સંસ્તૃતં રત્નમુક્તાભિઓઃ ક્ષેમદત્તસ્ય પૂજયા

દેવા નાગાશ્ચ યક્ષાશ્ચ કિન્નરાપ્સરમહોરગાઃ ।
પ્રસ્થિતા અગ્રબોધીયે યથા ગઙ્ગાય વાલિકાઃ

શાક્યસિંહો ઽપિ સંબુદ્ધો ગૃધ્રકૂટસ્મિ પર્વતે ।
પુરતો ભિક્ષુસંધસ્ય સિંહનાદં નદી જિનઃ

ક્ષેમદત્તો ઽહમભવં શ્રીઘોષો ઽપ્યજિતો ઽભવત્ ।
કલ્પકોટીસહસ્રાણિ ચરન્ સંબોધિચારિકામ્

સહદર્શનેન ભિક્ષુસ્ય ક્ષેમદત્તસ્ય તત્ક્ષણમ્ ।
અચિન્ત્યાભિસ્તદા સ્ત્રીભિઃ સ્ત્રીભાવો વિનિવર્તિતઃ

વ્યાકૃતાસ્તે નરેન્દ્રેણ નાસ્તિ તેષાં વિનિવર્તના ।
સ્વયંભુવો ભવિષ્યન્તિ સર્વે લોકવિનાયકાઃ

શ્રુત્વા સૂત્રમિદં વિદ્વાન્ સંલેખગુણદર્શનમ્ ।
કાયે પ્રેમ ન કુર્વીત ઇહ ધર્મે સુશિક્ષિતઃ