સમાધિરાજસૂત્ર · અધ્યાય 32

ઇતિ શ્રીસમાધિરાજે સર્વધર્મસ્વભાવનિર્દેશપરિવર્તો નામૈકત્રિંશતિતમઃ ॥ 31 ॥
(વૈદ્ય 195)
32 સૂત્રધારણાનુશંસાપરિવર્તઃ ।
અથ ખલુ ભગવાન્ પુનરેવ ચન્દ્રપ્રભં કુમારભૂતમામન્ત્રયતે સ્મ - તસ્માત્તર્હિ કુમાર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મહાભિજ્ઞાપરિકર્મ ધારયિતુકામેનાયં સમાધિર્ધારયિતવ્યઃ ઉદ્ગ્રહીતવ્યઃ પર્યવાપ્તવ્યો ધારયિતવ્યો વાચયિતવ્યઃ પ્રવર્તયિતવ્યઃ ઉદ્દેષ્ટવ્યઃ સ્વાધ્યાતવ્યો ભાવયિતવ્યઃ, પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિતવ્ય । કતમચ્ચ તત્ કુમાર સર્વધર્માણામભિજ્ઞાપરિકર્મ? યદુત સર્વધર્માણામપરિગ્રહઃ અપરામર્શઃ શીલસ્કન્ધસ્યામન્યના સમાધિસ્કન્ધસ્ય અપ્રચારઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધસ્ય વિવેકદર્શનં વિમુક્તિસ્કન્ધસ્ય યથાભૂતદર્શનં વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધસ્ય સ્વભાવશૂન્યતાદર્શનં સર્વધર્માણામ્ । યયાભિજ્ઞયા સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસમાધિવિકુર્વિતાનિ વિકુર્વન્ સર્વસત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ । ઇદમુચ્યતે કુમાર મહાભિજ્ઞાપરિકર્મેતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
મહાભિજ્ઞાપરિકર્મ અવિવાદેન દેશિતમ્ ।
વિવાદે યસ્તુ ચરતિ સોદ્ગૃહ્ણન્ ન વિમુચ્યતે

અભિજ્ઞા તસ્ય સા પ્રજ્ઞા બૌદ્ધં જ્ઞાનમચિન્તિયમ્ ।
ઉદ્ગ્રહે યઃ સ્થિતો ભોતિ જ્ઞાનં તસ્ય ન વિદ્યતે

બહવો ઽચિન્તિયા ધર્મા યે શબ્દેન પ્રકાશિતાઃ ।
યસ્તત્ર નિવિશેચ્છબ્દે સંઘાભાષ્યં ન જાનતિ

સંઘાભાષ્યમજાનાનઃ કિં સંઘાય તુ ભાષિતમ્ ।
અધર્મં ભાષતે ધર્મં ધર્મતાયામશિક્ષિતઃ

લોકધાતુસહસ્રેષુ યે મયા સૂત્ર ભાષિતાઃ ।
નાનાવ્યઞ્જન એકાર્થા ન શક્યં પરિકીર્તિતુમ્

એકં પદાર્થં ચિન્તેત્વા સર્વે તે ભોન્તિ ભાવિતાઃ ।
યાવન્તઃ સર્વબુદ્ધેહિ બહુ ધર્માઃ પ્રકાશિતાઃ

નૈરાત્મ્યં સર્વધર્માણાં યે નરા અર્થકોવિદાઃ ।
અસ્મિન્ પદે તુ શિક્ષિત્વા બુદ્ધધર્મા ન દુર્લભાઃ

સર્વધર્મા બુદ્ધધર્મા ધર્મતાયાં ય શિક્ષિતાઃ ।
યે ધર્મતાં પ્રજાનન્તિ ન વિરોધેન્તિ ધર્મતામ્

(વૈદ્ય 196)
સર્વા વાગ્ બુદ્ધવાગેવ સર્વશબ્દો હ્યવસ્તુકઃ ।
દિશો દશ ગવેષિત્વા બુદ્ધવાગ્ નૈવ લભ્યતે

એષા વાચા બુદ્ધવાચા ગવેષિત્વા દિશો દશ ।
ન લભ્યતે ઽનુત્તરૈષા ન લબ્ધા ન ચ લપ્સ્યતે

અનુત્તરા બુદ્ધવાચા બુદ્ધવાચા નિરુત્તરા ।
અણુર્ન લપ્સ્યતે ઽત્રેતિ તેનોક્તેયમનુત્તરા

અણુ નોત્પદ્યતે ધર્મો અણુશબ્દેન દેશિતઃ ।
અણુમાત્રો ન ચો લબ્ધો લોકે શબ્દેન દેશિતઃ

અલબ્ધિર્લબ્ધધર્માણાં લબ્ધૌ લબ્ધિર્ન વિદ્યતે ।
ય એવં ધર્મ જાનન્તિ બુધ્યન્તે બોધિમુત્તમામ્

તે બુદ્ધાનુત્તરાં બોધિં ધર્મચક્રં પ્રવર્તયી ।
ધર્મચક્રં પ્રવર્તિત્વા બુદ્ધધર્માન્ પ્રકાશયી

બોધિસત્ત્વાશ્ચ બુધ્યન્તે બુદ્ધજ્ઞાનમનુત્તરમ્ ।
તેન બુદ્ધા ઇતિ પ્રોક્તા બુદ્ધજ્ઞાના પ્રબોધનાત્

અભાવો અપ્રણિહિતમાનિમિત્તં ચ શૂન્યતા ।
એભિર્વિમોક્ષદ્વારેહિર્દ્વારં બુદ્ધઃ પ્રકાશયી

ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ચ ઘ્રાણં ચ જિહ્વા કાયો મનસ્તથા ।
એતે શૂન્યાઃ સ્વભાવેન સંબુદ્ધૈઃ સંપ્રકાશિતાઃ

એતાદૃશાનાં ધર્માણાં સ્વભાવં યઃ પ્રજાનતિ ।
નાસૌ વિવાદં કુરુતે જ્ઞાત્વા ધર્માણ લક્ષણમ્

એષ ગોચરુ શૂરાણાં બોધિસત્ત્વાન તાયિનામ્ ।
ન તે કદાચિત્ કાઙ્ક્ષન્તિ જાનન્તે ધર્મશૂન્યતામ્

ધર્મસ્વભાવં જાનાતિ બુદ્ધસ્તેનોચ્યતે હિ સઃ ।
બોધયે વિનયી સત્ત્વાનપ્રમેયાનચિન્તિયાન્

સત્કૃતો બુદ્ધશબ્દેન શીલશબ્દેન સો કૃતઃ ।
શીલશબ્દો બુદ્ધશબ્દ ઉભૌ તાવેકલક્ષણૌ

યાવન્તઃ કીર્તિતાઃ શબ્દા હીન ઉત્કૃષ્ટમધ્યમાઃ ।
સમાહિતૈકશબ્દેન બુદ્ધશબ્દેન દેશિતાઃ

ન બુદ્ધધર્મા દેશસ્થા ન પ્રદેશસ્થ કીર્તિતાઃ ।
ન ચોત્પન્ના નિરુદ્ધા વ એકત્વેન પૃથક્ તથા

(વૈદ્ય 197)
ન તે નવાઃ પુરાણા વા ન તેષામસ્તિ મન્યના ।
ન ચ નીલા ન પીતા વ નાવદતા ન લોહિતાઃ

અનાભિલાપ્યા અગ્રાહ્યા એવં ઘોષેણ દેશિતાઃ ।
ન ચ ઘોષસ્ય સા ભૂમિઃ પ્રાતિહાર્યં મુનેરિદમ્

અનાસ્રવા હિ તે ધર્મા- નેન ઉચ્યન્તિ હિ ।
સ્તૃતા અપર્યાપન્ના દશદિશે એષા બુદ્ધાન દેશના

પરિનિર્વૃતસ્ય બુદ્ધસ્ય દૃશ્યતે બુદ્ધવિગ્રહઃ ।
તત્સ્થાનં મનસીકુર્વન્ પ્રાતિહાર્યં સ પશ્યતિ

ન ચાસૌ લભ્યતે સત્ત્વો નિર્વૃતિર્યેન સ્પર્શિતા ।
એવં ચ દિશિતો ધર્મો બહવઃ સત્ત્વ મોચિતાઃ

યથા ચન્દ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ કાંસપાત્રીય દૃશ્યતે ।
ન ચ યાતિ સ્વકં બિમ્બમેવં ધર્માણ લક્ષણમ્

પ્રતિભાસોપમા ધર્મા યૈર્હિ જ્ઞાતા સ્વભાવતઃ ।
નૈવ તે રૂપકાયેન પશ્યન્તે બુદ્ધવિગ્રહમ્

અવિગ્રહો હ્યયં ધર્મો વિગ્રહો નાત્ર કશ્ચન ।
અવિગ્રહશ્ચ યો ધર્મ એષ બુદ્ધસ્ય વિગ્રહઃ

ધર્મકાયેન પશ્યન્તિ યે તે પશ્યન્તિ નાયકમ્ ।
ધર્મકાયા હિ સંબુદ્ધા એતત્ સંબુદ્ધદર્શનમ્

પ્રતીત્ય પ્રતિનિર્દિષ્ટા અપ્રતિ પ્રતિદેશિતાઃ ।
ઇમાં ગતિં વિજાનીત શ્રામણ્યેન હિ યે ઽર્થિકાઃ

અપ્રાપ્તિ પ્રાપ્તિ નિર્દિષ્ટા સત્ત્વાનાં જ્ઞાત્વ આશયમ્ ।
યો સંધાભાષ્યોત્તરતે ન સો કેન વિહન્યતે

યસ્ય ભોતિ મયા પ્રાપ્તમપ્રાપ્તં તેન ચોચ્યતે ।
યેન શ્રામણ્યમપ્રાપ્તં તેન શ્રમણ ઉચ્યતે

કથં ગમ્ભીરિમે ધર્મા વક્ષ્યન્તે યે ન શિક્ષિતાઃ ।
તે ચ ગમ્ભીરનામેન ન શક્યં પરિકીર્તિતુમ્

અવસ્તુકાઃ પઞ્ચ સ્કન્ધા અભૂત્વા એત ઉત્થિતાઃ ।
નાત્ર ઉત્થાપ્યકો હ્યસ્તિ યસ્ય સ્કન્ધાઃ સમુત્થિતાઃ

યલ્લક્ષણાઃ પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ સર્વધર્માસ્તલ્લક્ષણાઃ ।
તલ્લક્ષણાસ્તે નિર્દિષ્ટા લક્ષણં ચ ન વિદ્યતે

(વૈદ્ય 198)
યથાન્તરીક્ષં ગગનમેવં ધર્માણ લક્ષણમ્ ।
પૂર્વાન્તમપરાન્તં ચ પ્રત્યુત્પન્નં ચ પશ્યન્તઃ

અગ્રાહ્યં ગગનં પ્રોક્તં ગ્રાહ્યમત્ર ન લભ્યતે ।
એષ સ્વભાવો ધર્માણામગ્રાહ્યો ગગનોપમઃ

એવં ચ દેશિતા ધર્મા ન શ્રાવકો વિપશ્યતિ ।
યશ્ચો ન પશ્યતી ધર્મં તસ્ય ધર્મા અચિન્તિયાઃ

અસ્વભાવા ઇમે ધર્માઃ સ્વભાવૈષાં ન લભ્યતે ।
યોગિનાં ગોચરો હ્યેષ યે યુક્તા બુદ્ધબોધયે

ય એવં જાનાતિ ધર્માન્ સ ન ધર્મેષુ સજ્જતે ।
અસજ્જમાનો ધર્મેષુ ધર્મસંજ્ઞા પ્રબોધયી

વિભાવિતાઃ સર્વધર્મા બોધિસત્ત્વેન તાયિના ।
ધર્મસંજ્ઞા વિભાવિત્વા બુદ્ધધર્માન્ન મન્યતે

અમન્યમાના હિ સા કોટી કલ્પેત્વા કોટિ વ્યાહૃતા ।
ય એવં કોટિં જાનાતિ કલ્પકોટિં ન મન્યતે

પુરિમાં કોટિ કલ્પિત્વા બાલઃ સંસારિ સંસરિ ।
ન ચાસ્ય લભ્યતે સ્થાનં ગવેષિત્વા દિશો દશ

શૂન્યં જ્ઞાત્વા ચ સંસારં બોધિસત્ત્વો ન સજ્જતે ।
ચરન્તિ ચૈવ બોધ્યર્થં ચરિસ્તેષાં ન લભ્યતે

શકુનાનાં યથાકાશે પદં તેષાં ન લભ્યતે ।
એવંસ્વભાવા સા બોધિર્બોધિસત્ત્વૈશ્ચ બુધ્યતે

યથા માયાં વિદર્શેતિ માયાકારઃ સુશિક્ષિતઃ ।
નાનાપ્રકારરૂપાણિ ન ચ રૂપોપલભ્યતે

અલબ્ધિલબ્ધિર્નો મન્યે લબ્ધે લબ્ધિર્ન વિદ્યતે ।
માયોપમં ચ તજ્જ્ઞાનં ન માયાયાં ચ તત્ સ્થિતમ્

એવં શૂન્યેષુ ધર્મેષુ બાલબુદ્ધિં વિકલ્પયેત્ ।
વિકલ્પે ચરમાણાનાં ગતયઃ ષટ પરાયણમ્

જાતિજરોપગાઃ સત્ત્વા જાતિસ્તેષાં ન ક્ષીયતે ।
જાતિમરણસ્કન્ધાનાં દુઃખં તેષામનન્તકમ્

દુઃખો જાતિસંસારો બાલબુદ્ધીહિ કલ્પિતઃ ।
કલ્પાસ્તેષાં ન ક્ષીયન્તે કલ્પકોટ્યશ્ચ સંસરી

(વૈદ્ય 199)
અયુક્તાઃ સંપ્રયુક્તાશ્ચ કર્મયોગસ્મિ તે સ્થિતાઃ ।
કર્મણસ્તે ન મુચ્યતે કર્મોપાદાનિ યે રતાઃ

કર્મૌઘે વહતાં તેષાં કર્મ ન ક્ષીયતે સદા ।
પુનઃ પુનશ્ચ મ્રીયન્તે મારપક્ષે સ્થિતાઃ સદા

મારાભિભૂતા દુષ્પ્રજ્ઞાઃ સંક્લિષ્ટેન હિ કર્મણા ।
અનુભોન્તિ જાતિમરણં તત્રતત્રોપપત્તિષુ

મરણં તે નિગચ્છન્તિ અન્ધા બાલાઃ પૃથગ્જનાઃ ।
હન્યન્તે ચ વિહન્યન્તે ગતિશ્ચૈષાં ન ભદ્રિકા

પરસ્પરં ચ ઘાતેન્તિ શસ્ત્રેભિર્બાલબુદ્ધયઃ ।
એવં પ્રયુજ્યમાનાનાં દુઃખં તેષાં પ્રવર્ધતે

પુત્રા મહ્યં ધનં મહ્યં બાલબુદ્ધીહિ કલ્પિતમ્ ।
અસતં કર્મ કલ્પિત્વા સંસારો ભૂયુ વર્ધતે

સંસારં વર્ધયન્તસ્તે સંસરન્તિ પૃથગ્જનાઃ ।
પૃથક્ પૃથક્ ચ ગચ્છન્તિ તેન ચોક્તાઃ પૃથગ્જનાઃ

પૃથુધર્મા પ્રવક્ષ્યન્તિ ઉજ્ઝિત્વા બુદ્ધશાસનમ્ ।
ન તે મોક્ષં લભિષ્યન્તિ મારસ્ય વશમાગતાઃ

કામનાં કારણં બાલાઃ સ્ત્રિયં સેવન્તિ પૂતિકામ્ ।
પૂતિકાં ગતિ ગચ્છન્તિ પતન્તે તેન દુર્ગતિમ્

કામાન્ન બુદ્ધા વર્ણેન્તિ નાપિ સ્ત્રીણાં નિષેવણમ્ ।
મહાભયો ઽહિપાશો ઽયમિસ્ત્રિપાશઃ સુદારુણઃ

વિવર્જયન્તિ તં ધીરાશ્ચણ્ડમાશીવિષં યથા ।
ન વિશ્વસન્તિ ઇસ્ત્રીણાં નૈષ માર્ગો હિ બોધયે

ભાવેન્તિ બોધિમાર્ગં ચ સર્વબુદ્ધૈર્નિષેવિતમ્ ।
ભાવયિત્વા ચ તં માર્ગં ભોન્તિ બુદ્ધા અનુત્તરાઃ

અનુત્તરાશ્ચ તે યુક્તા ભોન્તિ લોકસ્ય ચેતિયાઃ ।
અનુત્તરેણ જ્ઞાનેન બુદ્ધા ભોન્તિ અનુત્તરાઃ

પોષધં ચ નિષેવન્તિ શીલસ્કન્ધે સમાદપી ।
સમાદપેન્તિ બોધાય સત્ત્વકોટીરચિન્તિયાઃ

કુર્વન્તિ તે ઽર્થં સત્ત્વાનામપ્રમેયચિન્તિયમ્ ।
તે તે શૂરા મહાપ્રજ્ઞા તાડેન્ત્યમૃતદુન્દુભિમ્

(વૈદ્ય 200)
કમ્પેન્તિ મારભવનં ચાલેન્તિ મારકાયિકાન્ ।
સમાદપેન્તિ બોધાય મારકોટીરચિન્તિયાઃ

પરવાદીન્નિગૃહ્ણન્તિ નિર્જિનન્તિ ચ તીર્થિકાન્ ।
કમ્પેન્તિ વસુધાં સર્વાં સસમુદ્રાં સપર્વતામ્

વિકુર્વમાણા કાયેભિરનેકર્દ્ધિવિકુર્વિતૈઃ ।
નિદર્શેન્તિ મહાપ્રજ્ઞાઃ પ્રાતિહાર્યાનચિન્તિયાન્

ક્ષેત્રકોટી પ્રકમ્પેન્તિ યથા ગઙ્ગાય વાલિકા ।
પરાજિનિત્વા તે મારા બોધિં બુધ્યન્ત્યનુત્તરામ્

નિર્મિણ્વન્તિ ચ તે વૃક્ષાન્ રતનૈઃ સુવિચિત્રિતાન્ ।
ફલપુષ્પેહિ સંયુક્તાન્ ગન્ધવન્તાન્ મનોરમાન્

પ્રાસાદાંશ્ચ વિમાનાનિ કૂટાગારાન્ સહર્ષિકાન્ ।
નિર્મિણ્વન્તિ ચ તે શૂરાઃ પુષ્કરિણ્યો મનોરમાઃ

અષ્ટાઙ્ગજલસંપન્નાઃ સ્વચ્છાઃ શીતા અનાવિલાઃ ।
પિબન્તિ યે તતો વારિ તિસ્રસ્તૃષ્ણા જહન્તિ તે

અવિવર્ત્યાશ્ચ તે ભોન્તિ પીત્વા વારિ નિરુત્તરમ્ ।
અનુત્તરેણ જ્ઞાનેન ભોન્તિ બુદ્ધા અનુત્તરાઃ

અનુત્તરાં ગતિં શાન્તાં ગચ્છન્તીતિ વિજાનથ ।
ઇમાં ગતિમજાનન્તઃ પ્રનષ્ટાઃ સર્વતીર્થિકાઃ

તે ચ તદ્ગતિકાઃ સત્ત્વા યે તેષાં ભોન્તિ નિશ્રિતાઃ ।
પતિષ્યન્તિ મહાઘોરામવીચિમપરાયણાઃ

યાસ્તત્ર વેદના ઘોરા ન શક્યાસ્તાઃ પ્રકીર્તિતુમ્ ।
અહં ચ તાઃ પ્રજાનામિ બોધિસત્ત્વાશ્ચ તાયિનઃ

યે ચેહ ધર્મે કાઙ્ક્ષન્તિ એવં ગમ્ભીરિ દુર્દૃશે ।
અભૂમિસ્તત્ર બાલાનામુપલમ્ભસ્મિ યે સ્થિતાઃ

નિર્મિણ્વન્તિ વિયૂહાંસ્તે નૈકરૂપનિદર્શનાન્ ।
યેન તે સર્વિ ગચ્છન્તિ બુદ્ધક્ષેત્રાનનુત્તરાન્

યાવન્ત્યો બુદ્ધક્ષેત્રેષુ રૂપનિર્હારસંપદઃ ।
સર્વાસ્તા ઇહ દર્શેન્તિ બોધિસત્ત્વા મહર્દ્ધિકાઃ

મહાધર્મેણ સંનદ્ધા મહાવીરા મહાબલાઃ ।
મહાશૂન્યાર્થવજ્રેણ પ્રહારાણિ દદન્તિ તે

રશ્મિકોટિસહસ્રાણિ યથા ગઙ્ગાય વાલિકા ।
કાયતો નિશ્ચરન્ત્યેષાં યેભિર્લોકઃ પ્રભાસતે

(વૈદ્ય 201)
ન તે સ્ત્રીષ્વભિરજ્યન્તે ન ચ તેષાં વિરાગતા ।
વિભાવિતૈતેષાં સંજ્ઞા ઇસ્ત્રિસંજ્ઞા સ્વભાવતઃ

અશૂન્યા બુદ્ધક્ષેત્રાસ્તે યેષુ શૂરા ભવન્તિ તે ।
કિં તેષાં મારુ પાપીયાનન્તરાયં કરિષ્યતિ

દૃષ્ટીકૃતેષુ યે સ્થિત્વા બહુ બુદ્ધા વિરાગિતાઃ ।
વ્યાપાદેન ઉપસ્તબ્ધા ઇચ્છાલોભપ્રતિસ્થિતાઃ

સર્વસંજ્ઞા વિભાવિત્વા સંજ્ઞાવૈવર્તિયે સ્થિતાઃ ।
ય એવં જ્ઞાસ્યતે જ્ઞાનં બુદ્ધજ્ઞાનમચિન્તિયમ્

પૂર્વાન્તમપરાન્તં ચ પ્રત્યુત્પન્નં ચ પશ્યતિ ।
એવં ચ દેશિતા ધર્મા ન ચાત્ર કિંચિ દેશિતમ્

ન ચ જ્ઞાનેન જાનાતિ ન ચાજ્ઞાનેન સીદતિ ।
જ્ઞાનાજ્ઞાને વિકલ્પેત્વા બુદ્ધજ્ઞાનેતિ વુચ્ચતિ

વિજ્ઞપ્તિવાક્યસંકેતં બોધિસત્ત્વઃ પ્રજાનતિ ।
કરોતિ અર્થં સત્ત્વાનામપ્રમેયચિન્તિયમ્

સંજ્ઞા સંજાનનાર્થેન ઉદ્ગ્રહેણ નિદર્શિતા ।
અનુદ્ગ્રહશ્ચ સા સંજ્ઞા વિવિક્તાર્થેન દેશિતા

યચ્ચો વિવિક્તં સા સંજ્ઞા યા વિવિક્તા સ દેશના ।
સંજ્ઞાસ્વભાવો જ્ઞાતશ્ચ એવં સંજ્ઞા ન ભેષ્યતિ

પ્રહાસ્યામ ઇમાં સંજ્ઞાં યસ્ય સંજ્ઞા પ્રવર્તતે ।
સંજ્ઞા પ્રપઞ્ચે ચરતિ ન સ સંજ્ઞાતુ મુચ્યતે

કસ્યેયં સંજ્ઞા ઉત્પન્ના કેન સંજ્ઞા ઉત્પાદિતા ।
કેન સા સ્પર્શિતા સંજ્ઞા કેન સંજ્ઞા નિરોધિતા

ધર્મો ન લબ્ધો બુદ્ધેન યસ્ય સંજ્ઞા ઉત્પદ્યતે ।
ઇહ ચિન્તેથ તં અર્થં તતઃ સંજ્ઞા ન ભેષ્યતિ

કદા સંજ્ઞા અનુત્પન્ના કસ્ય સંજ્ઞા વિરુધ્યતે ।
વિમોક્ષ ચિઅતચારસ્ય કથં તત્ર ઉત્પદ્યતે

યદા વિમોક્ષં સ્પૃશતિ સર્વ ચિન્તા અચિન્તિયા ।
અચિન્તિયા યદા ચિન્તા તદા ભોતિ અચિન્તિયઃ

ચિન્તાભૂમૌ સ્થિહિત્વાન પૂર્વમેવ વિચિન્તિતા ।
સર્વચિન્તાં જહિત્વાન તતો ભેષ્યત્યચિન્તિયઃ

(વૈદ્ય 202)
શુક્લધર્મવિપાકો ઽયમસંસ્કારેણ પશ્યતિ ।
એકક્ષણેન જાનાતિ સર્વસત્ત્વવિચિન્તિતમ્

યથા સત્ત્વાસ્તથા ચિન્તા યથા ચિન્તા તથા જિનાઃ ।
અચિન્તિયેન બુદ્ધેન ઇયં ચિન્તા પ્રકાશિતા

યો રહો એકુ ચિન્તેતિ કદા ચિન્તા ન ભેષ્યતિ ।
ન ચિન્તાં ચિન્તયન્તસ્ય સર્વચિન્તા વિગચ્છતિ

ચ્યુતે મૃતે કાલગતે યસ્ય ચિન્તા પ્રવર્તતે ।
ચિન્તાનુસારિ વિજ્ઞાનં નાસા ચિન્તાન્તમુચ્યતે

યે સ્થિતા ઇસ્ત્રિસંજ્ઞાયાં રાગસ્તેષાં પ્રવર્તતે ।
વિભાવિતાયાં સંજ્ઞાયાં ન રાગેણોપલિપ્યતે

ઇયં ચિન્તા મહાચિન્તા ધર્મચિન્તા નિરુત્તરા ।
અનયા ધર્મચિન્તાય ભૂતચિન્તા પ્રવર્તતે

બહુ અચિન્તિયા ચિન્તા દીર્ઘરાત્રં વિચિન્તિતા ।
ન ચ ચિન્તાક્ષયો જાતશ્ચિન્તયિત્વા અયોનિશઃ

યો ઽસૌ ચિન્તયતે નામ ક્ષયે જ્ઞાનં ન વિદ્યતે ।
ન ક્ષયો ભૂમિજ્ઞાનસ્ય ક્ષયસ્યો એષ ધર્મતા

ઘોષો વાક્પથ વિજ્ઞપ્તિઃ ક્ષયશબ્દેન દેશિતા ।
નિર્વિશેષાશ્ચ તે ધર્મા યથા જ્ઞાનં તથા ક્ષયઃ

અનુત્પન્નાનિરુદ્ધાશ્ચ અનિમિત્તા અલક્ષણાઃ ।
કલ્પકોટિં પિ ભાષિત્વા અનિમિત્તેન દેશિતાઃ

સર્વભાવાન્ વિભાવિત્વા અભાવે યે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
ન ચાન્યો દર્શિતો ભાવો નાભાવો ઽન્યો નિદર્શિતઃ

વિજ્ઞપ્તા ભાવશબ્દેન અભાવસ્ય પ્રકાશના ।
ન ચાસૌ સર્વબુદ્ધેહિ અભાવઃ શક્યુ પશ્યિતુમ્

યો ભાવઃ સર્વભાવાનામભાવ એષ દર્શિતઃ ।
એવં ભાવાન્ વિજાનિત્વા અભાવો ભોતિ દર્શિતઃ

નાસૌ સ્પર્શયિતું શક્યમભાવો જાતુ કેનચિત્ ।
સ્પર્શનાત્તુ અભાવસ્ય નિર્વૃતિ એષ દેશિતા

અહં બુદ્ધો ભવેલ્લોકે યસ્યૈષા હો મતિર્ભવેત્ ।
ન જાતુ ભવતૃષ્ણાર્તો બોધિં બુધ્યેત પણ્ડિતઃ

ન કંચિ ધર્મં પ્રાર્થેતિ બોધિસત્ત્વઃ સમાહિતઃ ।
નિષ્કિંચના નિરાભોગા એષા બોધીતિ ઉચ્યતે

(વૈદ્ય 203)
બહૂ એવં પ્રવક્ષ્યન્તિ વયં બોધાય પ્રસ્થિતાઃ ।
ઇમાં ગતિમજાનન્તો દૂરે તે બુદ્ધબોધયે

શબ્દેન દેશિતા ધર્માઃ સર્વે સંસ્કાર શૂન્યકાઃ ।
યશ્વ સ્વભાવઃ શબ્દસ્ય ગમ્ભીરઃ સૂક્ષ્મ દુર્દૃશઃ

મહાભિજ્ઞાય નિર્દેશ ઇદં સૂત્રં પ્રવુચ્ચતિ ।
અર્થાય બોધિસત્ત્વાનાં સર્વબુદ્ધેહિ દેશિતમ્

પ્રતિપક્ષા હતાસ્તેષાં યાવન્તઃ સાંકિલેશિકાઃ ।
પ્રતિષ્ઠિતા અભિજ્ઞાસુ ઋદ્ધિસ્તેષાં સુભાવિતા

સ્થિતાઃ પ્રણિધિજ્ઞાનસ્મિંસ્તચ્ચ જ્ઞાનં વિભાવિતમ્ ।
અતૃપ્તિર્લબ્ધજ્ઞાનસ્ય અપ્રમેયા અચિન્તિયા

ન તેષામભિસંસ્કારઃ સમાધી રિદ્ધિકારણમ્ ।
વિપાક એષ શૂરાણાં નિત્યકાલં સમાહિતઃ

વિપાકજાયે ઋદ્ધીયે ગચ્છન્તી ક્ષેત્રકોટ્યઃ ।
પશ્યન્તિ લોકપ્રદ્યોતાન્ યથા ગઙ્ગાય વાલિકા

ઉપપત્તિશ્ચ્યુતિસ્તેષાં યથા ચિત્તસ્ય વર્તતે ।
ચિત્તસ્ય વશિતાં પ્રાપ્તાઃ કાયસ્તેષાં પ્રભાસ્વરઃ

ભાવનામયિ ઋદ્ધીયે યે સ્થિતા બુદ્ધશ્રાવકાઃ ।
તેભિઃ સંસ્કારઋદ્ધીયે કલાં નાયાન્તિ ષોડશીમ્

ન તેષાં સર્વદેવેભિરાશયઃ શક્યુ જાનિતુમ્ ।
અન્યત્ર લોકનાથેભ્યો યે વા તેષાં સમે સ્થિતાઃ

ન તેષામસ્તિ ખાલિત્યં ન ચૈવ પલિતં શિરે ।
ઔદારિકા જરા નાસ્તિ ન દુઃખમરણં તથા

સંશયો વિમતિર્નાસ્તિ કાઙ્ક્ષા તેષાં ન વિદ્યતે ।
રાત્રિંદિવં ગવેષન્તિ સૂત્રકોટીશતાનિ તે

પ્રહીણાનુશયાસ્તેષાં યાવન્તઃ સાંકિલેશિકાઃ ।
સમચિત્તાઃ સદા ભોન્તિ સર્વસત્ત્વાન તે ઽન્તિકે

સમાધિકોટિનિયુતાં નિર્દિશન્તિ દશદ્દિશે ।
પ્રશ્નકોટીસહસ્રાણિ વ્યાકુર્વન્ હ્યનવસ્થિતાઃ

સ્ત્રીસંજ્ઞા પુરુષસંજ્ઞા ચ સર્વસંજ્ઞા વિભાવિતાઃ ।
સ્થિતા અભાવસંજ્ઞાયાં દેશેન્તિ ભૂતનિશ્ચયમ્

પરિશુદ્ધેન જ્ઞાનેન યથાવદ્ધર્મદેશકાઃ ।
ધર્મસંગીત્યાભિયુક્તાઃ સમાધિજ્ઞાનગોચરાઃ

(વૈદ્ય 204)
યાપિ ધ્યાનચરિસ્તેષાં નાસૌ ભાવપ્રતિષ્ઠિતા ।
અવન્ધ્યં વચનં તેષામવન્ધ્યા ધર્મદેશના

સુલબ્ધં તેન માનુષ્યં પ્રહીણાઃ સર્વિ અક્ષણાઃ ।
કૃતજ્ઞાઃ સર્વબુદ્ધાનાં યેષાં સૂત્રમિદં પ્રિયમ્

કલ્પા અચિન્તિયાસ્તેહિ યે સંસારાત્તુ છોરિતાઃ ।
યૈરિતઃ સૂત્રશ્રેષ્ઠાતો ધૃતા ગાથા ચતુષ્પદા

દૃષ્ટાસ્તે સર્વબુદ્ધેહિ તૈસ્તે બુદ્ધાશ્ચ સત્કૃતાઃ ।
ક્ષિપ્રં ચ બોધિં પ્રાપ્સ્યન્તિ તેષાં સૂત્રમિદં પ્રિયમ્

ન તેષાં કાઙ્ક્ષ વિમતી સર્વધર્મેષુ ભેષ્યતી ।
આસન્ના નિર્વૃતિસ્તેષાં યેષાં સૂત્રમિદં પ્રિયમ્

દૃષ્ટસ્તેહિ મહાવીરો ગૃધ્રકૂઊટે તથાગતઃ ।
સર્વે વ્યાકૃતુ બુદ્ધેન દ્રક્ષ્યન્તિ મૈત્રકં જિનમ્

દૃષ્ટ્વા મૈત્રેય સંબુદ્ધં લપ્સ્યન્તે ક્ષાન્તિ ભદ્રિકામ્ ।
યે કેચિ ક્ષયકાલસ્મિન્નિહ સૂત્રે પ્રતિષ્ઠિતાઃ

સ્થિતાસ્તે ભૂતકોટીયે ભૂતકોટિરચિન્તિયા ।
અચિન્તિયાયાં કોટીયે કાઙ્ક્ષા તેષાં ન વિદ્યતે

ન તેષાં વિદ્યતે કાઙ્ક્ષા અણૂમાત્રાપિ સર્વશઃ ।
અણૂમાત્રે પ્રહીણેસ્મિન્ બોધિસ્તેષાં ન દુર્લભા

ચરતાં દુષ્કરં ચૈવ ક્ષયકાલે સુભૈરવે ।
શિક્ષિત્વ સૂત્રરત્ને ઽસ્મિન્ પ્રતિભાનસ્મિ અક્ષયમ્

ઇદં સૂત્રં પ્રિયં કૃત્વા બુદ્ધાનાં ગઞ્જરક્ષકાઃ ।
સર્વબુદ્ધાનિયં પૂજા ધર્મપૂજા અચિન્તિયા

ન તેષાં દુર્લભં જ્ઞાનં બુદ્ધજ્ઞાનમચિન્તિયમ્ ।
ધારયિષ્યન્તિદં સૂત્રં ક્ષયકાલેસ્મિ દારુણે

યેભિશ્ચ પૂર્વબુદ્ધાનામિમે સૂત્રાન્ત ધારિતાઃ ।
તેષાં કાયગતા એતે ક્ષયકાલે પ્રવર્તિષુ

તે તે નાદં નદિષ્યન્તિ બુદ્ધાનાં ક્ષેત્રકોટિષુ ।
સંમુખં લોકનાથાનાં શાક્યસિંહસ્ય યા ચરી

સિંહનાદં નદન્તસ્તે બુદ્ધનાદમચિન્તિયમ્ ।
અનન્તપ્રતિભાનેન વક્ષ્યન્તે બોધિમુત્તમામ્

(વૈદ્ય 205)
તે તે વ્યાકૃત બુદ્ધેન ઇક્ષ્વાકુકુલસંભવાઃ ।
યે રક્ષિષ્યન્તિમાં બોધિં ક્ષયકાલે મહાભયે

તે તે રૂપેણ સંપન્ના લક્ષણેહિ વિચિત્રિતાઃ ।
વિકુર્વમાણા યાસ્યન્તિ બુદ્ધકોટીય વન્દકાઃ

માયોપમેહિ પુષ્પેહિ હેમવર્ણનિદર્શનૈઃ ।
રૂપ્યામયેહિ પુષ્પેહિ વૈદૂર્યસ્ફટિકેહિ ચ

સર્વાણિ રત્નજાતાનિ પ્રાદુર્ભોન્ત્યેષુ પાણિષુ ।
યૈરાકિરન્તિ સંબુદ્ધાન્ બોધિમાર્ગગવેષકાઃ

ચિત્રા નાનાવિધા પૂજા વાદ્યનિર્હારસંપદા ।
નિશ્ચરી રોમકૂપેભ્યો યથા ગઙ્ગાય વાલિકાઃ

યે ચ શૃણ્વન્તિ તં શબ્દં સત્ત્વકોટ્યો અચિન્તિયાઃ ।
ભવન્ત્યવિનિવર્ત્યાસ્તે બુદ્ધજ્ઞાને અનુત્તરે

તેષાં ચ બુદ્ધકોટીનાં વર્ણં ભાષન્ત્યચિન્તિયમ્ ।
અચિન્તિયેષુ ક્ષેત્રેષુ તેષાં શબ્દઃ શ્રુણીયતિ

યે ચ શૃણ્વન્તિ તં શબ્દં તેષાં સંજ્ઞા નિરુધ્યતે ।
નિરોધિતાયાં સંજ્ઞાયાં બુદ્ધાન્ પશ્યન્ત્યનલ્પકાન્

એતાદૃશેન જ્ઞાનેન ચરિત્વા બોધિચારિકામ્ ।
કૃત્વાર્થં સર્વસત્ત્વાનાં ભવન્ત્યર્થકરા જિનાઃ

ગુણાનુશંસા ઇત્યેતે યા લભન્તે હ પણ્ડિતાઃ ।
અન્યે અપરિમાણાશ્ચ યૈરિયં બોધિ ધારિતા

માતૃગ્રામો ઽપિદં સૂત્રં શ્રુત્વા ગાથાપિ ધારયેત્ ।
વિવર્તયિત્વા સ્ત્રીભાવં સ ભવેદ્ ધર્મભાણકઃ

ન સા પુનો ઽપિ સ્ત્રીભાવમિતઃ પશ્ચાદ્ ગ્રહીષ્યતિ ।
ભવેત્ પ્રાસાદિકો નિત્યં લક્ષણૈઃ સમલંકૃતઃ

શ્રેષ્ઠે ઽથ ઇહ સૂત્રસ્મિન્ ગુણાઃ શ્રેષ્ઠાઃ પ્રકાશિતાઃ ।
તે ઽસ્ય સર્વે ભવિષ્યન્તિ ક્ષિપ્રં બોધિં ચ પ્રાપ્સ્યતે

વિશારદશ્ચ સો નિત્યં ભોતિ સર્વાસુ જાતિષુ ।
ધારયિત્વા ઇદં સૂત્રં બોધિસત્ત્વાન ગોચરમ્

જનકો બોધિસત્ત્વાનાં સમાધિઃ શાન્ત ભાષિતઃ ।
ય ઇચ્છેદ્ બુદ્ધિતું બોધિમિદં સૂત્રં પ્રવર્તયેત્

(વૈદ્ય 206)
આસન્નાસ્તે મુનીન્દ્રાણામાસન્ના વુદ્ધબોધયે ।
લપ્સ્યન્તિ નચિરેણેમાં ભૂમિં શાન્તાં સમાહિતાઃ

ઇહ બોધીય તે શૂરા બોધિસત્ત્વાઃ સ્થિતાઃ સદા ।
પશ્યન્તિ બુદ્ધકોટીયો યથા ગઙ્ગાય વાલિકાઃ

રાજા ભવિત્વા મહીપતિ ચક્રવર્તી
દૃષ્ટ્વા ચ બુદ્ધાન્ વિરજાન્ સુશાન્તચિત્તાન્ ।
ગાથાશતૈસ્તાં સ્તવિષ્યતિ લોકનાથાન્
સ લભિત્વ શાન્તં ઇમુ વિરજં સમાધિમ્

સો પૂજ કૃત્વ અતુલિય નાયકાનાં
સુમહાયશાનાં દેવનરોત્તમાનામ્ ।
મુક્ત્વા સ રાજ્યં યથરિવ ખેટપિણ્ડં
શુદ્ધો વિશુદ્ધશ્ચરિષ્યતિ બ્રહ્મચર્યમ્

સ પ્રવ્રજિત્વ જિનવરશાસનસ્મિં
લબ્ધ્વાપિ ચૈતં વિરજુ સમાધિ શાન્તમ્ ।
કલ્યાણવાક્યો મધુરગિરઃ સ ભૂત્વા
અધિષ્ઠાનુ ધીમાન્ ભવિષ્યતિ સૂત્રકોટ્યાઃ

શૂન્યાનિમિત્તં પરમપ્રણીતુ શાન્તં ધર્મ પ્રશાન્તં ચર નિપુણં અસઙ્ગમ્ ।
સ્વભાવશૂન્યં સદ વિરજં પ્રશાન્તં સમાધિપ્રાપ્ત્યા બહુ જનિ સંપ્રકાશયી

ગમ્ભીરબુદ્ધી સતતમનન્તબુદ્ધી વિસ્તીર્ણબુદ્ધી અપરિમિતાર્થબુદ્ધી ।
ગમ્ભીર શાન્તં લભિય ઇમં સમાધિમાલોકપ્રાપ્તો ભવિષ્યતિ સર્વલોકઃ

શુચિશ્ચ નિત્યં ભવિષ્યતિ બ્રહ્મચારી સ નિરામગન્ધઃ સતતમસંકિલિષ્ટઃ ।
અન્યાંશ્ચ તત્ર સ્થપિષ્યતિ સત્ત્વકોટયો લબ્ધ્વા પ્રશાન્તં ઇમુ વિરજં સમાધિમ્

સ સુતીક્ષ્ણપ્રજ્ઞો ભવિષ્યતિ શ્રેષ્ઠપ્રજ્ઞઃ શ્રુતિસાગરો ઽસૌ નિત્યમનન્તબુદ્ધિઃ ।
કલ્યાણવાક્યો મતિકુશલો વિધિજ્ઞો ધારિત્વ શાન્તિં ઇમુ વિરજં સમાધિમ્

(વૈદ્ય 207)
યે કર્મસ્થાના તથરિવ શિલ્પસ્થાના ભૈષજ્યસ્થાનાસ્તથરિવ ઔષધીનામ્ ।
સર્વત્ર ધીરો ભવિષ્યતિ પારપ્રાપ્તો ધારિત્વ સૂત્રં ઇમુ વિરજં સમાધિમ્

કાવ્યેષુ શાસ્ત્રેષુ તથપિ ચ હાસ્યલાસ્યે નૃત્યે ઽથ ગીતે સુકુશલ પારપ્રાપ્તઃ ।
આચાર્યુ લોકે ભવિષ્યતિ નિત્યકાલં ધારિત્વ શાન્તં ઇમુ વિરજં સમાધિમ્

પરિવારવાન્ સો ભવિષ્યતિ નિત્યકાલં સ અભેદ્યપક્ષઃ સદ સહિતઃ સમગ્રઃ ।
ચરમાણુ શ્રેષ્ઠાં વરાં શિવ બોધિચર્યાં ધારિત્વ સૂત્રં ઇમુ વિરજં સમાધિમ્

શોકાથ શલ્યા તથરિવ ચિત્તપીડા નો તસ્ય જાતુ ભવિષ્યતિ પણ્ડિતસ્ય ।
આરોગ્યપ્રાપ્તો ભવિષ્યતિ સર્વકાલં ધારિત્વ શાન્તં ઇમુ વિરજં સમાધિમ્

યે કાયશૂલાસ્તથરિવ ચિત્તશૂલાઃ યે દન્તશૂલાસ્તથપિ ચ શીર્ષશૂલાઃ ।
નો તસ્ય ભોન્તી વ્યાધયુ જીવલોકે ધારિત્વ શાન્તં ઇમુ વિરજં સમાધિમ્

યાવન્ત રોગા બહુવિધ મર્તલોકે યે કાયરોગાસ્તથરિવ ચિત્તરોગાઃ ।
તે તસ્ય રોગાઃ સતત ન જાતુ ભોન્તિ ધારિત્વ શાન્તં ઇમુ વિરજં સમાધિમ્

ચિત્તસ્ય વા યે બહુવિધુ યત્કિલેશાઃ કાયે વાપિ બહુવિધ રોગજાતાઃ ।
તે તસ્ય નાસ્તી બહુવિધ સંકિલેશા ધારિત્વ શાન્તં ઇમુ વિરજ સમાધિમ્

યથન્તરીક્ષં ગગનમનોપલિપ્તં પ્રકૃતિવિશુદ્ધં વિમલ પ્રભાસ્વરં ચ ।
(વૈદ્ય 208)
ચિત્તં તથૈવ ભવતિ વિશુદ્ધ તસ્યો ધારિત્વ શાન્તં ઇમુ વિરજં સમાધિમ્

ચન્દ્રસ્ય આભા તથરિવ સૂર્યઆભા શુદ્ધા અગ્રાહ્યા ભવતિ પ્રભાસ્વરાશ્ચ ।
ચિત્તં તથૈવ ભવતિ પ્રભાસ્વરં ચ ધારિત્વ શાન્તં ઇમુ વિરજં સમાધિમ્

યથ અન્તરીક્ષં ન સુકરુ ચિત્રણાય રઙ્ગાન્ ગૃહીત્વા બહુવિધ નૈકરૂપાન્ ।
ચિત્તં તથૈવ ન સુકરુ ચિત્રિતું સેવેત્વ શાન્તં ઇમુ વિરજં સમાધિમ્

વાતો યથૈવ ચતુર્દિશ વાયમાનો અસજ્જમાનો વ્રજતિ દિશઃ સમન્તાત્ ।
વાતસમાના ભવતિ સ ચિત્તધારા જગિ સો અસક્તો વ્રજતિ અનોપલિપ્તઃ

જાલેન શક્યં ગૃહ્ણિતુ વાયમાનઃ પાશેન ચાપી બન્ધિતુ શક્ય વાતઃ ।
નો તસ્ય ચિત્તં સુકરુ વિજાનનાય ભાવેત્વ શાન્તમિમુ વિરજં સમાધિમ્

પ્રતિભાસુ શક્યં જલગત ગૃહ્ણનાય સંપ્રાપ્તુ તોયં તથપિ ચ તૈલપાત્રે ।
નો તસ્ય ચિત્તં સુકરુ વિજાનનાય ભાવેત્વ શાન્તં ઇમુ વિરજં સમાધિમ્

ગર્જન્તિ મેઘા વિદ્યુલતા ચરન્તા શક્યં ગ્રહીતુ પાણિન માનુષેણ ।
નો તસ્ય ચિત્તં સુકરુ પ્રમાણુ જ્ઞાતું ભાવેત્વ શાન્તં ઇમુ વિરજં સમાધિમ્

સત્ત્વાન શક્યં રૂતરવિતં ગ્રહીતું યે સન્તિ સત્ત્વા દશદિશિ બુદ્ધક્ષેત્ર ।
ચિત્તસ્ય તસ્યો ન સુકરુ જ્ઞાતુ કોટિં સમાધિલબ્ધો યદ ભવિ બોધિસત્ત્વઃ

(વૈદ્ય 209)
સો તાં લભિત્વ વિરજં સમાધિભૂમિં અસંંકિલિષ્ટો ભવતિ અનોપલિપ્તઃ ।
નો તસ્ય ભૂયો ત્રિભવિ નિવેશ જાતુ અનેન લબ્ધો ભવતિ સમાધિ શાન્તઃ

નો કામલોલો ન ચ પુન રૂપલોલો ન ઇસ્ત્રિલોલો ન ચ પુન ભ્રાન્તચિત્તઃ ।
શાન્તઃ પ્રશાન્તો ભવતિ અનોપલિપ્તો યદ ભોતિ લબ્ધો અયુ વિરજઃ સમાધિઃ

ન પુત્રલોલો ન ચ પુન ધીતલોલો નો ભાર્યલોલો ન ચ પરિવારલોલઃ ।
સુશાન્તચારી ભવતિ અનોપલિપ્તો યદ ભોતિ લબ્ધો અયુ વિરજઃ સમાધિઃ

ન હિરણ્યલોલો ન ચ પુનરર્થલોલો ન સ્વર્ગલોલો ધનરતનેષ્વસક્તઃ ।
સુવિશુદ્ધચિત્તો ભવતિ સ નિર્વિકલ્પઃ સમાધિપ્રાપ્તો અયુ ભવતી વિશેષઃ

ન સ્વર્ગહેતોશ્ચરતિ સ બ્રહ્મચર્યં ન સ્વર્ગલોલો દદતિ સદા નુ વિજ્ઞઃ ।
સંબોધિકામઃ કુશલચરિં ચરન્તઃ । સમાધિપ્રાપ્તો અયુ ભવતી વિશેષઃ

નો રાજ્યહેતોશ્ચરતિ તપો વ્રતં વા નૈશ્વર્યમર્થાસ્ત્રિભુવનિ પ્રાર્થમાનઃ ।
સંબોધિલોલો બહુજનહિતાય નિષ્પાદયી સો ઇમુ વિરજં સમાધિમ્

નો તસ્ય રાગો જનયતિ જાતુ પીડાં યો ન સ્ત્રીલોલો સો ભવતિ ભ્રાન્તચિત્તઃ ।
તથાપિ તેન પ્રકૃતિપ્રજ્ઞાય રાગો લભિત્વ એતં વિરજુ સમાધિ શાન્તમ્

નો તસ્ય દોષો જનયતિ જાતુ પીડાં વ્યાપાદુ યેનો પ્રતિઘમથો કરેય્ય ।
(વૈદ્ય 210)
મૈત્રાય તેનો નિહત સ દોષધાતુ પ્રતિલભ્ય એતં વિરજુ સમાધિ શાન્તમ્

નો તસ્ય મોહો જનયતિ જાતુ પીડાં પ્રજ્ઞાય તેનો નિહત સ મોહ અવિદ્યા ।
તં જ્ઞાનુ લબ્ધં વિતિમિરમપ્રમેયં સમાધિપ્રાપ્તે ઇમિ ગુણ અપ્રમેયાઃ

અશુભાય રાગઃ સતત સુનિગૃહીતો મૈત્ર્યાય દોષો નિહતુ સદા અશેષઃ ।
પ્રજ્ઞાય મોહો વિધમિય ક્લેશજાલં સમાધિપ્રાપ્તઃ પ્રતપતિ સર્વલોકે

નો તસ્ય મિદ્ધં જનયતિ જાતુ પીડાં સુભાવિતા સે વિવિધ ઉત્કિલેશાઃ ।
અનોપલિપ્તો ભવતિ ચ વિપ્રમુક્તઃ સમાધિપ્રાપ્તે ઇમિ ગુણ અપ્રમેયાઃ

નો તસ્ય મોહો જનયતિ જાતુ પીડાં તથા હિ ત્યાગે અભિરતુ નિત્યકાલમ્ ।
સર્વસ્વત્યાગી ભવતિ સુખસ્ય દાતા ય ઇમં સમાધિં ધારયતિ બોધિસત્ત્વઃ

સ્થામેનુપેતો ભવતિ અનોપમેયો સ બલેનુપેતો ભવતિ નિત્યકાલમ્ ।
નો તસ્ય લોકે ભવતિ સમઃ કદાચિદ્ ય ઇમં સમાધિં ધારયતિ બોધિસત્ત્વઃ

યદાપિ રાજા સ ભવતિ ચક્રવર્તીં મનુજાનુ લોકે ઉપગત જમ્બુદ્વીપે ।
તદાપિ ભોતી બહુજનપૂજનીયો વિશેષપ્રાપ્તો મતિમ વિશિષ્ટપ્રજ્ઞઃ

યે ભોન્તિ મુખ્યાઃ કુલરતના વિશિષ્ટાઃ સુપ્રભૂતભોગા બહુજનસ્વાપતેયાઃ ।
યત્રાશ્વ હસ્તી રથવર યુગ્યયાના હિરણ્યસ્વર્ણં મણીરતનં પ્રભૂતમ્

(વૈદ્ય 211)
યે શ્રાદ્ધ ભોન્તી ઇહ વરબુદ્ધજ્ઞાને તે જમ્બુદ્વીપે કુલરતનાભિયુક્તાઃ ।
તત્રોપપન્નઃ કુલરતને વિશિષ્ટે કરોતિ સો ઽર્થં સુવિપુલ જ્ઞાતિસંઘે

અશ્રાદ્ધ યે વા ઇહ કુલ જમ્બુદ્વિપે શ્રદ્ધાં સ તેષાં જનયતિ અપ્રમત્તઃ ।
યં બોધિચિત્તે પ્રતિષ્ઠિતિ સત્ત્વકાયે તે બુદ્ધ ભોન્તી જિનપ્રવરઃ સ્વયંભૂઃ

તે ચ સ્પૃશિત્વ અતુલિયમગ્રબોધિં ચક્રં પ્રવર્તેન્ત્યસદૃશ બુદ્ધક્ષેત્રે ।
યે ચો વિજાની ઇમુ તદ ધર્મચક્રં અનુત્પત્તિધર્મે નિખિલ તે સંપ્રતિષ્ઠી

સુબહુકરાશ્ચો અમિ તદ બોધિસત્ત્વાઃ સત્ત્વાન ભોન્તિ સતતુ તે પૂજનીયાઃ ।
કરોન્તિ તે ઽર્થં અતુલિય નિત્યકાલં સત્ત્વાન ચક્ષુર્વિતિમિરુ તે જનેન્તિ

બહવ શતસહસ્રાઃ સત્ત્વકોટી અનન્તા યેષ કુશલમૂલા ભોન્તિ તત્ર શ્રુણિત્વા ।
તે અપિ પ્રતિલભન્તે ઉત્તમં બોધિચિત્તં યદ જિનુ અનુશાસી બોધિસત્ત્વં મહાત્મા

અશૂન્યક્ષેત્રા પ્રમુદિત ભોન્તિ નિત્યં નિરુપલેપા અમિ તદ બુદ્ધ ભોન્તી ।
યત્ર સ્થિહન્તી ઇમિ તદ બોધિસત્ત્વાઃ સત્ત્વાનમર્થ અપરિમિતં કરોન્તિ

રક્ષન્તિ શીલં અસદૃશુ બ્રહ્મચર્યં ભાવી સમાધી વિપુલમનન્તકલ્પાન્ ।
ધ્યાને વિમોક્ષે સુનિશ્રિત નિત્યકાલં તે બોધિસત્ત્વા ભવિ સદ બુદ્ધપુત્રાઃ

તે ઋદ્ધિપાદાન્ સતત્ નિષેવમાણા ક્ષેત્રાણિ ગત્વા બહુ વિવિધાનનન્તાન્ ।
(વૈદ્ય 212)
શૃણ્વન્તિ ધર્મં સુગતવરપ્રભાષં સર્વં ચ ગૃહ્ણી પ્રતિષ્ઠિતુ ધારણીયે

પ્રભાષિ સૂત્રાનપરિમિતાનનન્તાન્ યે ધારણીયે પ્રતિષ્ઠિતુ બોધિસત્ત્વાઃ ।
સત્ત્વાન અર્થં અપરિમિતં કરોન્તિ યે ધારણીયે પ્રતિષ્ઠિતુ બોધિસત્ત્વાઃ

ચ્યુતોપપાદં જાનાતિ સત્ત્વાનામાગતિં ગતિમ્ ।
યાદૃશં તૈઃ કૃતં કર્મ વિપાકો ઽપિ ચ તાદૃશઃ

કર્મણો ન ચ સંક્રાન્તિરણુમાત્રાણિ લભ્યતે ।
તે ઽપિ તેષાં વિજાનન્તિ બોધિસત્ત્વા મહાયશાઃ

શૂન્યતા ચ મહાત્માનાં વિહારો ભોતિ ઉત્તમઃ ।
સ્થાપયન્તિ મહાયાને સત્ત્વકોટીરચિન્તિયાઃ

ન તેષામોવદન્તાનાં સત્ત્વસંજ્ઞા પ્રવર્તતે ।
અપ્રવૃત્તિં ચ ધર્માણાં બોધિસત્ત્વાઃ પ્રકાશયી

ન પ્રકાશયતાં ધર્માણુપલમ્ભઃ પ્રવર્તતે ।
શૂન્યાવિહારિણો ભોન્તિ દૃઢજ્ઞાને પ્રતિષ્ઠિતાઃ

ઉદ્દિશ્યેમં સમાધિં ચ વિહારં સર્વશાસ્તુનામ્ ।
ન તેષાં વર્તતે સંજ્ઞા ઇસ્ત્રિસંજ્ઞા સ્વભાવતા

ઇસ્ત્રિસંજ્ઞાં વિભાવિત્વા બોધિમણ્ડે નિષીદતિ ।
બોધિમણ્ડે નિષિદિત્વા મારસંજ્ઞા નિવર્તતે

ન ચાત્ર પશ્યતે મારં મારસૈન્યં ચ પણ્ડિતઃ ।
ન ચ પશ્યતિ મારસ્ય તિસ્રો દુહિતરો ઽપિ સઃ

બોધિમણ્ડે નિષણ્ણસ્ય સર્વસંજ્ઞા પ્રહીયતે ।
સએર્વસંજ્ઞાપ્રહીણસ્ય સર્વા કમ્પતિ મેદિની

સુમેરવઃ સમુદ્રાશ્ચ યાવ સન્તિ દશા દિશે ।
તં ચ સત્ત્વા વિજાનન્તિ સર્વદિક્ષુ દશસ્વપિ

બોધિસત્ત્વસ્ય ઋદ્ધ્યેયં મેદિની સંપ્રકમ્પિતા ।
ષડ્વિકારં તદા કાલે બુધ્યતો બોધિમુત્તમામ્

યાવન્તઃ સંસ્કૃતા ધર્મા યે ચ ધર્મા અસંસ્કૃતાઃ ।
સર્વાંસ્તાન્ બુધ્યતે ધર્માન્ ધર્મશબ્દેન દેશિતાન્

(વૈદ્ય 213)
ન ચાત્ર બુધ્યતે કશ્ચિત્ સિંહનાદશ્ચ વર્તતે ।
વર્તનીયં વિજાનિત્વા ભોતિ બુદ્ધઃ પ્રભાકરઃ

પ્રતીત્ય ધર્મા વર્તન્તે ઉત્પદ્યન્તે પ્રતીત્ય ચ ।
પ્રતીત્યતાં યદ્ધર્માણાં સર્વે જાનન્તિ તે વિદુઃ

વિધિજ્ઞાઃ સર્વધર્મેષુ શૂન્યતાયા ગતિંગતાઃ ।
ગતિં ચ તે પ્રજાનન્તિ સર્વધર્મગતિંગતાઃ

ગતિમેતાં ગવેષિત્વા બોધિસત્ત્વો ન લભ્યતે ।
યેનૈષા સર્વબુદ્ધાનાં જ્ઞાતા ગતિરચિન્તિયા

સ તાં ગતિં ગતો ભોતિ યઃ સર્વાં ગતિ જાનતિ ।
સર્વસ્ય માયા ઉચ્છિન્ના જ્ઞાત્વા સદ્ધર્મલક્ષણમ્

બોધિમણ્ડે નિષીદિત્વા સિંહનાદં નદી તથા ।
વિજ્ઞાપયી ક્ષેત્રકોટીરપ્રમેયા અચિન્તિયાઃ

તાંશ્ચ પ્રકમ્પયી સર્વા બુદ્ધવીરા મહાયશાઃ ।
યથ વૈનયિકાન્ સત્ત્વાન્ વિનેતી સત્ત્વસારથિઃ

સ્પૃશિત્વા ઉત્તમાં બોધિં બોધિમણ્ડાત્તુ ઉત્થિતઃ ।
વિનેયાન્ વિનયેત્ સત્ત્વાનપ્રમેયાનચિન્તિયાન્

તતો નિર્મિણિ સંબુદ્ધો અનન્તાન્ બુદ્ધનિર્મિતાન્ ।
ક્ષેત્રકોટીસહસ્રાણિ ગચ્છન્તી ધર્મદેશકાઃ

સ્થાપયન્ત્યગ્રબોધીયે સત્ત્વકોટીરચિન્તિયાઃ ।
દેશયન્ત્યુત્તમં ધર્મં હિતાર્થં સર્વપ્રાણિનામ્

ઈદૃશં તન્મહાજ્ઞાનં બુદ્ધજ્ઞાનમચિન્તિયમ્ ।
તસ્માજ્જનયથ ચ્છન્દં બોધિચ્છન્દમનુત્તરમ્

જનેથ ગૌરવં બુદ્ધે ધર્મે સંઘે ગુણોત્તમે ।
બોધિસત્ત્વાન શૂરાણાં બોધિમગ્ર્યાં નિષેવતામ્

અનોલીનેન ચિત્તેન સત્કરોથ અતન્દ્રિતાઃ ।
ભવિષ્યથ તતો બુદ્ધા નચિરેણ પ્રભાકરાઃ

યે ચ ક્ષેત્રસહસ્રેષુ બોધિસત્ત્વા ઇહાગતાઃ ।
પશ્યન્તિ લોકપ્રદ્યોતં ધર્મં દેશેન્તમુત્તમમ્

ઓકિરન્તિ મહાવીરા મહારત્નેહિ નાયકમ્ ।
માન્દારવેહિ પુષ્પેહિ ઓકિરી બોધિકારણાત્

(વૈદ્ય 214)
અલંકરોન્તિદં ક્ષેત્રં બુદ્ધક્ષેત્રમનુત્તરમ્ ।
રત્નજાલેન ચ્છાદેન્તિ સમન્તેન દિશો દશ

પતાકા અવસક્તાશ્ચ ઉચ્છ્રિતા ધ્વજકોટયઃ ।
અલંકારૈરનન્તૈશ્ચ ઇદં ક્ષેત્રમલંકૃતમ્

કૂટાગારાંશ્ચ માપેન્તિ સર્વરત્નવિચિત્રિતાન્ ।
પ્રાસાદહર્મ્યનિર્યૂહાનસંખ્યેયાન્ મનોરમાન્

વિમાનાન્યર્ધચદ્રાંશ્ચ ગવાક્ષાન્ પઞ્જરાંસ્તથા ।
ધૂપિતા ધ્વજઘટિકા નાનારત્નવિચિત્રિતાઃ

ધૂપ્યમાનેન ગન્ધેન અભ્રકૂટસમં સ્ફુટમ્ ।
ક્ષેત્રકોટીસહસ્રેષુ વાતિ ગન્ધો મનોરમઃ

તે ચ સર્વે સ્ફરિત્વાન ગન્ધવર્ષં પ્રવર્ષિષુઃ ।
યે ચ ઘ્રાયન્તિ તં ગન્ધં તે બુદ્ધા ભોન્તિ નાયકાઃ

રાગશલ્યં પ્રહીણૈષાં દોષશલ્યં ન વિદ્યતે ।
વિધ્વંસિતં મોહજાલં તમઃ સર્વં વિગચ્છતિ

ઋદ્ધિં ચ તત્ર સ્પર્શેન્તિ બલબોધ્યઙ્ગ ઇન્દ્રિયાન્ ।
ધ્યાનવિમોક્ષાન્ સ્પર્શેન્તિ ભોન્તિ ચો દક્ષિણાર્હાઃ

પઞ્ચકોટીય પ્રજ્ઞપ્તા વસ્ત્રકોટીભિ સંસ્તૃતા ।
સંછન્ના રત્નજાલેહિ ચ્છત્રકોટીભિ ચિત્રિતાઃ

નિષણ્ણાસ્તત્ર તે શૂરા બોધિસત્ત્વાઃ સમાગતાઃ ।
લક્ષણૈસ્તે વિરોચન્તે તથાનુવ્યઞ્જનૈરપિ

વૃક્ષૈ રત્નમયૈઃ સર્વં બુદ્ધક્ષેત્રમલંકૃતમ્ ।
નિર્મિતાઃ પુષ્કરિણ્યશ્ચ અષ્ટાઙ્ગજલપૂરિતાઃ

પાનીયં તે તતઃ પીત્વા પુષ્કરિણીતટે સ્થિતાઃ ।
સર્વે તૃષ્ણાં વિનોદિત્વા ભોન્તિ લોકસ્ય ચેતિયાઃ

અન્યોન્યેષુ ચ ક્ષેત્રેષુ બોધિસત્ત્વાઃ સમાગતાઃ ।
બુદ્ધસ્ય વર્ણં ભાષન્તે શાક્યસિંહસ્ય તાયિનઃ

શૃણ્વન્તિ યે ચ તં વર્ણં તે ભોન્તી લોકનાયકાઃ ।
અચિન્ત્યા અનુશંસા મે ઇહ સૂત્રે પ્રકાશિતાઃ

સ્વર્ણમયેહિ પત્રેહિ પદ્મકોટ્યો અચિન્તિયાઃ ।
શુદ્ધસ્યોરગસારસ્ય કર્ણિકાસ્તત્ર નિર્મિતાઃ

(વૈદ્ય 215)
વૈડૂર્યસ્ય ચ દણ્ડાનિ સ્ફટિકસ્ય ચ પઞ્જરાઃ ।
કેસરા ગિરિગર્ભસ્ય માપિતાસ્તત્ર શોભનાઃ

યે ચ ઘ્રાયન્તિ તં ગન્ધં નિશ્ચરન્તં મનોરમમ્ ।
તેષાં સર્વે પ્રશામ્યન્તિ વ્યાધયઃ પ્રીતચેતસામ્

રાગો દ્વેષશ્ચ મોહશ્ચ અશેષાસ્તેહિ ક્ષીયતે ।
ત્રીન્ દોષાન્ ક્ષપયિત્વા ચ ભોન્તિ બુદ્ધા સુખંદદાઃ

શબ્દસ્તતો નિશ્ચરતિ બુદ્ધશબ્દો હ્યચિન્તિયઃ ।
સદ્ધર્મસંઘશબ્દશ્ચ વિનિશ્ચરતિ સર્વતઃ

શૂન્યતા અનિમિત્તસ્ય સ્વરો અપ્રણિહિતસ્ય ચ ।
શ્રુત્વા તં સત્ત્વકોટીયો ભોન્તિવૈવર્તિકા બહુ

નિશ્ચરંશ્ચૈવ શબ્દો ઽસૌ ક્ષેત્રકોટીષુ ગચ્છતિ ।
સ્થાપેન્તિ બુદ્ધજ્ઞાનસ્મિન્ સત્ત્વકોટીરચિન્તિયાઃ

શકુન્તા કલવિઙ્કાશ્ચ જીવંજીવકપક્ષિણઃ ।
તે ઽપિ પ્રવ્યાહરી શબ્દં બુદ્ધશબ્દમનુત્તરમ્

રત્નામયાશ્ચ તે વૃક્ષા ઇહ ક્ષેત્રસ્મિ નિર્મિતાઃ ।
વિશિષ્ટા દર્શનીયાશ્ચ મણીવૃક્ષા મનોરમા

લમ્બન્તે તેષુ વૃક્ષેષુ સર્વાભરણવેણયઃ ।
અનુભાવેન બુદ્ધસ્ય ઇહ ક્ષેત્રસ્મિ નિર્મિતાઃ

ન સો ઽસ્તિ કેષુચિદ્ વ્યૂહઃ સર્વક્ષેત્રેષુ સર્વશઃ ।
યો નેહ દૃશ્યતે ક્ષેત્રે તદ્વિશિષ્ટતમસ્તદા

પેયાલમેતદાખ્યાતં શાક્યસિંહેન તાયિના ।
ન તે જ્ઞાને ઽત્ર કાઙ્ક્ષતિ બોધિસત્વા મહાયશાઃ

કોટીય એતાં બુધ્યન્તિ ગતિસ્તેષામચિન્તિયા ।
જ્ઞાનેન તે વિવર્ધન્તે સાગરો વા સ્રવન્તિભિઃ

(વૈદ્ય 216)
ન તેષાં લભ્યતે ઽન્તો હિ પિબતો વા મહોદઘેઃ ।
આખ્યાતો બોધિસત્ત્વાનાં નયો હ્યેષ અચિન્તિયઃ

ઇહ કોટયાં સ્થિતાઃ શૂરા બોધિસત્ત્વા યશસ્વિનઃ ।
સ્વરાઙ્ગાનિ પ્રમુઞ્ચન્તિ યથા ગઙ્ગાય વાલિકાઃ

તતશ્ચિન્ત્યઃ સ્વરો ઽપ્યેવં બોધિસત્ત્વો ન મન્યતે ।
મન્યનાયાં પ્રહીણાયામાસન્નો ભોતિ બોધતે

ન સ શીલં વિલુમ્પેતિ અપિ જીવિતકારણાત્ ।
અવિલુપ્તઃ સ ચરતિ બોધિસત્ત્વો દૃઢવતઃ

નાસૌ ભૂયો વિલુપ્યેત કમસંજ્ઞાય સર્વશઃ ।
સર્વસંજ્ઞાપ્રહીણસ્ત અપ્રમેયાઃ સમાધયઃ

સમાહિતઃ સ ચરતિ સજ્જતે ન સમાધિષુ ।
અસક્તશ્ચાપ્રમત્તશ્ચ નાસૌ લોકેષુ સજ્જતે

લોકધાતૂનતિક્રમ્ય સ ગચ્છતિ સુખાવતીમ્ ।
ગતશ્ચ તત્ર સંબુદ્ધમમિતાભં સ પશ્યતિ

બોધિસત્ત્વાંશ્ચ તાન્ શૂરાન્ લક્ષણૈઃ સમલંકૃતાન્ ।
પઞ્ચાભિજ્ઞાપારમિં ચ પ્રાપ્તા ધારણિગોચરાઃ

ગચ્છન્તિ ક્ષેત્રકોટીયો બુદ્ધાનાં પાદવન્દકાઃ ।
ઓભાષયન્તો ગચ્છન્તિ બુદ્ધક્ષેત્રાનચિન્તિયાન્

સર્વદોષપ્રહીણાશ્ચ સર્વક્લેશવિશોધિતાઃ ।
સર્વક્લેશસમુચ્છિન્ના એકજાતિસ્થિતા જિનાઃ

ન ચો અપાયાન્ ગચ્છન્તિ તસ્માત્ ક્ષેત્રાત્તુ તે નરાઃ ।
સર્વે ઽપાયા સમુચ્છિન્નાસ્તસ્મિન્ ક્ષેત્રે અશેષતઃ

બોધિતા બુદ્ધશ્રેષ્ઠેન અમિતાભેન તાયિના ।
કરોથ મા તત્ર કાઙ્ક્ષાં ગમિષ્યથ સુખાવતીમ્

યઃ ક્ષેત્રશ્રેષ્ઠસ્ય શ્રુણિત્વ વર્ણં
ચિત્તપ્રસાદં પ્રતિલભિ માતૃગ્રામઃ ।
સ ક્ષિપ્ર ભોતી પુરુષવરઃ સુવિદ્વાન્
ઋદ્ધ્યા ચ યાતિ ક્ષેત્રસહસ્રકોટીઃ

યાવન્તિ પૂજા બહુવિધ અપ્રમેયા યા ક્ષેત્રકોટીનયુતયબિંબરેષુ ।
(વૈદ્ય 217)
તાં પૂજ કૃત્વ પુરુષવરેષુ નિત્યં સંખ્યાકલાપી ન ભવતિ મૈત્રચિત્તઃ

શીલં સમાધિં સતતુ નિષેવમાણો ધ્યાનાન્ વિમોક્ષાંસ્તથપિ ચ અપ્રમાણાન્ ।
શૂન્યાનિમિત્તાન્ સતતુ નિષેવમાણો નચિરેણ સો હિ સુગતુ ભવતિ લોકે

એષા હિ પૂજા પરમા વિશિષ્ટ મહ્યં યઃ શીલસ્કન્ધે પ્રતિષ્ઠિતુ બોધિસત્ત્વો ।
સદ સર્વબુદ્ધાસ્તેન સુપૂજિતા હિ ક્ષયાન્તકાલે યઃ સ્થિતુ બોધિચિત્તે

સુપરીન્દિતાસ્તે બુદ્ધસહસ્રકોટ્યો યે બોધિસત્ત્વા ઇમુ ક્ષયિ કાલિ ઘોરે ।
રક્ષન્તિ ધર્મં સુગતવરોપદિષ્ટં તે મહ્ય પુત્રાશ્ચરિમક ધર્મપાલાઃ