સમાધિરાજસૂત્ર · અધ્યાય 28

ઇતિ શ્રીસમાધિરાજે શીલનિર્દેશપરિવર્તો નામ સપ્તવિંશતિમઃ ॥
(વૈદ્ય 161)
28 દશાનુશંસાપરિવર્તઃ ।
દશેમે કુમાર આનુશંસાઃ ક્ષાન્તિપ્રતિષ્ઠિતસ્ય મૈત્રીવિહારિણો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય । કતમે દશ?અગ્નિના ન દહ્યતે । શસ્ત્રેણ ન હન્યતે । વિષમસ્ય ન ક્રમતે । ઉદકેન ન મ્રિયતે । દેવતાશ્ચૈનં રક્ષન્તિ । લક્ષણાલંકૃતં ચ કાયં પ્રતિલભતે । સર્વદુર્ગતિદ્વારાણિ ચાસ્ય પિથિતાનિ ભવન્તિ । બ્રહ્મલોકે ચાસ્યોપપત્તિર્ભવતિ । સુખેન ચાસ્ય રાત્રિંદિવાનિ વ્રજન્તિ । પ્રીતિસુખં ચાસ્ય કાયં ન વિજહાતિ । ઇમે કુમાર દશાનુશંસાઃ ક્ષાન્તિપ્રતિષ્ઠિતસ્ય મૈત્રીવિહારિણો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
અગ્નિના દહ્યતે નાસૌ શસ્ત્રેણ ન ચ હન્યતે ।
વિષં ન ક્રમતે કાયે ઉદકે મ્રિયતે ન સઃ

રક્ષન્તિ દેવતાશ્ચૈનં દ્વાત્રિંશદ્ ભોન્તિ લક્ષણાઃ ।
દુર્ગતિઃ પિથિતા ચાસ્ય ક્ષાન્તિયે અનુશંસિમે

બ્રહ્મત્વં અથ શક્રત્વં ભોતિ ચાસ્ય ન દુર્લભમ્ ।
સુખં વિહરતે નિત્યં પ્રિતિ ભોન્તિ અચિન્તિયા

નો અગ્નિશસ્ત્રેણ સ જાતુ હન્યતે વિષેણ વા વારિગતો ન મ્રિયતે ।
રક્ષન્તિ દેવાસ્તથ નાગ યક્ષા મૈત્રીવિહારિષ્યિમિ આનુશંસાઃ

દ્વાત્રિંશ કાયે ઽસ્ય ભવન્તિ લક્ષણા નો ચાસ્ય ભૂયો વિનિપાતુ ભોતિ ।
ચ્યુતશ્ચ સ બ્રહ્મપુરોપપદ્યતે ક્ષાન્તિસ્થિતસ્યો ઇમિ આનુશંસાઃ

સુખેન રાત્રિંદિવ તસ્ય યાન્તિ પ્રીતિસ્ફુટઃ કાયુ તદાસ્ય ભોતિ ।
સ ક્ષાન્તિસૌરત્યબલે પ્રતિષ્ઠિતઃ પ્રસન્નચિત્તઃ સદ ભોતિ પણ્ડિતઃ

દશેમે કુમાર આનુશંસા આરબ્ધવીર્યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય । કતમે દશ? યદુત દુરાસદશ્ચ ભવતિ । બુદ્ધપરિગ્રહં ચ પ્રતિલભતે । દેવતાપરિગૃહીતશ્ચ ભવતિ । શ્રુત્વા ચાસ્ય ધર્મા ન પરિહીયન્તે । અશ્રતપૂર્વાંશ્ચ ધર્માન્ પ્રતિલભતે । સમાધિગોત્રં ચ પ્રતિલભતે । અલ્પાબાધશ્ચ ભવતિ । આહારશ્ચાસ્ય સમ્યક્ પરિણામયતિ । પદ્મોપમશ્ચ ભવતિ ન મુસલોપમઃ । ઇભે કુમાર દશાનુશંસા આરબ્ધવીર્યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ॥
(વૈદ્ય 162)
તત્રેદમુચ્યતે -
દુરાસદઃ સદા ભોતિ પરિદાહો ન વિદ્યતે ।
રક્ષન્તિ દેવતાશ્ચૈનં ક્ષિપ્રં બુદ્ધાન્ સ પશ્યતિ

શ્રુતં ન હીયતે તસ્ય અશ્રતં ભોતિ આમુખમ્ ।
પ્રણિધિં પરિપૂરેતિ વીર્યવન્તે ઇમે ગુણાઃ

સમાધિગોત્રં લભતે વ્યાધિશ્ચાસ્ય ન જાયતે ।
સુખં ચાસ્યાન્નપાનાનિ પચ્યન્તે ન વિષીદતિ

ઉત્પલં વરિમધ્યે વ સો ઽનુપૂર્વેણ વર્ધતે ।
એવં શુક્લેહિ ધર્મેહિ બોધિસત્ત્વો વિવર્ધતે

અવન્ધ્યાશ્ચાસ્ય ગચ્છન્તિ રાત્રયો દિવસાનિ ચ ।
ભવિષ્યતિ મૃત્યુકાલે ફલમેતસ્ય ચેદૃશમ્

આરબ્ધવીર્યેણ તથાગતેન કલ્પૈરનૈકૈઃ સમુદાગતેન ।
યે બોધિસત્ત્વા વિરિયેણુપેતાસ્તેષાનુશંસા ઇમિ સંપ્રકાશિતાઃ

આરબ્ધવીર્યો ભવતી દુરાસદઃ પરિગૃહીતો ભવતી જિનેહિ ।
દેવા પિ તસ્ય સ્પૃહ સંજનેન્તિ નચિરેણ સો લપ્સ્યતિ બુદ્ધબોધિમ્

શ્રતં ચ તસ્યો ન કદાચિ હીયતે અન્યે પૃથૂ ચાપિ લભન્તિ ધર્માઃ ।
પ્રતિભાનુ તસ્યો અધિમાત્રુ વર્ધતે આરબ્ધવીર્યસ્ય ઇમે ઽનુશંસાઃ

સમાધિગોત્રં ચ લઘું ધિગચ્છતિ આબાધુ તસ્યો ન કદાચિ ભોતિ ।
યથૈવ સો ભોજનુ તત્ર ભુઞ્જતે સુખેન તસ્યો પરિણામુ ગચ્છતિ

રાત્રિંદિવં ભવતિ શુક્લપક્ષો આરબ્ધવીર્યસ્ય અતન્દ્રિતસ્ય ।
બોધી પિ તસ્યો નચિરેણ ભેષ્યતે તથા હ્યસૌ વીર્યબલૈરુપેતઃ

(વૈદ્ય 163)
દશેમે કુમાર આનુશંસા ધ્યાનાધિમુક્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય । કતમે દશ? યદુત આચારે તિષ્ઠતિ । ગોચરે ચરતિ । નિષ્પરિદાહો વિહરતિ । ગુપ્તેન્દ્રિયો ભવતિ । પ્રીતિમનુભવતિ । વિવિક્તઃ કામૈઃ । અતૃપ્તો ધ્યાનૈઃ । મુક્તો મારવિષયાત્ । પ્રતિષ્ઠિતો બુદ્ધવિષયે । વિમુક્તિં પરિપાચયતિ । ઇમે કુમાર દશાનુશંસા ધ્યાનાધિમુક્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
નાસૌ ભોતિ અનાચારો આચારે સંપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
ગોચરે ચરતે યોગી વર્જેતિ ચ અગોચરમ્

નિષ્પરિદાહ્યવિહારી ગુપ્તેન્દ્રિય સુસંવૃતઃ ।
અનુભવતિ સંપ્રીતિં ધ્યાનધ્યાયિસ્ય ગોચરઃ

વિરક્તઃ કામતૃષ્ણાયા ધ્યાનસૌખ્યં નિષેવતે ।
મુક્તો ઽસૌ મારવિષયાદ્ બુદ્ધગોચરિ સંસ્થિતઃ

યોગિનો હિ વિશેષો ઽયં યદેકો રમતે વને ।
વિમુક્તિં પરિપાચેતિ તં ભોતિ દશમં પદમ્

આચારિ સો તિષ્ઠતિ બોધિસત્ત્વઃ સર્વાનનાચારુ વિવર્જયિત્વા ।
અગોચરં વર્જિય ગોચરે સ્થિતઃ સમાધિયુક્તે ઇમિ આનુશંસાઃ

પરિદાહુ તસ્યો ન કદાચિ ભોતિ આર્યં સ્પૃશિત્વેહ સુખં નિરામિષમ્ ।
કાયેન ચિત્તેન ચ ભોતિ શીતલઃ સમાધિયુક્તે ઇમિ આનુશંસાઃ

વિહરત્યરણ્યાયતનેષુ ગુપ્તો વિક્ષેપુ તસ્યો ન કદાચિ ભોતિ ।
પ્રીતિં ચ તસ્મિલ્લંભતે નિરામિષં તથા હિ કાયેન વિવિક્તુ ભોતિ

અલિપ્ત કામેહિ અસંકિલિષ્ટો તથા હિ મારવિષયાત્તુ મુક્તઃ ।
તથાગતાનાં વિષયે પ્રતિષ્ઠિતો વિમુક્તિ તસ્યો પરિપાકુ ગચ્છતિ

દશેમે કુમાર આનુશંસાઃ પ્રજ્ઞાચરિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય । કતમે દશ? યદુત સર્વસ્વપરિત્યાગો ભવતિ ન ચ દાનેન શુદ્ધિં મન્યતે । અખણ્ડશીલશ્ચ ભવતિ ન ચ શીલમાશ્રિતઃ ।(વૈદ્ય 164) ક્ષાન્તિબલસુપ્રતિષ્ઠિતશ્ચ ભવતિ ન ચ સત્ત્વસંજ્ઞાસંપ્રતિષ્ઠિતઃ । આરબ્ધવીર્યશ્ચ ભવતિ કાયચિત્તવિવિક્તઃ । ધ્યાનધ્યાયી ચ ભવતિ અપ્રતિષ્ઠિતધ્યાયી । દુર્ધર્ષશ્ચ ભવતિ મારૈઃ, અપ્રકમ્પ્યશ્ચ ભવતિ સર્વપરપ્રવાદિભિઃ । લવ્ધાલોકશ્ચ ભવતિ સર્વસંસ્કારગત્યામ્ । અધિમાત્રા ચાસ્ય સર્વસત્ત્વેષુ મહાકરુણા સમતિક્રામતિ । ન ચ શ્રાવકપ્રત્યેકભૂમેઃ સ્પૃહયતિ । બુદ્ધધ્યાનસમાધિસમાપત્તીરવતરતિ । ઇમે કુમાર દશાનુશંસાઃ પ્રજ્ઞાચરિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
સર્વસ્વં ત્યજતે ધીરઃ શુદ્ધિં તેન ન મન્યતે ।
અખણ્ડં રક્ષતે શીલં નિશ્રયો ઽસ્ય ન વિદ્યતે

ક્ષાન્તિં ભાવેતિ સ પ્રાજ્ઞઃ સત્ત્વસંજ્ઞા વિવર્તિતા ।
આરબ્ધવીર્યો ભવતિ કાયચિત્તવિવિક્તતઃ

ધ્યાનધ્યાયી ચ સો ભોતિ અપ્રતિષ્ઠો અનિશ્રિતઃ ।
દુર્ધર્ષો ભોતિ મારેહિ પ્રજ્ઞાવન્ત ઇમે ગુણાઃ

અકમ્પિયો ચ સો ભોતિ સર્વૈઃ પરપ્રવાદિભિઃ ।
લબ્ધાલોકશ્ચ સંસારે પ્રજ્ઞાયા ઈદૃશા ગુણાઃ

મહાકૃપાં સ લભતે સર્વસત્ત્વાન અન્તિકે ।
શ્રાવકપ્રત્યેકજ્ઞાને ન સ્પૃહેતિ કદાચન

સર્વસ્વત્યાગેન ન શુદ્ધિ મન્યતે અખણ્ડશીલો ન ચ શીલનિશ્રિતઃ ।
ભાવેતિ ક્ષાન્તી ન ચ સત્ત્વસંજ્ઞા । પ્રજ્ઞાધિમુક્તે ઇમિ આનુશંસાઃ

આરબ્ધવીર્યો ભવતી વિમુક્તો અનિશ્રિતો ધ્યાયતિ અપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
દુર્ધર્ષુ મારેણ સ ભોતિ પણ્ડિતો પ્રજ્ઞાધિમુક્તે ઇમિ આનુશંસાઃ

અકમ્પિયો ભોતિ પરપ્રવાદિભિઃ સ લબ્ધગાધો ભવતીહ સંસ્કૃતે ।
અધિમાત્ર સત્ત્વેષુ કૃપાં જનેતિ પ્રજ્ઞાધિમુક્તે ઇમિ આનુશંસાઃ

પ્રત્યેકબુદ્ધેષુ ચ શ્રાવકેષુ ચો ન તસ્ય જાતુ સ્પૃહ તેષુ જાયતે ।
(વૈદ્ય 165)
તથા હ્યસૌ બુદ્ધગુણાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ પ્રજ્ઞાધિમુક્તે ઇમિ આનુશંસાઃ

દશેમે કુમાર આનુશંસા બહુશ્રુતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય । કતમે દશ? યદુત સંક્લેશં ન કરોતિ । વ્યાપાદં ન જનયતિ । કાઙ્ક્ષાં વિવૃણોતિ । દૃષ્ટિમૃજ્વીકરોતિ । ઉત્પથં ચ વર્જયતિ । માર્ગે પ્રતિષ્ઠતે । અમૃતદ્વારે તિષ્ઠતિ । આસન્નસ્થાયી ભવતિ બોધયે । આલોકભૂતો ભવતિ સત્ત્વાનામ્ । દુર્ગતિભ્યો ન બિભેતિ । ઇમે કુમાર દશાનુશંસા બહુશ્રુતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
અનુશંસા દશૈવૈતે બાહુશ્રત્યે પ્રકાશિતાઃ ।
તથાગતેન બુદ્ધેન યથાભૂતં પ્રજાનતા

સંક્લેશં વ્યવદાનં ચ ઉભૌ પક્ષૌ સ જાનતિ ।
સંક્લેશં પરિઅવર્જિત્વા વ્યોદાને માર્ગિ તિષ્ઠતિ

કાઙ્ક્ષાં વિવરતિ જ્ઞાની દૃષ્ટીમૃજ્વીકરોતિ ચ ।
માર્ગ ઉત્પથ વર્જેતિ ઋજુકે માર્ગિ તિષ્ઠતિ

તિષ્ઠતે ચામૃતદ્વારે આસન્નો ભોતિ બોધયે ।
આલોકભૂતઃ સત્ત્વાનાં દુર્ગતિભ્યો ન ભીયતિ

જાનાતિ ધર્મં પૃથુ સાંકિલેશિકં વ્યવદાનપક્ષં પિ તથૈવ જાનતિ ।
સ સંકિલેશં પરિવર્જયિત્વા વ્યોદાનિ સંશિક્ષતિ ધર્મિ ઉત્તમે

કાઙ્ક્ષાં ચ સો વિવરતિ સર્વપ્રાણિનાં દૃષ્ટી ચ તસ્યો ભવતિ સદોજ્જ્વકા ।
સ ઉત્પથં માર્ગુ વિવર્જયિત્વા સંતિષ્ઠતે ઋજુકિ પથે સદા શિવે

અમૃતસ્ય દ્વારે ભવતી સદા સ્થિતો આસન્ન ભોતી વિપુલાય બોધયે ।
આલોકભૂતઃ પૃથુ સર્વપ્રાણિનાં ન ચાપ્યસૌ ભાયતિ દુર્ગતિભ્યઃ

દશેમે કુમાર આનુશંસા ધર્મદાનગુરુકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પરેભ્યો ધર્મદાનં દદતઃ । કતમે દશ? યદુત અક્રિયાં વિવર્જયતિ ॥ ક્રિયામવતરતિ । સત્પુરુષધર્મે પ્રતિષ્ઠતે । બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ । બોધિમણ્ડમર્પયતિ । વસ્તું પરિત્યજતિ । ક્લેશાન્નિગૃહ્વાતિ । સર્વસત્ત્વેભ્યઃ પ્રત્યંશં (વૈદ્ય 166) દદાતિ । તદારમ્બણાં ચ મૈત્રીં ભાવયતિ । દૃષ્ટધાર્મિકં ચ સુખં પ્રતિલભતે । ઇમે કુમાર દશાનુશંસા ધર્મદાનગુરુકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પરેભ્યો ધર્મદાનં દદતઃ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
યો હિ દાનં દાદાત્યગ્રં ધર્મદાનમમત્સરી ।
દશ તસ્યાનુશંસા વૈ લોકનાથેન ભાષિતાઃ

અક્રિયાં સર્વિ વર્જેતિ ક્રિયામોતરતે વિદુઃ ।
સત્પુરુષ ધર્મપ્રતિપન્નસ્ત્યાગચિત્તં નિષેવતે

બુદ્ધક્ષેત્રં ચ શોધેતિ ક્ષેત્રં ભોતિ સ્યનુત્તરમ્ ।
બોધિમણ્ડં સમારૂઢો ધર્મદાનસ્યિદં ફલમ્

ત્યજતે સર્વવસ્તૂનિ શિક્ષતે ધર્મરાજિનઃ ।
કિલેશા નિગૃહીતાસ્ય બોધિસ્તસ્ય ન દુર્લભા

સર્વસત્ત્વાન પ્રત્યંશં મૈત્રચિત્તઃ પ્રયચ્છતિ ।
અનીર્ષુકશ્ચ સો ભોતિ સૌખ્યં ભોતિ સ્યમાનુષમ્

વિવર્જિતા અક્રિયા પણ્ડિતેન ક્રિયાય સો નિત્ય વિદુઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
મહાત્મધર્મેષુ સદા પ્રતિષ્ઠિતો યો ધર્મદાનં સદ દેતિ પણ્ડિતઃ

ક્ષેત્રં ચ તસ્ય સદ ભોતિ શુદ્ધં ધર્મા વિવર્ધન્તિમિ બોધિપાક્ષિકાઃ ।
આસન્ન ભોતિ સદ બોધિમણ્ડે ધર્મં દદિત્વા ઇમિ આનુશંસાઃ

ક્લેશા ન સન્તી પરિત્યક્ત વસ્તૂન્ વસ્તું પરિજ્ઞાતુ સ્વલક્ષણેન ।
વિમુક્ત સર્વેહિ પરિગ્રહેહિ ન તસ્ય સઙ્ગો ભવતી કદાચિત્

ઉપસ્થિતં ચિત્તુ વિચક્ષણસ્ય સર્વે ઽપિ સત્ત્વા સુખિનો ભવન્તુ ।
સ મૈત્રચિત્તો ભવતી અનીર્ષ્યુકો દૃષ્ટેવ ધર્મે ઽસ્ય સુખં અનલ્પકમ્

દશેમે કુમાર આનુશંસાઃ શૂન્યતાવિહારિણો બોધિસત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય । કતમે દશ? યદુત બુદ્ધવિહારેણ વિહરતિ । અનિશ્રિતો ધ્યાયતિ । ઉપપત્તિં ન પ્રાર્થયતિ । શીલં ન પરામૃશતિ । (વૈદ્ય 167) આર્યાન્નાપવદતિ । અવિરુદ્ધો વિહરતિ । વસ્તુ નોપલભતે । વિવિક્તશ્ચ ભવતિ । બુદ્ધાન્નાભ્યાખ્યાયતિ । સદ્ધર્મં ધારયતિ । ઇમે કુમાર દશાનુશંસાઃ શૂન્યતાવિહારિણો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
યો વિહારો નરેન્દ્રાણાં સર્વબુદ્ધાન ગોચરઃ ।
તેનો વિહરતે યોગી યત્ર જીવો ન લભ્યતે

અનિશ્રિતઃ સર્વલોકે આર્યં ધ્યાનં ન રિઞ્ચતિ ।
ઉપપત્તિં ન પ્રાર્થેતિ દૃષ્ટ્વા ધર્મસ્વભાવતામ્

અપરામૃષ્ટશીલસ્ય ભવેચ્છીલમનિશ્રિતમ્ ।
ન સો ઽપવદતે કિંચિદન્યમાર્યં અનાસ્રવમ્

અવિરુદ્ધો વિહરતિ વિવાદો ઽસ્ય ન વિદ્યતે ।
વસ્તું નોપલભેદ્ યોગી વિવિક્તો વિહરી સદા

અભ્યાખ્યાતિ ન સો બુદ્ધમપિ જીવિતકારણાત્ ।
નિશ્રિતઃ શૂન્યધર્મેષુ કાયસાક્ષી વિશારદઃ

સર્વેષાં લોકનાથાનાં બુદ્ધબોધિમચિન્તિયામ્ ।
ધર્મં ધારેતિ સત્કૃત્ય બુદ્ધધર્માન્ન કાઙ્ક્ષતિ

યે તે વિહારાઃ પુરુષર્ષભાણાં યસ્મિન્નભૂમિઃ પૃથુતીર્થિકાનામ્ ।
વિહરત્યસૌ તૈરિહ બોધિસત્ત્વો યસ્મિન્ન સત્ત્વો ન જીવુ ન પુદ્ગલઃ

ન નિશ્રયસ્તસ્ય કદાચિ વિદ્યતે અનિશ્રિતઃ સેવતે ધ્યાનસૌખ્યમ્ ।
નિરાત્મ નિઃસત્ત્વ વિદિત્વ ધર્માનુપપત્તિસંજ્ઞાસ્ય ન જાતુ ભોતિ

સ્વભાવુ ધર્માણ પ્રજાનતશ્ચ શીલે ઽપિ તસ્યેહ ન કશ્ચિ નિશ્રયઃ ।
શીલેન નો મન્યતિ જાતુ શુદ્ધિં પ્રસાદમાર્યેષુ કરોતિ નિત્યમ્

વિરોધુ તસ્યો ન કદાચિ ભોતિ વિભાવિતાઃ સર્વસ્વભાવશૂન્યાઃ ।
ન ચાપિ સો ઽભ્યાખ્યાતિ નાયકાનાં સદ્ધર્મ ધારિત્વ તથાગતાનામ્

(વૈદ્ય 168)
દશેમે કુમાર આનુશંસાઃ પ્રતિસંલયનાભિયુક્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય । કતમે દશ ?યદુત અનાવિલચિત્તો ભવતિ । અપ્રમત્તો વિહરતિ । બુદ્ધમનુસ્મરતિ । ચર્યાં શ્રદ્દધાતિ । જ્ઞાને ન કાઙ્ક્ષતિ । કૃતજ્ઞો ભવતિ । બુદ્ધાનાં ધર્મં ન પ્રતિક્ષિપતિ । સુસંવૃતો વિહરતિ । દાન્તભૂમિમનુપ્રાપ્નોતિ। પ્રતિસંવિદઃ સાક્ષાત્કરોતિ । ઇમે કુમાર દશાનુશંસાઃ પ્રતિસંલયનાભિયુક્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
ચિત્તમનાવિલં ભોતિ પ્રમાદાઃ સર્વિ વર્જિતાઃ ।
અપ્રમત્તો વિહરતિ પ્રતિસંલાનગોચરમ્

શ્રુત્વા ચ લોકનાથાનાં ચર્યાં બુદ્ધાન શ્રદ્દધે ।
જ્ઞાને ન કાઙ્ક્ષતે યોગી બુદ્ધજ્ઞાને અચિન્તિયે

કૃતજ્ઞો ભોતિ બુદ્ધાનાં બુદ્ધધર્માન્ન કાઙ્ક્ષતિ ।
સુસંવૃતો વિહરતિ દાન્તભૂમિપ્રતિષ્ઠિતઃ

પ્રતિસંવિદઃ સ લભતે ય એકો રમતે સદા ।
જહિત્વા લાભસત્કારં પ્રતિસંલાનગોચરઃ

ચિત્તં ચ તસ્યો ભવતિ અનાવિલં સર્વે પ્રમાદાઃ પરિવર્જિતાસ્ય ।
સદાપ્રમત્તો ભવતી મહાત્મા સમાધિયુક્તસ્ય ઇમે ઽનુશંસાઃ

સ્મરિત્વ બુદ્ધાન્ દ્વિપદાનમુત્તમાન્ શ્રદ્ધાતિ તેષાં ચરિયામનુત્તરામ્ ।
ન કાઙ્ક્ષતિ જ્ઞાનુ તથાગતાનાં સમાધિયુક્તે ઇમિ આનુશંસાઃ

બુદ્ધાન સો ભોતિ સદા કૃતજ્ઞો ન જીવિતાર્થં સ ક્ષિપેત ધર્મમ્ ।
સુસંવૃતો વિહરતિ નિત્યકાલં સમાધિયુક્તે ઇમિ આનુશંસાઃ

સ દાન્તભૂમીમનુપ્રાપ્ત ભોતિ પ્રતિસંવિદઃ સાક્ષિકરોતિ ક્ષિપ્રમ્ ।
અનાચ્છેદ્યવાક્ય પ્રતિભાનવાંશ્ચ સૂત્રાન્તકોટિનિયુતાન ભાષતે

સ બુદ્ધબોધિં પરિગૃહ્ણતે લઘુમ્ આરક્ષતે શાસનુ નાયકસ્ય ।
(વૈદ્ય 169)
નિહનિત્વ સો સર્વપરપ્રવાદિનઃ કરોતિ વૈસ્તારિક બુદ્ધબોધિમ્

ઇતશ્ચ્યવિત્વાન સ બોધિસત્ત્વઃ સુખાવતીં ગચ્છતિ લોકધાતુમ્ ।
અનુત્પાદધર્મેષુ ચ ક્ષાન્તિ લપ્સ્યતે અમિતાયુષો ધર્મવરાગ્રુ શ્રુત્વા

દશેમે કુમાર આનુશંસા અરણ્યવાસગુરુકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય । કતમે દશ? યદુત અલ્પકૃત્યો વિહરતિ । ગણં વર્જયતિ । વિવાદો ઽસ્ય ન ભવતિ । અવ્યાવધ્યો ભવતિ । આસ્રવાન વર્ધયતિ । અધિકરણં ન કરોતિ । ઉપશાન્તશ્ચરતિ । સુસંવૃતશ્વ વિહરતિ । મોક્ષાનુકૂલા ચાસ્ય ચિત્તસંતતિર્ભવતિ । ક્ષિપ્રં ચ વિમુક્તિં સાક્ષાત્કરોતિ । ઇમે કુમાર દશાનુશંસા અરણ્યવાસગુરુકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
અલ્પકૃત્યઃ સદા ભોતિ ગણં વર્જેતિ દૂરતઃ ।
વિવાદો ન ભવત્યસ્ય વનેષ્વેકવિહારિણઃ

અવ્યાવધ્યેન ચિત્તેન આસ્રવાન્ન વિવર્ધયેત્ ।
નાસ્યાધિકરણં ભોતિ ગુણાસ્તે ઽરણ્યવાસિનઃ

ઉપશાન્તઃ સ ચરતે મનોવાક્કાયસંવૃતઃ ।
મોક્ષાનુકૂલો ભવતિ વિમુક્તિં ક્ષિપ્ર સ્પર્શતિ

ભવતિ સતતમલ્પકૃત્યુ યોગી પૃથુગણદોષેણ વિવર્જયિત્વા ।
ન વિવદતિ કદાચિ મુક્ત યોગી ઇમિ ગુણ તસ્ય ભવત્યરણ્યવાસે

યદ ભવતિ નિર્વિણ્ણુ સંસ્કૃતે ઽસૌ ન ભવતિ તસ્ય સ્પૃહા કહિંચિ લોકે ।
ન ચ ભવતિ વિવૃદ્ધિરાસ્રવાણાં વનિ વસતો ઽસ્ય ભવન્તિ આનુશંસાઃ

અધિકરણુ ન જાતુ ચાસ્ય ભોતિ ઉપશાન્તરતો વિવેકચારી ।
વચસિ મનસિ કાયે સંવૃતસ્યો બહુ ગુણ તસ્ય ભવન્ત્યરણ્યવાસે

(વૈદ્ય 170)
ભવતિ ચ અનુકૂલ તસ્ય મોક્ષો લઘુ પ્રતિપદ્યતિ સો વિમુક્તિ શાન્તમ્ ।
વનિ વસતિ વિમુક્તિ સેવતો ઽસ્યા ઇમિ ગુણ ભોન્તિ અરણ્યવાસિ સર્વે

દશેમે કુમાર આનુશંસાઃ પિણ્ડચારિકસ્ય ધૂતગુણસંલેખપ્રતિષ્ઠિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય । કતમે દશ? યદુત જ્ઞાત્રકામતાસ્ય ન ભવતિ । યશસ્કામતાસ્ય ન ભવતિ । લાભસત્કારકામતાસ્ય ન ભવતિ । આર્યવંશપ્રતિષ્ઠિતશ્ચ ભવતિ । કુહનલપનતાસ્ય ન ભવતિ । આત્માનં નોત્કર્ષયતિ । પરાન્ન પંસયતિ । અનુનયપ્રતિઘપ્રહીણઃ પરગૃહે ચરતિ । નિરામિષં ચ ધર્મદાનં દદાતિ । ધૂતગુણસંલેખપ્રતિષ્ઠિતસ્ય ચાસ્ય ગ્રાહ્યા ધર્મદેશના ભવતિ । ઇમે કુમાર દશાનુશંસાઃ પિણ્ડપાતિકસ્ય ધૂપગુણસંલેખપ્રતિષ્ઠિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
ન જ્ઞાત્રકામો ભવતિ યશો નાપ્યભિનન્દતે ।
લાભાલાભે સમચિત્તો યો ધૂતેષુ પ્રતિષ્ઠિતઃ

નોત્સૃજત્યાર્યવંશં ચ કુહના લપના ન ચ ।
ઉત્કર્ષેતિ ન ચાત્માનં પરાન્ પંસયતે ન ચ

પ્રતિઘાનુનયૌ ચાસ્ય ધર્મં દેશી નિરામિષમ્ ।
ગ્રાહ્યં સિ વચનં ભોતિ પિણ્ડપાતે ગુણા અમી

ન માર્ગતે જ્ઞાત્ર યશો ન લાભં ચતુરાર્યવંશે ભવતિ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
અકુહકો અલપકુ ભોતિ પણ્ડિતો ધૂતાધિમુક્તસ્ય ઇમીદૃશા ગુણાઃ

નાત્માનમુત્કર્ષિ પરાન્ન પંસી પુરુષં પિ ઉક્તો ન કદાચિ કુપ્યતે ।
વર્ણં પિ શ્રુત્વા જનયે ન હર્ષં યઃ પિણ્ડપાતેન ભવેત તુષ્ટઃ

નિરામિષં દેતિ ચ ધર્મદાનં ન લાભસત્કાર ગવેષતે ઽસૌ ।
ગ્રાહ્યા ચ તસ્ય ભવતે ઽસ્ય ભાષિતં ધૂતાધિમુક્તસ્ય ઇમે ઽનુશંસાઃ

ઇતિ હિ કુમાર એવંરૂપેષુ ધૂતગુણેષુ પ્રતિષ્ઠિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽરણ્યે વિહરન્ બુદ્ધનિધાનં પ્રતિલભતે । ધર્મનિધાનં પ્રતિલભતે । જ્ઞાનનિધાનં પ્રતિલભતે । પૂર્વાન્તાપરાન્તપ્રત્યુત્પન્નજ્ઞાનનિધાનં (વૈદ્ય 171) પ્રતિલભતે । કથં ચ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બુદ્ધનિધાનં પ્રતિલભતે?ઇમાઃ કુમાર વિવેકચારી બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ પ્રતિલભતે । સ દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષ્યકેણ પૂર્વસ્યાં દિશિ અપ્રમેયાનસંખ્યેયાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પશ્યતિ । એવં દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામુત્તરસ્યાં દિશિ અપ્રમેયાનસંખ્યેયાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પશ્યતિ । સો ઽવિરહિતો ભવતિ બુદ્ધદર્શનેન । એવં હિ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બુદ્ધનિધાનં પ્રતિલભતે । કથં ચ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધર્મનિધાનં પ્રતિલભતે? યં ચ તે બુદ્ધા ભગવન્તો ધર્મં દેશયન્તિ, તં સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દિવ્યેન શ્રોત્રધાતુના સર્વં શૃણોતિ । સો ઽવિરહિતો ભવતિ ધર્મશ્રવણેન । એવં હિ કુમાર બોધિસત્ત્વો ધર્મનિધાનં પ્રતિલભતે । કથં ચ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો જ્ઞાનનિધાનં પ્રતિલભતે? યેન જ્ઞાનેન સર્વધર્માનારાધયતિ । આરાધયિત્વા અવિપ્રમુષિતસ્મૃતિઃ સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ । તસ્ય ચ યો ઽર્થઃ સ પ્રજાનાતિ । એવં હિ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો જ્ઞાનનિધાનં પ્રતિલભતે । કથં ચ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પૂર્વાન્તાપરાન્તપ્રત્યુત્પન્નજ્ઞાનનિધાનં પ્રતિલભતે? સો ઽભિજ્ઞયા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નસત્ત્વચિત્તચરિતજ્ઞાનમવતરતિ । એવં હિ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પૂર્વાન્તાપરાન્તપ્રત્યુત્પન્નજ્ઞાનનિધાનં પ્રતિલભતે । સંક્ષિપ્તેન કુમાર એવંગુણધર્મપ્રતિષ્ઠિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વબુદ્ધધર્માન્ પ્રતિલભતે યત્રાભૂમિઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્, કઃ પુનર્વાદઃ સર્વપરપ્રવાદિનામ્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
બુદ્ધનિધાનં ચ ધર્મનિધાનં જ્ઞાનનિધાનં ચ પૂર્વાન્તનિધાનમ્ ।
પઞ્ચ અભિજ્ઞાઃ સ ક્ષિપ્રં લભતિ યો વિદુ રણ્ણિ સદા સ્થિતુ ભોતિ