સમાધિરાજસૂત્ર · અધ્યાય 24

ઇતિ શ્રીસમાધિરાજે તથાગતાચિન્ત્યનિર્દેશપરિવર્તસ્ત્રયોવિંશતિતમઃ ॥
(વૈદ્ય 150)
24 પ્રતિસંવિદવતારપરિવર્તઃ ।
તત્ર કુમાર કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધર્મપ્રતિસંવિદિ ચરન્ ધર્મેષુ ધર્માનુપશ્યી સમુદાગચ્છત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ? ઇહ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધર્મેષુ ધર્માનુપશ્યી નાન્યત્ર રૂપેણ બોધિં સમનુપશ્યતિ । નાન્યત્ર રૂપાદ્વોધાય ચરતિ । નાન્યત્ર રૂપેણ બોધિં પર્યેષતે । નાન્યત્ર રૂપેણ બોધાય સમુદાગચ્છતિ । નાન્યત્ર રૂપેણ સત્ત્વાનિ બોધાય સમાદાપયતિ । નાન્યત્ર રૂપેણ તથાગતં પશ્યતિ । રૂપસ્યાવિનાશસ્વભાવઃ તથાગત ઇતિ તથાગતં પશ્યતિ । અન્યદ્ રૂપમન્યો રૂપસ્વભાવ ઇતિ નૈવં પશ્યતિ । અન્યો રૂપસ્વભાવો ઽન્યસ્તથાગત ઇતિ નૈવં પશ્યતિ । યશ્ચ રૂપસ્વભાવો યશ્ચ તથાગત ઇત્યદ્વયેયં ધર્મતા । એવં પશ્યન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચરતિ ધર્મપ્રતિસંવિદિ । એવં નાન્યત્ર વેદનાયા નાન્યત્ર સંજ્ઞાયા નાન્યત્ર સંસ્કારેભ્યો નાન્યત્ર વિજ્ઞાનેન બોધિં સમનુપશ્યતિ । નાન્યત્ર વિજ્ઞાનાદ્બોધાય ચરતિ । નાન્યત્ર વિજ્ઞાનેન બોધિં પર્યેષતે । નાન્યત્ર વિજ્ઞાનેન બોધાય સમુદાગચ્છતિ । નાન્યત્ર વિજ્ઞાનેન સત્ત્વાનિ બોધાય સમાદાપયતિ । નાન્યત્ર વિજ્ઞાનેન તથાગતં પશ્યતિ । વિજ્ઞાનસ્યાવિનાશસ્વભાવસ્તથાગત ઇતિ તથાગતં પશ્યતિ । અન્યદ્વિજ્ઞાનમન્યો વિજ્ઞાનસ્વભાવ ઇતિ નૈવં પશ્યતિ । અન્યો વિજ્ઞાનસ્વભાવો ઽન્યસ્તથાગત ઇતિ નૈવં પશ્યતિ । યશ્ચ વિજ્ઞાનસ્વભાવો યશ્ચ તથાગત ઇત્યદ્વયેયં ધર્મતા । એવં પશ્યન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચરતિ ધર્મપ્રતિસંવિદિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
રૂપેણ દર્શિતા બોધી બોધયે રૂપ દર્શિતમ્ ।
વિસભાગેન શબ્દેન ઉત્તરો ધર્મ દેશિતઃ

શબ્દેન ઉત્તરં રૂપં ગમ્ભીરં ચ સ્વભાવતઃ ।
સમં રૂપં ચ બોધિશ્ચ નાનાત્વં નાસ્ય લભ્યતે

યથા નિર્વાણ ગમ્ભીરં શબ્દેનાસંપ્રકાશિતમ્ ।
લભ્યતે ન ચ નિર્વાણં સ ચ શબ્દો ન લભ્યતે

શબ્દશ્ચાપ્યથ નિર્વાણમુભયં તન્ન લભ્યતે ।
એવં શૂન્યેષુ ધર્મેષુ નિર્વાણં સંપ્રકાશિતમ્

નિર્વાણં નિર્વૃતી વુત્તા નિર્વાણં ચ ન લભ્યતે ।
અપ્રવૃત્ત્યૈવ ધર્માણાં યથા પશ્ચાત્તથા પુરા

સર્વધર્માઃ સ્વભાવેન નિર્વાણસમસાદૃશાઃ ।
જ્ઞાતા નૈષ્ક્રમ્યસારેહિ યે યુક્તા બુદ્ધશાસને

(વૈદ્ય 151)
પશ્યિત્વા કાયુ બુદ્ધસ્ય વક્ષ્યન્તે દૃષ્ટુ નાયકઃ ।
ન ચાહં રૂપકાયેન પશ્યિતું શક્ય કેનચિત્

જ્ઞાતઃ સ્વભાવો રૂપસ્ય યાદૃશં રૂપલક્ષણમ્ ।
રૂપસ્વભાવમાજ્ઞાય કાયો મમ નિદેશિતઃ

એવં પઞ્ચાન સ્કન્ધાનાં જ્ઞાનં મે ધર્મલક્ષણમ્ ।
જ્ઞાત્વા સ્વભાવં ધર્માણાં ધર્મકાયે પ્રતિષ્ઠિતઃ

દેશેમિ ધર્મ સત્ત્વાનાં ધર્મકાયે ઽપ્યનિઃસૃતઃ ।
ન ચ ધર્મત બુદ્ધાનાં શક્યં વાચાય ભાષિતુમ્

ઇમં નયમજાનન્તો બુદ્ધશબ્દં શ્રુણિત્વ તે ।
ઘોષમાત્રેણ વક્ષ્યન્તિ દૃષ્ટો મે નરનાયકઃ

સર્વસંજ્ઞાપ્રહીણસ્ય ભવસંજ્ઞા વિગચ્છતિ ।
ન જાતુ શબ્દસંજ્ઞસ્ય ભવતે શાસ્તૃદર્શનમ્

યઃ શૂન્યતાં પ્રજાનાતિ ઈદૃશં રૂપલક્ષણમ્ ।
ન ચાન્યા શૂન્યતા ઉક્તા અન્યા રૂપસ્વભાવતા ।
યસ્તુ રૂપં પ્રજાનાતિ સ પ્રજાનાતિ શુન્યતામ્

યઃ શૂન્યતાં પ્રજાનાતિ ઈદૃશં રૂપલક્ષણમ્ ।
ન ચાસૌ મારકોટીભિર્ભૂયઃ શક્ય પરાજિતુમ્

પ્રજાનાતિ હિ યો રૂપં સ પ્રજાનાતિ શૂન્યતામ્ ।
ય શૂન્યતાં પ્રજાનાતિ સ પ્રજાનાતિ નિર્વૃતિમ્

ઇમાં ગતિમજાનન્તઃ પ્રનષ્ટા ઔપલમ્ભિકાઃ ।
અભાવે ભાવસંજ્ઞેયો ભાવે ચાભાવસંજ્ઞિનઃ

વઞ્ચિતા જ્ઞાત્રલાભેન પ્રનષ્ટા મમ શાસનાત્ ।
ફલસંજ્ઞા અવસ્થાને રિક્તાઃ શ્રામણકાદ્ધનાત્

કુસીદા હીનવીર્યાશ્ચ શીલસ્કન્ધે અસંસ્થિતાઃ ।
પર્યુપ્થિતાશ્ચ વક્ષ્યન્તિ ન એતદ્ બુદ્ધશાસનમ્

કેચિદેવં પ્રવક્ષ્યન્તિ વયં બોધાય પ્રસ્થિતાઃ ।
અદાન્તા અવિનીતાશ્ચ પરસ્પરમગૌરવાઃ

શબ્દકામા ભવિષ્યન્તિ ધર્મે ચૈવાનવસ્થિતાઃ ।
એવં સા ભેષ્યતે ઇચ્છા જ્ઞાત્રલાભગવેષણે

લાભકામા ભવિષ્યન્તિ સંનિપાતે હિ ચિન્તકાઃ ।
મદપ્રમાદાભિભૂતા લાભસત્કાર અર્થિકાઃ

(વૈદ્ય 152)
નિઃસૃતા લાભસત્કારે જ્ઞાત્રલાભગવેષિણઃ ।
સ્તૂપાન્ વિહારાન્ કાહેન્તિ કુલસ્ત્રીષ્વધિમૂર્ચ્છિતાઃ

નિઃસૃતાશ્ચોપલમ્ભસ્મિન્ કામતૃષ્ણાસુ નિઃસૃતાઃ ।
ગૃહિકર્મ કરિષ્યન્તિ મારસ્ય વિષયે સ્થિતાઃ

ગૃહિણાં દેશયિષ્યન્તિ કામા અગ્નિશિખોપમાઃ ।
પ્રવિશ્ય ચ ગૃહાંસ્તેષાં દૂષયિષ્યન્તિ તાન્ કુલાન્

ગૃહિણશ્ચ ભવિષ્યન્તિ તેષુ શાસ્તારસંજ્ઞિનઃ ।
તેષાં ચ વિપ્રવુસ્તાનાં પુત્રદારાણિ દૂષયિ

યે તેષામન્નપાનેન કરિષ્યન્તિ અનુગ્રહમ્ ।
તેષાં તત્પુત્રદારેષુ ભાર્યાસંજ્ઞા ભવિષ્યતિ

ગૃહિણો ન સ્વદારેષુ ભવિષ્યન્ત્યધિમૂર્ચ્છિતાઃ ।
યથા તે પ્રવ્રજિત્વા હિ પરદારેષુ મૂર્ચ્છિતાઃ

શિક્ષાવદાતવસ્ત્રાણં ગૃહીણં યા મિ દર્શિતા ।
સા શિક્ષા તેષાં ભિક્ષૂણાં તસ્મિન્ કાલે ન ભેષ્યતિ

ભેરીશઙ્ખમૃદઙ્ગેહિ પૂજાં કાહેન્તિ તે મમ ।
યા ચ સા ઉત્તમા પૂજા પ્રતિપત્તિર્ન ભેષ્યતિ

તે આત્મના સુદુઃશીલા દૃષ્ટ્વા શીલપ્રતિષ્ઠિતાન્ ।
અન્યોન્યમેવં વક્ષ્યન્તિ એતે ઽપિ યાદૃશા વયમ્

શ્રુત્વા શીલસ્ય તે વર્ણં દુઃશીલાઃ પાપગોચરાઃ ।
પર્યુત્થિતાશ્ચ વક્ષ્યન્તિ નૈવૈતદ્બુદ્ધભાષિતમ્

ન ચ હ્રી ભેષ્યતે તેષાં નષ્ટં શ્રામણકં ધનમ્ ।
ચોદિતાભૂતવાચાય બુદ્ધબોધિં પ્રતિક્ષિતિ

તેષાં વ્યાપન્નચિત્તાનામુત્સૃષ્ટ્વા બુદ્ધશાસનમ્ ।
ધર્મં પ્રતિક્ષિપિત્વા ચ વાસો ઽવીચૌ ભવિષ્યતિ

ન મે શ્રુતં ચ દૃષ્ટં વા યેષામેતાદૃશી ચરી ।
તે બુદ્ધજ્ઞાનં લપ્સ્યન્તે બાલધર્મપ્રતિષ્ઠિતાઃ

યા તેષાં કુહના તત્ર શાઠિયં વાક્કિયં તદા ।
જાનામિ તદહં સર્વં જ્ઞાનં મે ઽત્ર પ્રવર્તતે

સચેત્ કલ્પં પ્રભાષેયં યત્તેષાં સ્ખલિતં પૃથુ ।
બોધિસત્ત્વપ્રતિજ્ઞાનાં કિંચિન્માત્રં પ્રકીર્તિતમ્

નાસ્તિ પાપમકર્તવ્યં કુમારા તેષ ભેષ્યતિ ।
મા તેહિ સંસ્તવં સાર્ધં કુર્યાસ્ત્વં કાલિ પશ્ચિમે

(વૈદ્ય 153)
આલપેત્ સંલપેય્યાસિ કુર્યાસી તેષુ ગૌરવમ્ ।
અનોલીનઃ સત્કરેય્યાસિ અગ્રબોધીય કારણાત્

વર્ષાગ્રં પરિપૃચ્છિત્વા યસ્તે વૃદ્ધતરો ભવેત્ ।
કુર્યા હિ ગૌરવં તત્ર શિરસા પાદવન્દનમ્

ન તેષાં સ્ખલિતં પશ્યેદ્વોધિમણ્ડ વિપશ્યતામ્ ।
પ્રતિઘાતં ન જનયેત્ મૈત્રચિત્તઃ સદા ભવેત્

યદ્યેષાં સ્ખલિતં પશ્યેદ્દોષાંસ્તેષાં ન કીર્તયેત્ ।
યાદૃશં કાહિતી કર્મ લપ્સ્યતે તાદૃશં ફલમ્

સ્મિતેન મુખચન્દ્રેણ વૃદ્ધેષુ નવકેષુ ચ ।
પૂર્વાભાષી ભવેન્નિત્યં હતમાનશ્ચ સૂરતઃ

ચીવરૈઃ પિણ્ડપાતૈશ્ચ કુર્યાસ્તેષામનુગ્રહમ્ ।
એવં ચિત્તં પ્રદધ્યાસ્ત્વં સર્વે ભેષ્યન્તિ નાયકાઃ

અધ્યેષ્યેયુર્યદિ ત્વાં તે ધર્મદાનસ્ય કારણાત્ ।
પ્રથમં વાચં ભાષેય્યા નાહં વૈપુલ્યશિક્ષિતઃ

એવં ત્વં વાચ ભાષેય્યા આયુષ્માન્ વિજ્ઞ પણ્ડિતઃ ।
કથં મહાત્મનાં શક્યં પુરતો ભાષિતું મયા

સહસૈષાં ન જલ્પેત તુલયિત્વા ચ ભાજનમ્ ।
યદિ ભાજનં વિજાનીયા અનધીષ્ટો ઽપિ દેશયેત્

યદિ દુઃશીલ પશ્યેસિ પરિષાયાં બહુસ્થિતાન્ ।
સંલેખં મા પ્રભાષેસ્ત્વાં વર્ણં દાનસ્ય કીર્તયેઃ

ભવેયુર્યદિ વાલ્પેચ્છાઃ શુદ્ધાઃ શીલે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
મૈત્રં ચિત્તં જનિત્વા ત્વં કુર્યાઃ સંલેખિકીં કથામ્

પરીત્તા યદિ પાપેચ્છા શીલવન્તો બહૂ ભવેત્ ।
લબ્ધપક્ષસ્તદા ભૂત્વા વર્ણં શીલસ્ય કીર્તયેત્

પૂર્વં પરિષદં જ્ઞાત્વા યદિ શુદ્ધા ભવેત્તદા ।
યાવન્તઃ કુશલા ધર્માઃ સર્વાંસ્તેભ્યઃ પ્રકાશયેત્

દાનં શીલં તથા ક્ષાન્તિં વીર્યં ધ્યાનં શ્રુતં તથા ।
સંતુષ્ટ્યલ્પેચ્છસંલેખાન્ વર્ણયેત્ કીર્તયેત્ સદા

અરણ્યવાસં ધ્યાનસુખં ગણવાસવિવર્જનમ્ ।
એતેષાં વર્ણ ભાષેત એવં હિ ધારયેત્ સુખમ્

અરણ્યવાસ નો રિઞ્ચેન્ન શીલપરમો ભવેત્ ।
પ્રતિસંલાનુ સેવેત ન દાનપરમો ભવેત્

(વૈદ્ય 154)
શીલસ્કન્ધે સ્થિહિત્વા ચ બાહુશ્રુત્યમુપાર્જયેત્ ।
ઇમં સમાધિમેષન્તઃ પૂજયેચ્છાસ્તૃધાતવઃ

છત્રૈર્ધ્વજૈઃ પતાકાભિર્ગન્ધમાલ્યવિલેપનૈઃ ।
કારયેત્ પૂજ બુદ્ધસ્ય સમાધિં શાન્તમેષતા

રઞ્જનીયેહિ તૂર્યેહિ સંગીતિં સંપ્રયોજયેત્ ।
પૂજયેદ્ધાતું બુદ્ધસ્ય અનોલીનો અતન્દ્રિતઃ

યાવન્તિ ગન્ધમાલ્યાનિ ધૂપનં ચૂર્ણ ચૈલિકમ્ ।
સર્વૈસ્તૈઃ પૂજયેન્નાથં બુદ્ધજ્ઞાનસ્ય કારણાત્

યાવતી કાચિત્ પૂજાસ્તિ અપ્રમેયા અચિન્તિયા ।
કુર્યાસ્તાઃ સર્વબુદ્ધાનાં સમાધિં શાન્તમેષતાઃ

પ્રત્યંશં સર્વસત્ત્વેભ્યઃ સમં દદ્યાદનિશ્રિતઃ ।
અસઙ્ગજ્ઞાનમેષન્તો બુદ્ધજ્ઞાનમનુત્તરમ્

મયાપિ પૂર્વબુદ્ધાનાં કૃતા પૂજા અચિન્તિયા ।
અનિશ્રિતેન ભૂત્વૈનં સમાધિં શાન્તમેષતા

દુર્લભોત્પાદુ બુદ્ધાનાં દુર્લભો માનુષો ભવઃ ।
દુર્લભા શાસને શ્રદ્ધા પ્રવ્રજ્યા ઉપસંપદા

યેન આરાગિતઃ શાસ્તા ચિત્તં બોધાય નામિતમ્ ।
મા ચલ ત્વં પ્રતિજ્ઞાયાસ્તિષ્ઠ ચ પ્રતિપત્તિષુ

ય ઇદં ધારયેત્ સૂત્રં ક્ષયકાલે ઉપસ્થિતે ।
પ્રતિભાનં લભેત્ ક્ષિપ્રં પ્રવૃત્તં યદિ ધારયેત્

એકગાથાં પિ ધારિત્વા પુણ્યસ્કન્ધો અચિન્તિયઃ ।
કિં વા પુનઃ સર્વસૂત્રં ધારયેદ્ યઃ શ્રુતાર્થિકઃ

સર્વસત્ત્વાન્ બોધિપ્રાપ્તાન્ પૂજયેદ્ યો હ્યતન્દ્રિતઃ ।
યઃ કુર્યાદ્ ગૌરવેણાસૌ કલ્પસત્ત્વોપમાન્ સદા

ઇતઃ સમાધિતો યશ્ચ ગાથામેકાં પિ ધારયેત્ ।
સર્વં પુરિમકં પુણ્યં કલાં નોપૈતિ ષોડશીમ્

અચિન્તિયાનાનુશંસાન્ બુદ્ધજ્ઞાનેન જાનમિ ।
ઇમં સમાધિં શ્રુત્વેહ યઃ કાઙ્ક્ષાં ન કરિષ્યતિ