સમાધિરાજસૂત્ર · અધ્યાય 23

ઇતિ શ્રીસમાધિરાજે તથાગતકાયનિર્દેશપરિવર્તો નામ દ્વાવિંશતિતમઃ ॥
(વૈદ્ય 147)
23 તથાગતાચિન્ત્યનિર્દેશપરિવર્તઃ ।
તસ્માત્તર્હિ કુમાર યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ આકાઙ્ક્ષેત્ કિમિત્યહં ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ સાક્ષાત્કુર્યામિતિ । કતમાશ્ચતસ્રઃ? યદુત અર્થપ્રતિસંવિદં ધર્મપ્રતિસંવિદં નિરુક્તિપ્રતિસંવિદં પ્રતિભાનપ્રતિસંવિદમ્ । ઇમાશ્ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ સાક્ષાત્કુર્યામિતિ, તેન કુમાર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અયં સમાધિરુદ્ગ્રહીતવ્યઃ પર્તવાપ્તવ્યો ધારયિતવ્યો વાચયિતવ્યઃ પ્રવર્તયિતવ્યઃ ઉદ્દેષ્ટવ્યઃ સ્વાધ્યાતવ્યો ભાવયિતવ્યઃ, પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિતવ્યઃ । ભાવનાયોગમનુયુક્તેન ચ ભવિતવ્યમ્ । તત્ર કુમાર કતમા ધર્મપ્રતિસંવિદઃ? ઇમાઃ કુમાર બોધિસત્ત્વો ધર્મપ્રતિસંવિદ એવં પ્રતિસંશિક્ષતે - યાવન્તો વા રૂપવ્યાહારાસ્તાવન્તસ્તથાગતસ્ય વર્ણવ્યાહારાઃ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । યાવન્તઃ કુમાર વિજ્ઞાનવ્યાહારાસ્તાવન્તસ્તથાગતસ્ય વર્ણવ્યાહારાઃ । ઇતિ હિ કુમાર અપ્રમેયા અચિન્ત્યા અસંખ્યેયાઃ અતુલ્યામાપ્યાપરિમાણાસ્તથાગતસ્ય રૂપવર્ણવ્યાહારાઃ । ઇતિ હિ કુમાર અપર્યન્તા અનન્તા રૂપવ્યાહારાઃ । એવમચિન્ત્યાસ્તથાગતસ્ય વર્ણવ્યાહારાઃ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । ઇતિ હિ અનન્તા અપર્યન્તા અચિન્ત્યા વિજ્ઞાનવ્યાહારાઃ । એવમચિન્ત્યાસ્તથાગતસ્ય વર્ણવ્યાહારાઃ ॥
ઇતિ હિ કુમાર અપ્રમેયા અસંખ્યેયાઃ સંસ્કૃતે દોષાઃ । અપ્રમેયા અસંખ્યેયા નિર્વાણે અનુશંસાઃ । અસંખ્યેયાસ્તથાગતસ્ય વર્ણાઃ । ઇતિ હિ કુમાર યાવન્તિ નિર્વાણનામાનિ તાવન્તસ્તથાગતસ્ય વર્ણાઃ । ઇતિ હિ કુમાર અસંખ્યેયાનિ નિર્વાણનામાનિ । અસંખ્યેયાસ્તથાગતસ્ય વર્ણાઃ ॥
ચત્વાર ઇમે કુમાર તથાગતસ્ય વર્ણવ્યાહારા અચિન્ત્યા અચિન્ત્યવ્યાહારાઃ । કતમે ચત્વારઃ ?યદુત અચિન્ત્યઃ સંસ્કારવ્યાહારઃ । અચિન્ત્યઃ સ્વરવ્યાહારઃ । અચિન્ત્યઃ સંક્લેશવ્યાહાર । અચિન્ત્યો વ્યવદાનવ્યાહારઃ । ઇમે કુમાર ચત્વારસ્તથાગતસ્ય વર્ણવ્યાહારા અચિન્ત્યા અચિન્ત્યવ્યાહારાઃ । ચત્વાર ઇમે કુમાર તથાગતસ્ય વર્ણવ્યાહારા અચિન્ત્યા અચિન્ત્યનિર્દેશાઃ । તે ન સુકરં પર્યન્તનિષ્ઠાસ્થાનેન નિર્દેષ્ટુમ્ । કતમે ચત્વારઃ? એષ એવ ચતુષ્કઃ । એવં વિસ્તરેણ નિર્દેષ્ટવ્યમ્ । યદુત ચત્વારો બોધિસત્ત્વાનાં નયાઃ । ચતસ્રો યુક્તયઃ । ચત્વારો દ્વારાઃ । ચત્વાર નિર્દેશાઃ । ચત્વારો ઘોષાઃ । ચત્વારો વચનપથાઃ । ચત્વારો વ્યાહારાઃ । ચત્વારિ સંઘાભાષ્યાણિ । ચતસ્રો નામનિધ્યપ્તયઃ । ચતસ્રો મનુજનિધ્યપ્તયઃ । ચત્વારિ પ્રતિવચનાનિ । ચત્વારિ દ્વારાણિ । ચત્વાર્યક્ષરાણિ । ચત્વારો ઽવતારાઃ । ચત્વારઃ પદાઃ । ચત્વારિ નિર્હારપદાનિ । ચત્વારઃ સૂત્રાન્તપદાઃ । ચત્વારશ્ચર્યાપથાઃ । ચત્વારો ઽચિન્ત્યપથાઃ । ચત્વારઃ તુલ્યપથાઃ । ચત્વારો ઽનન્તપથાઃ । ચત્વારો ઽપર્યન્તપથાઃ । ચત્વારો ઽસંખ્યેયપથાઃ । ચત્વારો ઽપ્રમેયપથાઃ । ચત્વારો ઽપરિમાણપથાઃ ।(વૈદ્ય 148) ચત્વ્ઃરિ જ્ઞ્ઃન્ઃનિ । ચત્વ્ઃરો જ્ઞ્ઃનસંચય્ઃઃ । ચત્વ્ઃરિ જ્ઞ્ઃનગોત્ર્ઃણિ । ચત્વ્ઃરિ પ્રતિભ્ઃન્ઃનિ । ચત્વ્ઃરઃ પ્રતિભ્ઃનસંચય્ઃઃ । ચત્વ્ઃરિ પ્રતિભ્ઃનગોત્ર્ઃણિ । ચત્વ્ઃરઃ સૂત્ર્ઃન્તસંચય્ઃઃ । ચત્વ્ઃરિ પ્રતિભ્ઃનકરણ્ઃનિ । ચત્વ્ઃરઃ સૂત્ર્ઃન્તનિર્હ્ઃર્ઃઃ । ચત્વ્ઃરિ બ્ઃહુશ્રુત્યગોત્ર્ઃણિ । ચત્વ્ઃરિ બુદ્ધધન્ઃનિ । ચતસ્રો બોધિસત્ત્વશિક્ષ્ઃઃ । ચત્વ્ઃરો બોધિસત્ત્વગોચર્ઃઃ । ચત્વ્ઃરિ બોધિસત્ત્વકર્મ્ઃણિ । ચત્વ્ઃરિ બોધિસત્ત્વપ્રતિભ્ઃન્ઃનિ । ચતસ્રો મ્ઃર્ગભ્ઃવન્ઃઃ । ચત્વ્ઃરિ ક્લેશપ્રહ્ઃણ્ઃનિ । ચત્વ્ઃર્યપ્ઃયજહન્ઃનિ । ચત્વ્ઃર્યજ્ઞ્ઃનવિધમન્ઃનિ । ચત્વ્ઃર્યવિદ્ય્ઃપ્રહ્ઃણ્ઃનિ । ચત્વ્ઃરિ દુઃખોપશમન્ઃનિ । ચત્વ્ઃરિ દૌર્મનસ્યપ્રહ્ઃણ્ઃનિ । ચત્વ્ઃર્યુપ્ઃયસંજનન્ઃનિ । ચત્વ્ઃરિ દૃષ્ટિપ્રહ્ઃણ્ઃનિ । ચત્વ્ઃર્યુપપન્નપરિજ્ઞ્ઃન્ઃનિ । ચત્વ્ઃર્ય્ઃત્મદૃષ્ટિપ્રહ્ઃણ્ઃનિ । ચત્વ્ઃરિ સત્ત્વદૃષ્ટિપ્રહ્ઃણ્ઃનિ । ચત્વ્ઃરિ જીવદૃષ્ટિપ્રહ્ઃણ્ઃનિ । ચત્વ્ઃરિ પુદ્ગલદૃષ્ટિપ્રહ્ઃણ્ઃનિ । ચત્વ્ઃરિ ભવદૃષ્ટિપ્રહ્ઃણ્ઃનિ । ચત્વ્ઃરિ વસ્તુપ્રહ્ઃણ્ઃનિ । ચત્વ્ઃર્યુપલમ્ભદૃષ્ટિપ્રહ્ઃણ્ઃનિ । તે ન સુકરં
પર્યન્તસ્થ્ઃનેન નિર્દેષ્ટમ્ ॥
ચતસ્રો ધારણ્યઃ । કતમાશ્ચતસ્રઃ? યદુત અનન્તઃ સર્વસંસ્કારપરિભાષાવ્યાહારઃ । તત્ર યજ્જ્ઞાનમિયં પ્રથમા ધારણી । અનન્તઃ સ્વરપરિભાષાવ્યાહારઃ । તત્ર યજ્જ્ઞાનમિયં દ્વિતીયા ધારણી । અનન્તઃ સંક્લેશપરિભાષાવ્યાહારઃ । તત્ર યજ્જ્ઞાનમિયં તૃતીયા ધારણી । અનન્તો વ્યવદાનગુણાનુશંસાવ્યાહારઃ । તત્ર યજ્જ્ઞાનમિયં ચતુર્થી ધારણી । ઇમાશ્ચતસ્રો ધારણ્યઃ । ઇતિ હિ યા કુમાર ધારણી તજ્જ્ઞાનમ્, સ ધર્મઃ । ઇતિ હિ ધર્મજ્ઞાનેન ધર્મપ્રતિસંવિત્ ॥
ધર્મજ્ઞાને યો ઽર્થઃ, ઇયમુચ્યતે અર્થપ્રતિસંવિત્ । ધર્મજ્ઞાને યચ્છન્દઃ, ઇયમુચ્યતે નિરુક્તિપ્રતિસંવિત્ । ધર્મજ્ઞાને યા વ્યવહારદેશના આચક્ષણા પ્રજ્ઞપના પ્રકાશના પ્રસ્થાપના વિચરણા વિભજના ઉત્તાનીકરણતા અસક્તવચનતા અનેલામૂકવચનતા અનવલીનવચનતા, ઇયમુચ્યતે પ્રતિભાનપ્રતિસંવિત્ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
યાત્તકં જ્ઞાનુ બુદ્ધસ્ય રૂપપ્રજ્ઞપ્તિ તાત્તિકા ।
યાવતી રૂપપ્રજ્ઞપ્તિ રૂપવ્યાહાર તાત્તકા

યાવન્તો રૂપવ્યાહારાઃ શીલનામાનિ તાત્તકાઃ ।
યાવન્તિ શીલનામાનિ બુદ્ધનામાનિ તાત્તકાઃ

યાત્તકા બુદ્ધનામાનિ સત્ત્વનામાનિ તાત્તકાઃ ।
એત્તકાન્યેકસત્ત્વસ્ય અહં નામાનિ જાનમિ

અનન્તા નામવ્યાહારા યે મે પૂર્વં પ્રકાશિતાઃ ।
શીલનામા બુદ્ધનામા સત્ત્વનામા ચ તે સમાઃ

યાત્તકાઃ સંસ્કૃતે દોષા નિર્વાણે તાત્તકા ગુણાઃ ।
બુદ્ધસ્ય તાત્તકા વર્ણા ઔપમ્યા મે પ્રકાશિતાઃ

યાત્તકાઃ સર્વસત્ત્વાનાં ચિત્તોત્પાદા નિદર્શિતાઃ ।
તાત્તકા લોકનાથસ્ય એકરોમાત રશ્મયઃ

(વૈદ્ય 149)
નામાશ્ચ અધિમુક્તિશ્ચ સર્વસત્ત્વાન યાત્તિકાઃ ।
તતો ભૂયો નરેન્દ્રસ્ય સ્વરાઙ્ગવર્ણ ભાષિતાઃ

યે નામાઃ સર્વસત્ત્વાનામેકસત્ત્વસ્ય દર્શિતાઃ ।
એકસત્ત્વસ્ય તે નામાઃ સર્વસત્ત્વાન દર્શિતાઃ

પ્રતિસંવિદાનામોત્તાર અયં બુદ્ધેન દેશિતઃ ।
અનન્તનામનિર્દેશા બોધિસત્ત્વાન કારણાત્

ય ઇચ્છેત્ કથં ભાષેય્યા સૂત્રકોટીરનન્તિકાઃ ।
ઇદં સૂત્રં પ્રવર્તિત્વા અનોલીનઃ પ્રકાશયેત્

અસક્તઃ પરિષન્મધ્યે સૂત્રકોટીઃ પ્રભાષતે ।
યથાકાશમપર્યન્તમેવં ધર્મં સ ભાષતે

એમેવ બોધિસત્ત્વાનાં શુદ્ધસત્ત્વાન તાયિનામ્ ।
ઇદં સૂત્રં સમુદ્ગૃહ્ય ભવન્તિ જ્ઞાનસંપદઃ

યથા યથા પ્રકાશેન્તિ શ્રદ્દધન્તો ઇમં નયમ્ ।
તથાસ્ય વર્ધતે જ્ઞાનં હિમવન્તેવ પાદપાઃ