સમાધિરાજસૂત્ર · અધ્યાય 22

(વૈદ્ય 142)
દ્રક્ષ્યથા દશદિશે તથાગતાન્ શાન્તચિત્ત કૃપમૈત્રલોચનાન્ । સર્વલોકશરણં પરાયણં ધર્મવર્ષુ જગિ ઉત્સૃજિષ્યથા ॥ 30 ॥
ઇતિ શ્રીસમાધિરાજે પૂર્વયોગપરિવર્તો નામ એકવિંશતિતમઃ ॥
(વૈદ્ય 143)
22 તથાગતકાયનિર્દેશપરિવર્તઃ ।
અથ ખલુ ભગવાંશ્ચન્દ્રપ્રભં કુમારભૂતમામન્ત્રયતે સ્મ - તસ્માત્ તર્હિ કુમાર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કાયે ઽનધ્યવસિતેન જીવિતે નિરપેક્ષેણ ભવિતવ્યમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? કાયજીવિતાધ્યવસાનહેતોર્હિ કુમાર અકુશલધર્માભિસંસ્કારો ભવતિ । તસ્માત્તર્હિ કુમાર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન રૂપકાયતસ્તથાગતઃ પ્રજ્ઞાતવ્યઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? ધર્મકાયા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો ધર્મકાયપ્રભાવિતાશ્ચ ન રૂપકાયપ્રભાવિતાઃ । તસ્માત્તર્હિ કુમાર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તથાગતકાયં પ્રાર્થયિતુકામેન તથાગતકાયં જ્ઞાતુકામેન અયં સમાધિરુદ્ગ્રહીતવ્યઃ પર્યવાપ્તવ્યો ધારયિતવ્યો વાચયિતવ્યઃ પ્રવર્તિતવ્યઃ ઉદ્દેષ્ટવ્યઃ સ્વાધ્યાતવ્યો વાચયિતવ્યો ભાવનાયોગમનુયુક્તેન ભવિતવ્યમ્ પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિતવ્યઃ । તત્ર કુમાર તથાગતસ્ય કાયઃ શતપુણ્યનિર્જાતયા બુદ્ધ્યાનેકાર્થનિર્દેશો ધર્મનિર્જાતઃ આનિમિત્તઃ સર્વનિમિત્તાપગતો ગમ્ભીરઃ અપ્રમાણઃ અપ્રમાણધર્મઃ આનિમિત્તસ્વભાવઃ સર્વનિમિત્તવિભાવિતઃ । અચલો ઽપ્રતિષ્ઠિતો ઽત્યન્તાકાશસ્વભાવો ઽદૃશ્યશ્ચક્ષુઃપથસમતિક્રાન્તો ધર્મકાયઃ પ્રજ્ઞાતવ્યઃ । અચિન્ત્યઃ ચિત્તભૂમિવિગતઃ સુખદુઃખાવિપ્રકમ્પ્યઃ સર્વપ્રપઞ્ચસમતિક્રાન્તો ઽનિર્દેશ્યો ઽનિકેતો બુદ્ધજ્ઞાનં પ્રાર્થયિતુકામાનાં ઘોષપથસમતિક્રાન્તઃ સસારો રાગસમતિક્રાન્તઃ અભેદ્યો દોષપથસમતિક્રાન્તો દૃઢો મોહપથસમતિક્રાન્તો નિર્દિષ્ટઃ । શૂન્યતાનિર્દેશેન અજાતો જાતિસમતિક્રાન્તઃ અનાસ્રવઃ વિપાકસમતિક્રાન્તઃ નિત્યો વ્યાહારેણ । વ્યવહારશ્ચ શૂન્યઃ નિર્વિશેષો નિર્વાણેન, નિર્વૃતઃ શબ્દેન, શાન્તો ઘોષેણ, સામાન્યઃ સંકેતેન, સંકેતઃ પરમાર્થેન, પરમાર્થો ભૂતવચનેન । શીતલો નિષ્પરિદાનઃ અનિમિત્તઃ અમન્યિતઃ અનિન્દિતઃ અપ્રપઞ્ચિતઃ - અલ્પશબ્દો નિર્દેશેન । અપર્યન્તો વર્ણનિર્દેશેન, મહાભિજ્ઞાપરિકર્મનિર્જાતઃ અસ્મૃતિતઃ અવિદૂરે મહાભિજ્ઞાપરિકર્મનિર્દેશેન । અયમુચ્યતે કુમાર તથાગતકાય ઇતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
ય ઇચ્છે લોકનાથસ્ય કાયં જાનિતુમીદૃશમ્ ।
ઇમં સમાધિં ભાવિત્વા કાયં બુદ્ધસ્ય જ્ઞાસ્યતિ

(વૈદ્ય 144)
પુણ્યનિર્જાતુ બુદ્ધસ્ય કાયઃ શુદ્ધઃ પ્રભાસ્વરઃ ।
સમેતિ સો ઽન્તરીક્ષેણ નાનાત્વં નાસ્ય લભ્યતે

યાદૃશા બોધિર્બુદ્ધસ્ય લક્ષણાનિ ચ તાદૃશાઃ ।
યાદૃશા લક્ષણાસ્તસ્ય કાયસ્તસ્ય હિ તાદૃશઃ

સંબોધિલક્ષણઃ કાયો બુદ્ધક્ષેત્રં હિ તાદૃશમ્ ।
બલા વિમોક્ષા ધ્યાનાનિ સર્વે તે ઽપ્યેકલક્ષણાઃ

એવં સંભવુ બુદ્ધાનાં લોકનાથાન ઈદૃશઃ ।
ન જાતુ કેનચિચ્છક્યં પશ્યિતું માંસચક્ષુષા

બહૂ એવં પ્રવક્ષ્યન્તિ દૃષ્ટો મે લોકનાયકઃ ।
સુવર્ણવર્ણઃ કાયેન સર્વલોકં પ્રભાસતિ

અધિષ્ઠાનેન બુદ્ધાનામનુભાવાદ્વિકુર્વિતૈઃ ।
યેનાસૌ દૃશ્યતે કાયો લક્ષણેહિ વિચિત્રિતઃ

આરોહપરિણાહેન કાયો બુદ્ધસ્ય દર્શિતઃ ।
ન ચ પ્રમાણં કાયસ્ય લબ્ધં તેન અચિન્તિયઃ

યદિ પ્રમાણં લભ્યેત કાયો બુદ્ધસ્ય એત્તકઃ ।
નિર્વિશેષો ભવેચ્છાસ્તા દેવૈશ્ચ મનુજૈરપિ

સમાહિતસ્ય ચિત્તસ્ય વિપાકો ઽપિ તલ્લક્ષણઃ ।
તલ્લક્ષણં નામરૂપં શુદ્ધં ભોતિ પ્રભાસ્વરમ્

ન ચૈષ કેનચિજ્જાતુ સમાધિઃ શાન્તુ ભાવિતઃ ।
યથેહ લોકનાથેન કલ્પકોટ્યો નિષેવિતઃ

બહુભિઃ શુક્લધર્મૈશ્ચ સમાધિર્જનિતો ઽપ્યયમ્ ।
સમાધેરસ્ય વૈપુલ્યાત્ કાયો મહ્યં ન દૃશ્યતે

યસ્ય વો યાદૃશં ચિત્તં નામરૂપં પિ તાદૃશમ્ ।
નિઃસ્વભાવસ્ય ચિત્તસ્ય નામરૂપં વિલક્ષણમ્

યસ્ય ચોદારસંજ્ઞાદિ નામરૂપસ્મિ વર્તતે ।
વિસભાગાય સંજ્ઞાય ઉદારં ચિત્તુ જાયતે

યસ્ય ચો મૃદુકી સંજ્ઞા નામરૂપસ્મિ વર્તતે ।
અગૃધ્રં નામરૂપસ્મિ ચિત્તં ભોતિ પ્રભાસ્વરમ્

સ્મરામી પૂર્વજાતીષુ અસંખ્યેયેષુ સપ્તસુ ।
તિસ્રો મે પાપિકાઃ સંજ્ઞા નૈવોત્પન્નાઃ કદાચન

(વૈદ્ય 145)
અનાસ્રવં ચ મે ચિત્તં કલ્પકોટ્યો હ્યચિન્તિયાઃ ।
કરોમિ ચાર્થં સત્ત્વાનાં ન ચ મે કાયુ દૃશ્યતે

યથા ચ યસ્ય ભાવેહિ વિમુક્તં ભોતિ માનસમ્ ।
ન તસ્ય તેહિ ભાવેહિ ભૂયો ભોતિ સમાગમઃ

વિમુક્તં મમ વિજ્ઞાનં સર્વભાવેહિ સર્વશઃ ।
સ્વભાવો જ્ઞાતુ ચિત્તસ્ય ભૂયો જ્ઞાનં પ્રવર્તતે

ક્ષેત્રકોટીસહસ્રાણિ ગચ્છન્તિ મમ નિર્મિતાઃ ।
કુર્વન્તિ ચાર્થં સત્ત્વાનાં યત્ર કાયો ન લભ્યતે

અલક્ષણો નિર્નિમિત્તો યથૈવ ગગનં તથા ।
કાયો નિરભિલાપ્યો મે દુર્વિજ્ઞેયો નિદર્શિતઃ

ધર્મકાયો મહાવીરો ધર્મેણ કાય નિર્જિતો ।
ન જાતુ રૂપકાયેણ શક્યં પ્રજ્ઞાપિતું જિનો

કથાનિર્દેશુ યસ્યૈતં શ્રુત્વા પ્રીતિર્ભવિષ્યતિ ।
ન તસ્ય મારઃ પાપીયાનવતારં લભિષ્યતિ

શ્રુત્વા ચ ધર્મં ગમ્ભીરં યસ્ય ત્રાસો ન ભેષ્યતિ ।
ન ચાસૌ જીવિતાર્થાય બુદ્ધબોધિં પ્રતિક્ષિપેત્

ભૂતકોટીસહસ્રાણાં ભૂતનિર્દેશ જ્ઞાસ્યતિ ।
આલોકભૂતો લોકાનાં યેન યેન ગમિષ્યતિ

તત્ર કુમાર તથાગતસ્ય કાયો નિમિત્તકર્મણાપિ ન સુકરં જ્ઞાતુમ્ । નીલો વા નીલવર્ણો વા નીલનિદર્શનો વા નીલનિર્ભાસો વા । પીતો વા પીતવર્ણો વા પીતનિદર્શનો વા પીતનિર્ભાસો વા । લોહિતો વા લોહિતવર્ણો વા લોહિતનિદર્શનો વા લોહિતનિર્ભાસો વા । અવદાતો વા અવદાતવર્ણો વા અવદાતનિદર્શનો વા અવદાતનિર્ભાસો વા । મઞ્જિષ્ઠો વા મઞ્જિષ્ઠવર્ણો વા મઞ્જિષ્ઠનિદર્શનો વા મઞ્જિષ્ઠનિર્ભાસો વા । સ્ફટિકો વા સ્ફટિકવર્ણો વા સ્ફટિકનિદર્શનો વા સ્ફટિકનિર્ભાસો વા । આગ્નેયો વા અગ્નિવર્ણો વા અગ્નિનિદર્શનો વા અગ્નિનિર્ભાસો વા । સર્પિર્મણ્ડોપમો વા સર્પિર્વર્ણો વા સર્પિર્નિદર્શનો વા સર્પિર્નિર્ભાસો વા । સૌવર્ણો વા સુવર્ણવર્ણો વા સુવર્ણનિદર્શનો વા સુવર્ણનિર્ભાસો વા । વૈદૂર્યો વા વૈદૂર્યવર્ણો વા વૈદૂર્યનિદર્શનો વા વૈદૂર્યનિર્ભાસો વા । વિદ્યુદ્વા વા વિદ્યુદ્વર્ણો વા વિદ્યુન્નિદર્શનો વા વિદ્યુન્નિર્ભાસો વા । બ્રહ્મો વા બ્રહ્મવર્ણો વા બ્રહ્મનિદર્શનો વા બ્રહ્મનિર્ભાસો વા । દેવો વા દેવવર્ણો વા દેવનિદર્શનો વા દેવનિર્ભાસો વા । ઇતિ હિ કુમાર તથાગતસ્ય કાયઃ શુદ્ધઃ સર્વનિમિત્તૈરપ્યચિન્ત્યઃ અપ્યચિન્ત્યનિર્દેશો રૂપકાયપરિનિષ્પત્ત્યા । ન સુકરં સદેવકેનાપિ લોકેન કાયસ્ય પ્રમાણમુદ્ગ્રહીતુમન્યત્ર સર્વાકારૈરચિન્ત્યઃ અપ્રમેયઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
(વૈદ્ય 146)
યદ્રજો લોકધાતૂષુ પાંસુસંજ્ઞાનિદર્શનમ્ ।
ઉત્સહ્રદતડાગેષુ સમુદ્રેષુ ચ યજ્જલમ્ ।
ન તેષાં લભ્યતે અન્તો એત્તકા પરમાણવઃ

સમુદ્રાદ્વાલકોટીભિર્માતું શક્યં જલં ભવેત્ ।
ન તુલ્યા લોકનાથેન ઉપમા સંપ્રકાશિતા ।
જલબિન્દવો ઽપ્રમેયાસ્તથૈવ પરમાણવઃ

પશ્મામ્યેકસ્ય સત્ત્વસ્ય તતો બહુતરાનહમ્ ।
અધિમુક્તિચિત્તોત્પાદો નૈકકાલે પ્રજાનિતુમ્

યે મયા આત્મભાવસ્ય ભૂતવર્ણા નિદર્શિતાઃ ।
સર્વસત્ત્વાધિમુક્તાસ્તાનેતેષામુપમાક્ષમાઃ

નિમિત્તકર્મણા ચૈવ વર્ણનિર્ભાસ ઈદૃશઃ ।
શક્યં જાનિતું બુદ્ધસ્ય વિશેષો હીદૃશો મમ

નિમિત્તાપગતા બુદ્ધા ધર્મકાયપ્રભાવિતાઃ ।
ગમ્ભીરાશ્ચાપ્રમેયાશ્ચ તેન બુદ્ધા અચિન્તિયાઃ

અચિન્તિયસ્ય બુદ્ધસ્ય બુદ્ધકાયો ઽપ્યચિન્તિયઃ ।
અચિન્તિયા હિ તે કાયા ધર્મકાયપ્રભાવિતાઃ

ચિત્તેનાપિ ન બુદ્ધાનાં કાયશ્ચિન્તયિતું ક્ષમઃ ।
તથા હિ તસ્ય કાયસ્ય પ્રમાણં નોપલભ્યતે

અપ્રમેયા હિ તે ધર્માઃ કલ્પકોટ્યો નિષેવિતાઃ ।
તેનો અચિન્તિયઃ કાયો નિર્વૃતો મે પ્રભાસ્વરઃ

અગ્રાહ્યઃ સર્વસત્ત્વેહિ ન પ્રમાણેહિ ગૃહ્યતે ।
તથા હિ કાયો બુદ્ધસ્ય અપ્રમાણો હ્યચિન્તિયઃ

અપ્રમાણેહિ ધર્મેહિ પ્રમાણં તત્ર કલ્પિતમ્ ।
અકલ્પિતેહિ ધર્મેહિ બુદ્ધો ઽપ્યેવમકલ્પિતઃ

પ્રમાણં કલ્પમાખ્યાતો અપ્રમાણમકલ્પિતમ્ ।
અકલ્પ્યઃ કલ્પાપગતસ્તેન બુદ્ધો અચિન્તિયઃ

અપ્રમાણં યથાકાશં માતું શક્યં ન કેનચિત્ ।
તથૈવ કાયુ બુદ્ધસ્ય આકાશસમસાદૃશઃ

યે કાયમેવં જાનન્તિ બુદ્ધાનાં તે જિનાત્મજાઃ ।
તે ઽપિ બુદ્ધા ભવિષ્યન્તિ લોકનાથા અચિન્તિયાઃ