સમાધિરાજસૂત્ર · અધ્યાય 13

ઇતિ શ્રીસમાધિરાજે સમાધ્યનુશિક્ષણાપરિવર્તો નામ દ્વાદશઃ ॥ 12 ॥
(વૈદ્ય 79)
13 સમાધિનિર્દેશપરિવર્તઃ ।
તત્ર ખલુ ભગવાન્ પુનરેવ ચન્દ્રપ્રભં કુમારભૂતમામન્ત્રયતે સ્મ - તસ્માત્તર્હિ કુમાર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેન સમાધિનિર્દેશકુશલેન ભવિતવ્યમ્ । તત્ર કુમાર કતમઃ સમાધિનિર્દેશઃ?યા યથાવત્તતા સર્વધર્માણાં સમતા અવિષમતા । અકલ્પના અવિકલ્પના । અવિઠપના અસમુત્થાપના । અનુત્પાદઃ અનિરોધઃ । કલ્પવિકલ્પપરિકલ્પસમુચ્છેદઃ । ચિત્તાનાલમ્બનતા । અમનસિકારઃ । પ્રજ્ઞપ્તિસમુચ્છેદઃ । વિતર્કવિકલ્પસમુચ્છેદઃ । રાગદ્વેષમોહસમુચ્છેદઃ । નાન્તાનન્તમનસિકારઃ । મનસિકારસમુચ્છેદઃ । સ્કન્ધધાત્વાયતનસ્વભાવજ્ઞાનમ્ । સ્મૃતિમતિગતિહ્રીધૃતિચારિત્રાચારગોચરપ્રતિપત્તિસ્થાનમ્ । અરણાભૂમિઃ । શાન્તભૂમિઃ । સર્વપ્રપઞ્ચસમુચ્છેદઃ । સર્વબોધિસત્ત્વશિક્ષા । સર્વતથાગતગોચરઃ । સર્વગુણપરિનિષ્પત્તિઃ । અયમુચ્યતે કુમાર સમાધિનિર્દેશઃ । યત્ર સમાધિનિર્દેશે પ્રતિષ્ઠિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિરહિતો ભવતિ સમાધિના, અભ્રાન્તચિત્તશ્ચ ભવતિ, મહાકરુણાસમન્વાગતો ઽપ્રમેયાણાં ચ સત્ત્વાનમર્થં કરોતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
સમાધ્યવિષમા ભૂમિઃ શાન્તા સૂક્ષ્મા સુદુર્દૃશા ।
સર્વસંજ્ઞાસમુદ્ધાતઃ સમાધિસ્તેન ચોચ્યતે

અકલ્પશ્ચાવિકલ્પશ્ચાગ્રાહ્યત્વમનિદર્શનમ્ ।
અનુપલબ્ધિશ્ચિત્તસ્ય સમાધિસ્તેન ચોચ્યતે

સમાહિતો યદા ભોતિ સર્વધર્મા ન મન્યતે ।
અમન્યના યથાભૂતં સમાધિરિતિ શબ્દિતઃ

ન ધર્મે ઽસ્તિ રજોમાત્ર રજશ્ચાપિ ન વિદ્યતે ।
અનુપલબ્ધિર્ધર્માણાં સમાધિસ્તેન ચોચ્યતે

ચિત્તસ્યાનુપલબ્ધિશ્ચ વિકલ્પો હ્યેષ ચોચ્યતે ।
અવિકલ્પિતાશ્ચ તે ધર્મા સમાધિરેષ જાનથઃ

શબ્દેન સૂચિતો હ્યર્થઃ સ ચ શબ્દો અવસ્તુકઃ ।
પ્રતિશ્રુત્કોપમઃ શબ્દો અન્તરીક્ષં યથા નભઃ

અસ્થિતા હિ ઇમે ધર્માઃ સ્થિતિરેષાં ન વિદ્યતે ।
અસ્થિતિઃ સ્થિતિશબ્દેન સ્વભાવેન ન લભ્યતે

ચ્યવતે અગતીત્યેવં ગતિશ્ચાસૌ ન વિદ્યતે ।
અગતિર્ગતિશબ્દેન સમાધિર્નદિતસ્તથા

(વૈદ્ય 80)
અસમાહિતો વુચ્યતિ એષ મન્યના સમાહિતો એષ દ્વિતીય મન્યના ।
અમન્યમાના વિચરન્તિ બોધયે અમન્યમાના સ્પૃશિ બોધિમુત્તમામ્

સમવિષમ એષ શાન્તભૂમિઃ શમથવિપશ્યનાનિમિત્ત એષા ।
સેવિય ઇમુ શાન્ત બુદ્ધબોધિં સ ઇહ પ્રયુક્ત સમાધિભાવનાયામ્

ન ચ પુનરિયમક્ષરેહિ શક્યં પ્રવિશિતુ અર્થગતિ પ્રવેશે ।
સર્વરુત જહિત્વ ભાષ્યઘોષં ભવતિ સમાહિત નો ચ મન્યનાસ્ય

યશ્ચ ઇહ સમાધિ બોધિસત્ત્વો યથ- ઉપદિષ્ટુ તથા સ્થિહેત યુક્તઃ ।
સચેદિહ ભવિ કલ્પદાહુ ક્ષેત્રે ગિરિવરમધ્યગતં ન તં દહે ઽગ્નિઃ

યથ ગગનુ ન જાતુ દગ્ધપૂર્વં સુબહુકલ્પશતેહિ દહ્યમાનમ્ ।
ગગનસમા અધિજાનમાન ધર્માંસ્તે ન જાતુ દહ્યતિ સો ઽગ્નિમધ્યે

સચિ પુન જ્વલમાન બુદ્ધક્ષેત્રે પ્રણિધિ કરોતિ સમાધિયે સ્થિહિત્વા ।
જ્વલનુ અયુ પ્રશામ્યતામશેષં પૃથિવી વિનશ્યિ ન ચાસ્ય અન્યથાત્વમ્

ઋદ્ધિબલુ અનન્તુ તસ્ય ભોતિ ખગપથિ ગચ્છતિ સો અસજ્જમાનઃ ।
ઇમિ ગુણ અનુભોતિ બોધિસત્ત્વો યથ-અનુશિષ્ટુ સમાધિયે સ્થિહિત્વા

જાયતે ચ્યવતે વાપિ ન ચ જાતિ ન ચ્યુતિઃ ।
યસ્ય વિજાનના એષા સમાધ્યસ્ય ન દુર્લભા

(વૈદ્ય 81)
ન ચ્યુતિર્નાપિ ચો જાતિ લોકનાથેન દેશિતા ।
લોકનાથં વિદિત્વૈવં સમાધિં તેન જાનથ

અનોપલિપ્તા લોકેન લોકધર્મે ન સજ્જતિ ।
અસજ્જમાનઃ કાયેન બુદ્ધક્ષેત્રાણિ ગચ્છતિ

ક્ષેત્રેષુ પશ્યતે નિત્યં સંબુદ્ધાન્ લોકનાયકાન્ ।
ધર્મં ચ શૃણુતે તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રેષુ ભાષિતમ્

ન જાતુ તસ્ય અજ્ઞાનં ધર્મધાતું ચ ભાષતે ।
ગતિજ્ઞઃ સતતો ધર્મે ધર્મધાતુમયો હિ સઃ

ભાષતઃ કલ્પકોટ્યો ઽપિ પ્રતિભાનં ન હીયતે ।
નિર્મિણોતિ બહૂનન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ વિચક્ષણઃ

ક્ષેત્રાતઃ ક્ષેત્ર ગચ્છન્તિ બોધિસત્ત્વાન નિર્મિતાઃ ।
સહસ્રપત્રપદ્મેષુ પર્યઙ્કેન નિષણ્ણકાઃ

બુદ્ધબોધિં પ્રકાશેન્તિ ધારણીસૂત્રશોભનમ્ ।
અન્યાશ્ચ સૂત્રકોટીયો સમાધિં શાન્ત ભાવયન્

અવિવર્તિકપથે સ્થાપેન્તિ બહૂન્ સત્ત્વાનચિન્તિયાન્ ।
પ્રતિભાનં ક્ષયં નૈતિ બુદ્ધબોધિં પ્રકાશિય

કૂટાગારે હિ ગચ્છન્તિ રતનેહિ વિચિત્રિતે ।
ઓકિરન્તિ ચ પુષ્પેહિ ગન્ધવદ્ભિર્વિનાયકમ્

ઓકિરન્તિ ચ ચૂર્ણેહિ ગન્ધવન્તેહિ નાયકમ્ ।
કુર્વન્તિ વિપુલાં પૂજાં સર્વે તે બોધિકારણાત્

અપ્રમેયા ગુણા એતે બોધિસત્ત્વાન તાયિનામ્ ।
નિષ્કિલેશા યદા ભોન્તિ તદા ઋદ્ધિં લભન્તિ તે

અનુપત્તિકિલેશાન અચ્છાઃ શુદ્ધાઃ પ્રભાસ્વરાઃ ।
અસંસ્કૃતા અકોપ્યાશ્ચ બોધિસત્ત્વાન ગોચરાઃ

પ્રશાન્તા ઉપશાન્તાશ્ચ નિષ્કિલેશા અનઙ્ગનાઃ ।
અપ્રપઞ્ચા નિષ્પ્રપઞ્ચાઃ પ્રપઞ્ચસમતિક્રમાઃ

અપ્રચારો ઽક્ષરાણાં ચ સર્વધર્માણ લક્ષણમ્ ।
દુર્વિજ્ઞેયશ્ચ ઘોષેણ સમાધિસ્તેન ચોચ્યતે

અક્ષયા ઉપશાન્તા ચ અનાભોગા અદર્શના ।
ગોચરઃ સર્વબુદ્ધાનાં ભૂતકોટિરનાવિલા

(વૈદ્ય 82)
સર્વબુદ્ધાનિયં શિક્ષા સર્વધર્મસ્વભાવતા ।
ઇહ શિક્ષિત્વ સંબુદ્ધા ગુણાનાં પારમિં ગતાઃ

ન સંપારં ન વાપારં પૂર્વાન્તો ન વિકલ્પિતઃ ।
તેન તે સર્વ સંબુદ્ધા ગુણાનાં પારમિં ગતાઃ

અનાગતાનગતિકાન્ ધર્માન્ જ્ઞાત્વા સ્વભાવતઃ ।
નિષ્પ્રપઞ્ચાનનાભોગાંસ્તત્ર તે પારમિં ગતાઃ