સમાધિરાજસૂત્ર · અધ્યાય 12

ઇતિ શ્રીસમાધિરાજે સૂત્રધારણપરિવર્તો નામૈકાદશઃ ॥ 11 ॥
(વૈદ્ય 76)
12 સમાધ્યનુશિક્ષણાપરિવર્તઃ ।
તત્ર કુમાર યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધમાણાં સ્વભાવં પ્રજાનાતિ, તસ્યેમે એવંરૂપા ગુણાનુશંસા ભવન્તિ - સ તથાગતાનાં ભૂતં ગુણવર્ણં ભાષતે । ન ચ તથાગતાન્ વ્યાખ્યાતિ અસતા અભૂતેન । તત્ કસ્ય હેતોઃ? યયા ધર્મતયા તથાગતઃ પ્રભાવ્યતે, તાં ધર્મતાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અનન્તાત્ બુદ્ધગુણાન્ પ્રજાનાતિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? અનન્તા હિ કુમાર બુદ્ધગુણા અચિન્ત્યાશ્ચિન્તાપગતાઃ । તેનાશક્યં ચિન્તયિતું વા પ્રમાતું વા । તત્ કસ્ય હેતોઃ? ચિત્તં હિ કુમાર નિઃસ્વભાવમરૂપ્યનિદર્શનમ્ । ઇતિ હિ કુમાર યત્સ્વભાવં ચિત્તં તત્સ્વભાવા બુદ્ધગુણાઃ, યત્સ્વભાવા બુદ્ધગુણાસ્તત્સ્વભાવાસ્તથાગતાઃ, તત્સ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ । યઃ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં સર્વગુણસ્વભાવનિર્દેશં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, અયં કુમાર ઉચ્યતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિધ્યાપ્તિમાનસઃ । નિઃસરણકુશલઃ । ત્રૈધાતુકનિઃસરણં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । યથાવદર્શી અવિતથવાદી અનન્યથાભાષી, યથાવાદી તથાકારી, અનભિનિવિષ્ટસ્ત્રૈધાતુકે ત્રૈધાતુકસમતિક્રાન્તઃ । સમતિક્રાન્તઃ કામભૂમિં રૂપભૂમિં આરૂપ્યભૂમિં ક્લેશભૂમિં નામભૂમિં ઘોષભૂમિમ્ । અક્ષરપદનયકુશલઃ । અક્ષરવિભાવિતજ્ઞાનઃ । અનભિલપ્યધર્મકોવિદઃ । અક્ષરજ્ઞઃ । અક્ષરકુશલઃ । અક્ષરપદપ્રભેદજ્ઞાનકુશલઃ । અક્ષરપદપ્રભેદવિસ્તારજ્ઞાનકુશલઃ । સર્વધર્મપદપ્રભેદકુશલઃ । સર્વધર્મપદપ્રભેદવિસ્તારકુશલઃ । સર્વધર્મવ્યવસ્થાનજ્ઞાનકુશલઃ । નિશ્ચિતયા બુદ્ધ્યા સમન્વાગતો ઽનભિભૂતઃ સર્વમારૈઃ પાપીયોભિર્મારકાયિકાભિશ્ચ દેવતાભિઃ ॥
અસ્મિન્ ખલુ પુનર્ધર્મપર્યાયે ભાષ્યમાણે અષ્ટાનવતેર્નિયુતાનાં દેવમાનુષિકાયાઃ પ્રજાયાઃ પૂર્વપરિકર્મકૃતાયાઃ કોટીશતસહસ્રાવર્તાયા ધારણ્યા અનાવરણાયાશ્ચ ધર્મવિપશ્યનાયાઃ ક્ષાન્તેઃ પ્રતિલમ્ભો ઽભૂત્ । તે ચ સર્વે ભગવતા વ્યાકૃઉતા અષ્ટાચત્વારિંશતા કલ્પૈરસંખ્યેયશતસહસ્રૈરનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે । સર્વે ચ અન્યાન્યનામાન એકાયુષ્પ્રમાણા અન્યાન્યેષુ બુદ્ધક્ષેત્રેષુ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે । તત્રેદમુચ્યતે -
યો બોધિસત્ત્વ મતિમાન્ પ્રાપ્નોતિ અનુત્તરાં વરાં બોધિમ્ ।
અર્થે ચ ધર્મિ કુશલો ચરતિ સ ધર્મસ્વભાવસ્મિ

નાભૂત્ ભણતિ વાચં બુદ્ધાનાં યાદૃશા ગુણવિશેષાઃ ।
સ હિ ધર્મુ તં જિનાનાં જાનતિ શૂરો વિગતકઙ્ક્ષાઃ

એકાર્થ સર્વધર્માન્ પ્રજાનતિ ચ શૂન્યતાં સ એકાંશમ્ ।
નાનાર્થુ નાસ્તિ તેષાં એકાર્થે શિક્ષિતો ભવતિ

(વૈદ્ય 77)
નિષ્કલ્પાનવિકલ્પાન્ અનોપલમ્ભાંશ્ચ જાનાતિ મતિમાન્ ।
ક્ષતિ અક્ષયે ઽસ્ય સંજ્ઞા પ્રહીણ સર્વા નિરવશેષા

ન હિ રૂપતો દશબલાન્ પશ્યતિ સો ધર્મકાય નરસિંહાન્ ।
નાપિ લક્ષણેહિ તસ્ય પ્રહીણ સર્વે વિપર્યાસાઃ

ધર્મા અચિન્ત્ય એતે ચિન્તાપગતા સ્વભાવ ઉપશાન્તાઃ ।
એવં પ્રજાનમાનઃ પશ્યતિ બુદ્ધાન્ દ્વિપદશ્રેષ્ઠાન્

યથ જ્ઞાત્વાત્મસંજ્ઞાસ્તથૈવ સર્વત્ર પ્રેષિતા બુદ્ધિઃ ।
સર્વે ચ તત્સ્વભાવા ધર્મ વિશુદ્ધા ગગનકલ્પાઃ

ન હિ જાત માનસે ઽસ્ય નિઃસરણં જ્ઞાત્વ સર્વધર્માણામ્ ।
ત્રૈધાતુકે વિમુક્તિપ્રણિધાનુ ન વિદ્યતે તસ્ય

યથાવદર્શિ ભોતિ અવિતથવચનો ઽનન્યથાભાષી ।
સર્વં ચ તસ્ય વચનં નિશ્ચરતિ જિનાનુભાવેન

અતિક્રાન્તુ કામભૂમિં કિલેશભૂમિં ચ રૂપ આરૂપ્યાન્ ।
ધર્મેષ્વસક્તમનસઃ પ્રમુદિત ચરતે જગહિતાય

અતિક્રાન્તુ નામભૂમિં ઘોષો જ્ઞાન સ્વભાવેન ચયિકઃ ।
યાવચ્ચિરં પિ ભણતો ન વિદ્યતે નિશ્રયસ્તસ્ય

સંજ્ઞાપ્રચારુ નાસ્તિ દૃષ્ટિવિપર્યાસુ સર્વશઃ ક્ષીણઃ ।
સુનિશ્ચિતા બુદ્ધિશ્ચ તે ગગનોપમધીરાઃ

વિહાર કોટીનિયુતા ભવેયુ વિક્ષેપણાર્થ ચિત્તસ્ય ।
અભિભવતિ સર્વમારાન્ ન ચાપિ તેષાં વશમુપૈતિ

સર્વિ જહ્યુ મારજાલં પરિશુદ્ધઃ શીલવાનપરિદાહઃ ।
ધ્યાનસુખસ્મિ નિરતઃ પ્રજાનતિ ચ શૂન્યકં લોકમ્

લોકાશ્ચ સ્કન્ધ ઉક્તાસ્તાંશ્ચાપિ સ શૂન્યકાન્ પ્રજાનતિ ।
અનુત્પાદાનનિરોધાન્ સર્વાન્ ગગનોપમાન્ ધર્માન્

આત્માનં સ ત્યજતે ન ચૈવ શિક્ષાં શ્રુતાં દશબલસ્ય ।
સો શીલપારમિં ગત ઉપપદ્યતિ યત્ર પ્રણિધેતિ

વિચરન્તુ બુદ્ધક્ષેત્રાન્ પશ્યતિ બુદ્ધકોટીનિયુતાનિ ।
ન સ્વર્ગં પ્રાર્થયતે ન ચાપિ પ્રણિધાનતો મુક્તઃ

(વૈદ્ય 78)
ન ભ્રંશયતિ સ વીર્યં મુહૂર્તમાત્રમપિ ધર્મ ચરમાણઃ ।
પ્રશંસિતશ્ચ ભોતિ બુદ્ધભિર્દશદિશે લોકે

તસ્માત્તર્હિ કુમાર શ્રુત્વા ધર્માનિમાન્ સમાધિસ્મિન્ ।
જહિયાન જ્ઞાત્રલાભં પ્રકાશય મહાજને ધર્મમ્

ય ઇચ્છતિ સ્વયંભૂર્ભવેય બુદ્ધો મહાગુણસમઙ્ગી ।
ઇહ શિક્ષિત્વા કુશલો દશબલધારી ભવતિ બુદ્ધઃ