સાહિત્યદર્પણ · અધ્યાય 8

ઇતિ સાહિત્ય-દર્પણે દોષ-પ્રકાશઃ
સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ
(8)
અષ્ટમઃ પરિચ્છેદઃ
ગુણ-નિર્ણયઃ
રસસ્યાઙ્ગિત્વમ્ આપ્તસ્ય ધર્માઃ શૌર્યાદયો યથા ।
ગુણાઃ માધુર્યમ્ ઓજો ઽથ પ્રસાદ ઇતિ તે ત્રિધા

ચિત્ત-દ્રવીભાવ-મયો હ્લાદો માધુર્યમ્ ઉચ્યતે ।
સંભોગે કરુણે વિપ્રલમ્ભે શાન્તે ઽધિકં ક્રમાત્

મૂર્ધ્નિ વર્ગાસ્ત્ય્ અવર્ણેન યુક્તાષ્ ટ-ઠ-દ-ઢાન્ વિના ।
રણૌ લઘૂ ચ તદ્-વ્યક્તૌ વર્ણાઃ કારણતાં ગતાઃ

અવૃત્તિર્ અલ્પ-વૃત્તિર્ વા મધુરા રચના તથા ।
ઓજશ્ ચિત્તસ્ય વિસ્તાર-રૂપં દીપ્તત્વમ્ ઉચ્યતે

વીર-બીભત્સ-રૌદ્રેષુ ક્રમેણાધિક્યમ્ અસ્ય તુ ।
વર્ગસ્યાદ્ય-તૃતીયાભ્યાં યુક્તૌ વર્ણૌ તદ્-અન્તિમૌ

ઉપર્ય્ અધો દ્વયોર્ વા સરેફૌ ટ-ઠ-ડ-ઢૈઃ સહ ।
શ-કારશ્ ચ ષ-કારશ્ ચ તસ્ય વ્યઞ્જકતાં ગતાઃ

તથા સમાસ-બહુલા ઘટનૌદ્ધત્ય-શાલિની ।
શ્લેષઃ સમાધિર્ ઔદાર્યં પ્રસાદ ઇતિ યે પુનઃ

ગુણાશ્ ચિરન્તનૈર્ ઉક્તા ઓજસ્ય્ અન્તર્ભવન્તિ તે ।
ગ્રામ્ય-દુઃશ્રવતા-ત્યાગાત્ કાન્તિશ્ ચ સુકુમારતા

ક્વચિદ્ દોષસ્ તુ સમતા માર્ગાભેદ-સ્વરૂપિણી ।
અન્યથોક્ત-ગુણેષ્વ્ અસ્યા અન્તઃપાતો યથાયથમ્

ઓજઃ પ્રસાદો માધુર્યં સૌકુમાર્યમ્ ઉદારતા ।
તદ્-અભાવસ્ય દોષત્વાત્ સ્વીકૃતા અનુગા ગુણાઃ

અર્થ-વ્યક્તિઃ સ્વભાવોક્ત્ય્-અલઙ્કારેણ તથા પુનઃ ।
રસ-ધ્વનિ-ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યાનાં કાન્તિ-નામકઃ

શ્લેષો વિચિત્રતા-માત્રમ્ અદોષઃ સમતા-પરમ્ ।
ન ગુણત્વં સમાધેશ્ ચ તેન નાર્થ-ગુણાઃ પૃથક્