સાહિત્યદર્પણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 10

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) ક્વચિત્તત્તદ્રસાભાવેન તદ્ગુણવ્યઞ્જનાર્થમનુપાદેયત્વે ઽપિ વક્ત્રાદ્યૌચિત્યાદ્ અન્યથા રચનાદય ઇત્યાહ---ક્વચિદ્વક્ત્રાદીતિ ।
તદ્ગુણવ્યઞ્જનાભાવે ઽપિ તન્નિબન્ધ એવાન્યથાત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ૠ) ઇહ સઙ્ઘટનાદીનાં ગુણપરતન્ત્રત્વે ઽપિ વિશેષમાહ--ક્વચિદિતિ ।
યદાહ સર્વત્રૈવ રસાશ્રિતા રચનાદયો વક્ત્રાદ્યપેક્ષાયાં તુ કિઞ્ચિત્તરાતમ્યમિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વાક્ત્રદીત્યાદિશબ્દાદ્વાચ્યપ્રબન્ધૌ . રચનાદીત્યાદિશબ્દાદ્વૃત્તિવર્ણૌ ।
તત્ર વક્ત્રૌચિત્યાદ્યથા---
"મન્થાયસ્તાર્ણવામ્ભઃ પ્લુતકુહરચલન્મન્દરધ્વાનધઈરઃ કોણાઘાતેષુ ગર્જત્પ્રલયઘનઘટાન્યોન્યસઙ્ઘટ્ટચણ્ડઃ ।
કૃષ્ણાક્રોધગ્રઢૂતઃ કુરુકુલનિધનોત્પાતનિર્ઘાતવાતઃ કેનાસ્મત્સિંહનાદપ્રતિરસિતસખો દુન્દુભિસ્તાડિતો ઽયમ્" ॥
અત્ર વાચ્યક્રોધાદ્ય(ન) ભિવ્યઞ્જકત્વે ઽપિ ભીમસેનવક્તત્વેનોદ્ધતા રચનાદયઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) મન્થાયસ્તેત્યાદિ---રણસ્થલે દુન્દુભિશબ્દં શ્રુત્વા ભીમસ્યેયં પૃચ્છા ।
કેનાયં દુન્દુભિસ્તાડિતઃ--તાડનેન જનિતઃ ।
યથા શ્રુતે વિશેષણાનાં દુન્દુભૌ અન્વયઃ ।
શબ્દઃ કીદૃશઃ ।
મન્થનેન મથનેન આયસ્તસ્ય પ્રાપ્તાયાસસ્યાર્ણવસ્યામ્ભસાપુલુતં વ્યાપ્તં કુહરં ગુહા યસ્ય તાદૃશસ્ય ચલતઃ મન્દરસ્ય ધ્વાનવત્ ધીરઃ ।
કોણસ્ય વાદનદણ્ડસ્યાઘાતેષુ તાડનેષુ સત્સુ ।
ગર્જ્જન્ત્યાઃ પ્રલયઘનઘટાયા અન્યો ઽન્યસંઘટ્ટનેન ચણ્ડઃ ।
યદ્વા--- ઢક્કાશતસહસ્ત્રાણિ ભેરીશતશતાનિ ચ ।
એકદા યત્ર વાદ્યન્તે કોણાઘાતઃ સ ઉચ્યતે ॥
યત્રેતિ નિમિત્તસપ્તમ્યાં યાદૃશશબ્દનિમિત્તં ઢક્કાદય એકદા તાડ્યન્તે સ શબ્દઃ કોણઆઘાત ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ તાદૃશશબ્દેષુ મધ્યે અયં ગર્જ્જત્ ઇત્યાદિ ચણ્ડ ઇત્યર્થઃ ।
કૃષ્ણાયા દ્રૌપદ્યાઃ ક્રોધસ્ય અગ્રદૂતઃ તત્પ્રવર્ત્તકત્વાત્ કુરુકુલનિધનસૂચક ઉત્પાતભૂતો નિર્ઘાતવાતશ્ચ ઇત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ વાચ્યપદમત્ર પ્રતિપાદ્યપરં તથા ચ લક્ષ્યસ્ય દુન્દુભિશબ્દસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) મન્થાયસ્તેત્યાદૌ કોધાવ્યઞ્જકત્વં વાક્યસ્ય ચ નાટકરૂપસ્યાભિનેયદુઃ- ખાવહત્વાત્ ।
અનુચિતમપિ દીર્ઘસમાસાન્તત્વે ઽપિ વિશેષમાહ---ધીરોદ્ધતો ભીમસેનો વક્તેતિ નાનૌચિત્યમિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વાચ્યૌચિત્યાદ્યથોદાહૃતે "મૂર્ધવ્યાધૂયમાન---" ઇત્યાદૌ ।
લોચના:
(લો, એ) મૂર્દ્ધવ્યાધૂયમાનેત્યાદૌ ચ ન વક્ત્રૌચિત્યમ્, નાટકાન્તઃ પાતિત્વાચ્ચ ઉક્તપ્રકારેણ પ્રબન્ધૌચિત્યમપિ ।
કિન્તુ કાવ્યસ્ય ઉદ્ધતાર્થપ્રકાશકત્વાદુદ્ધતરચના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રબન્ધૌચિત્યાદ્યથા નાટકાદૌ રૌદ્રે ઽપ્યભિનયપ્રતિકૂલત્વેન ન દીર્ઘસમાસાદયઃ ।
એવમાખ્યાયિકાયાં શૃઙ્ગારે ઽપિ ન મસૃણવર્ણાદયઃ ।
કથાયાં રૌદ્રે ઽપિ નાત્યન્તમુદ્ધતાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) આખ્યાયિકાકથે પ્રબન્ધવિશેષૌ ।
ઇતિ શ્રીમહેશ્વરન્યાયાલઙ્કારભટ્ટાચાર્ય્યકૃતાયાં સાહિત્યદર્પણટીકાયાં રીતિનિરૂપણખ્યસ્ય નવમપરિચ્છેદસ્ય વિવરણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમન્યદપિ જ્ઞેયમ્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) આખ્યાયિકાદિલક્ષણમુક્તમેવ ।
આખ્યાયિકાયા ગદ્યમયપ્રબન્ધત્વેનગદ્યસ્ય ચ વિકટબન્ધદીર્ઘસમાસબહુલપ્રાચુર્ય્યૌતિત્યાત્ તત્ર શૃઙ્ગારે ઽપિ ન પ્રાયેણ સુકુમારરચનાદિઃ ।
યદુક્તં ધ્વનિકૃતા--- "રસબદ્ધોક્તમૌચિત્યં ભાતિ સર્વત્ર સંશ્રિતા ।
રચનાવિષયાપેક્ષં તત્તુ કિઞ્ચિદ્ વિભેદવત્" ॥
ઇતિ કથાપ્રબન્ધસ્ય ગદ્યમયત્વે ઽપિ શૃઙ્ગારરસમયત્વાદ્રૌદાદિરસપ્રવેશે ઽપિ નાત્યન્તમુદ્ધતરચનાદયો વિધેયાઃ ।
એવમન્યદપિ ।
યદુક્તં ધ્વનિકૃતા---"સન્દાનિકાદિષુ વિકટબન્ધૌચિત્યાદ્ મધ્યમસમાસદીર્ઘરમાસે એવ સઙ્ઘટને" ।
ઇતિ શ્રીસાહિત્યદર્પણલોચને રીતિવિવેકો નામ નવમઃ પરિચ્છેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇતિ સાહિત્યાદર્પણે રીતિવિવેચનો નામ નવમઃ પરિચ્છેદઃ ।
દશમઃ પરિચ્છેદઃ
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) અથાવસરેતિ ।
ઉદ્દેશ્યક્રમલઙ્ઘનાત્, ન તુ તત્ક્રમપ્રાપ્તનિતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, અ) ઇદાનીમલઙ્કારં નિરૂપયિતુકામો ઽવતારયતિ--અથેતિ ।
અલઙ્કારાનાહસ્વરૂપતો વિશેષતશ્ચેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથાવસરપ્રાપ્તાનલઙ્કારાનાહ--
શબ્દાર્થયોરસ્થિરા યો ધ્રર્માઃ શોભાતિશાયિનઃ ।
રસાદીનુપકુર્વન્તો ઽલઙ્કારાસ્તે ઽઙ્ગદાદિવત્

યથા અઙ્ગદાદયઃ શરીરશોભાતિશાયિનઃ શરીરિણમુપકુર્વન્તિ, તથાનુપ્રાસોપમાદયઃ શબ્દાર્થશોભાતિશાયિનો રસાદેરુપકારકાઃ ।
લોચના:
(લો, આ) યથેતિ ।
શબ્દાર્થશોભાતિશાયિત્વમાત્રેણાલઙ્કારત્વમ્ ।
તથાહિ રસાદ્યધ્યવસાયપૃથક્યત્નનિવર્ત્ત્યસ્ય યમકાદેરેકરૂપાનુબન્ધનવતો ઽનુપ્રસાસ્યાસમીક્ષ્ય વિનિવેશિતસ્ય રૂપકાદેશ્ચ રસાનુપકારિત્વાદલઙ્કારતા ।
યદુક્તં ધ્વનિકૃતા---
"યમકાદિનિબન્ધેષુ પૃથક્ યત્નો ઽસ્ય જાયતે ।
શક્તસ્યાપિ રસાઙ્ગત્વં તસ્માદેષાં ન વિદ્યતે" ॥
શક્તસ્યાપ્યસ્ય કવેઃ ।
યમકદુષ્કરાદીનાં યથા---
"શૃઙ્ગારસ્યાઙ્ગિનો યત્નાદેકરૂપાનુબન્ધનાત્ ।
સર્વેષ્વેવ પ્રબન્ધેષુ નાનુપ્રાસઃ પ્રકાશકઃ" ॥
ઇતિ રૂપકાદેઃ સમીક્ષ્ય નિવેશનં ચ તેનૈવોક્તમ્---
"વિવક્ષાતત્પરત્વેન નાઙ્ગિત્વેન કથઞ્ચન ।
કાલે ચ ગ્રહણત્યાગો નાતિ નિર્વહણૈષિતા ॥
નિર્વ્યૂઢાવપિ ચાઙ્ગત્વે યત્નેન પ્રત્યવેક્ષણમ્ ।
રૂપકાદેરલઙ્કારવર્ગસ્યાઙ્ગત્વસાધનમ્ ॥
ઇતિ ॥
"કપોલે પત્રાલી કરતલનિરોધેન મૃદિતા નિપીતો નિશ્વાસૈરયમમૃતહૃદ્યો ઽધરરસઃ ।
મુહુઋ કણ્ઠે લગનઃ તરલયતિ બાષ્પઃ સ્તનતટં પ્રિયો મન્યુર્જાતસ્તવ નિરનુરોધે ! ન તુ વયમ્" ॥
કપોલે ગણ્ડસ્થલે, પત્રાલી પત્રરચના, કરતલનિરોધેન પાણિતલપીડનેન, મૃદિતા પ્રમૃષ્ટા ।
નિશ્વાસૈરમૃતહૃદ્યો ઽમૃતવન્મધુરો ઽધરરસઃ, નિપીતઃ આહતઃ ।
બાષ્પઃ અશ્રુ, કણ્ઠે લગ્નઃ સક્તઃ સન, સ્તનતટં, કુચપ્રાન્તં, મુહુઃ પુનઃ પુનઃ તરલયતિ કમ્પયતિ ।
એવમનેન પ્રકારેણ નાયકો નાયિકામુપાલભતે ।
મન્યુઃ ક્રોધઃ, તવ પ્રિયો જાતઃ અયિ નિરનુરોધે ! અનઙ્ગીકૃતાનુવર્ત્તને ! વયં પ્રિયા હિતાઃ ન ભવામઃ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર પત્રાલીમર્દ્દનવાયાપારેણ સૌભાગ્યહારી મન્યુઃ તવ પ્રિયો જાત ઇત્યનેન ત્વદનુરોધકારિણો વયં તવ હિતા ન ભવામ ઇત્યનેન ચ ઉપાલમ્ભો ગમ્યતે ।
નાયિકા, સ્વીયા મધ્યા, નાયકસ્તુ શઠઃ ।
માનકૃતો વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારઃ ।
અત્ર સોપલમ્ભવચનં નર્મ ।
આક્ષેપો ઽલઙ્કારઃ"ઇત્યાદૌ ।
મમ તાતપાદાનાં પ્રભાવતીપરિણયે પ્રભાવતીવર્ણનં યથા--- કલાકુલગૃહં મનઃ--પતગપઞ્જરં કામિનાં વશીકરણભેષજં, પરમકૌશલં વેધસઃ ।
જગદ્વિજયકર્મણિ સ્મરમહીભુજઃ કાર્મણં દૃશોર્નિગડબન્ધનં ત્રિજગતાં પરં ભૂષણમ્ ॥
ઇત્યાદૌ અલઙ્કારણાં નિર્વાહકરસસમ્બન્ધાક્ષિપ્તચેતસઃ કવેરપૃથક્-યત્નનિવર્ત્ત્યત્વાત્ ન દોષઃ, ઇત્યતો ઽતીવરસપરિપોષકત્વમ્ ।
યદુક્તં ધ્વનિકૃતા--- રસાક્ષિપ્તતયા યસ્ય બન્ધઃ શક્યકિયો ભવેત્ ।
અપૃથક્યત્નનિર્વર્ત્ત્યઃ સો ઽલઙ્કારો ધ્વનેર્મતઃ ।
તથાલઙ્કારન્તરણિ નિરૂપ્યમાણદુર્ઘટનાન્યપિ રસસમાહિતચેતસઃ પ્રતિભાનવતઃ કવેરહંપૂર્વિકયા પરાપતન્તિ ।
યથા---
"ઇયમમ્લીપત્તશમની ત્રિદોષદમની બુભુક્ષુકમીનયા ।
મર્ત્ત્યાનામમૃતવટી રસગન્ધકપર્પટી જયતિ" ॥
ઇત્યાદૌ ।
સત્યપિ રસે તમપિ નોપકુર્વન્તિ અનુપ્રાસાદયઃ ।
યથા---"ઔવટ્ટૈ ઉલ્લટ્ટૈ" ઇત્યત્ર અનુપ્રાસઃ ।
"મિત્રે ક્વાપિ ગતે સરોરુહવને બદ્ધાનને તામ્યતિ કન્દત્સુ ભ્રમરેષુ વીક્ષ્ય દયિતા સન્નં પુરઃ સારસમ્ ।
ચકાહ્વેન વિયોગિના બિસલતા નાસ્વાદિતા નોજ્ઝિતા કણ્ઠે કેવલમર્ગલેવ નિહિતા જીવસ્ય નિર્ગચ્છતઃ" ॥
ઇત્યત્ર ચોદ્દીપનરૂપાયા બિસલતાયાઃ પ્રયત્નજીવહરણાવસાનોપકારકત્વાત્ જીવનનિરોધાર્ગલરૂપોત્પ્રેક્ષાયાં વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારતદાભાસયોરનનુગુણત્વાન્નાલઙ્કારઃ રસસ્યોપકારકઃ ।
ઇહ નોપમેતિ ઉત્પ્રેક્ષાનિરૂપણે વક્ષ્યતે ।
તદેવ સુષ્ઠૂક્તં શબ્દાર્થશોભાતિશયદ્વારેણ રસાદેરુપકારકા અલઙ્કારા ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અલઙ્કારા અસ્થિરા ઇતિ નૈષાં ગુણવદાવશ્યરકી સ્થિતિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) નૈષાં ગુણવદિતિ---માધુર્ય્યાદીનાં શૃઙ્ગારાદિવ્યાપકત્વાત્ તત્ર તેષામવશ્યસ્થિતેઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) અસ્થિરા ઇતિ---કારિકાપમનૂદ્ય વિવૃણોતિ ।
નૈષામિતિ--ગુણાદીનાં વાક્યેષ્વન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિનો રસસ્ય ધર્મત્વેન અવસ્થિતિઃ ।
અલઙ્કારાણાં ચ ક્વચિદભાવે ઽપિ ન કાવ્યત્વહાનિરિત્યર્થઃ ।
યથા ગુણા રસસ્ય સ્થિરધર્માસ્તથા નૈતે શબ્દાર્થયોઃ ।
એવં શબ્દાર્થયોરનુપચરિતધર્મત્વેનાસ્થિરત્વેન શબ્દાર્થશોભાધાનદ્વારેણ રસોપકારકત્વેન ચ ગુણવ્યતિરિક્તત્વમલઙ્કારાણાં દર્શિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શબ્દાર્થયોઃ પ્રથમં શબ્દસ્ય બુદ્ધિવિષયત્વાચ્છબ્દાલઙ્કારેષુ વક્તવ્યેષુ શબ્દાર્થાલઙ્કાસ્યાપિ પુનરુક્તવદાભાસસ્ય ચિરન્તનૈઃ શબ્દાલઙ્કારમધ્યે લક્ષિતત્વાત્પ્રથમં તમેવાહ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) તત્રાદૌ પુનરુક્તવદાભાસસ્ય શબ્દાર્થોભયાલઙ્કારત્વે શબ્દાલઙ્કારતયા કથનબીજં પ્રદર્શયંસ્તમાહ---શબ્દાલઙ્કારસ્યાપીતિ ।
લોચના:
(લો, ઈ) સમપ્રતીત્યવતાર્ય્ય તદ્ભેદાનાહ--શબ્દાર્થયોરિતિ ।
આહ લક્ષયતીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આપાતતો યદર્થસ્ય પૌનરુક્ત્યેન ભાસનમ્ ।
પુનરુક્તવદાભાસઃ સ ભિન્નાકારશબ્દગઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) આપાતતો યદર્થસ્યેતિ ।
આપાતત એવ ન તુ પ્રણિધાને ઽપ્યર્થપૌનરુક્ત્યમ્ ।
ભિન્નાકારશબ્દત્વેન પૌનરુક્ત્યપ્રસક્તિસ્તુ નાસ્ત્યેવ ।
લોચના:
(લો, ઉ) આપાતતઃ પૌનરુકત્યાવભાસનં, પુનરુક્તિવત્ પ્રત્યયઃ, પર્ય્યવસાને તુ ન તથા ।
અતઃ પુનરુક્તવદાભાસ ઇત્યર્થવન્નામાલઙ્કારઃ ।
ભિન્નાકારશબ્દગ ઇત્યનેન યમકવ્યવચ્છેદઃ ।
અત્ર "નવપલાશપલાશવનં પુરઃ" ઇત્યાદાવપિ આપાતતઃ પૌનરુક્ત્યાવભાસનં; કિન્તુ તદેકરૂપશબ્દગતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉદાહરણમ્--
ભુજઙ્ગકુણ્ડલી વ્યક્તશશિશુભ્રાંશુશીતગુઃ ।
જગન્ત્યપિ સદાપાયાદવ્યાચ્ચેતોહરઃ શિવઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) ભુજઙ્ગકુણ્ડલીતિ ।
શિવો જગન્ત્યપિ સદાપાયાદવ્યાદ્ અવતુ ।
કીદૃશઃ, ભુજઙ્ગરૂપકુણ્ડલવાન્; તથા વ્યક્તેન શશિનઃ શુભ્રાંશુના શીતઃ શીતલઃ ગૌર્વૃષઃ યસ્ય તાદૃશઃ ।
ચેતોહરઃ મનોહરઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) કુણ્ડલી સર્પઃ; કુણ્ડલવાંશ્ચ ।
શશિસુભ્રાંશુશીતગુશબ્દાસ્ત્રય એવ આપાતતશ્ચન્દ્રાર્થાઃ ।
પર્ય્યવસાને તુ શશિનઃ શુભ્રા ઉજ્જ્વલા યેંઽશવઃ તદ્વત્ શીતા ગાવઃ કાન્તયો યસ્ય ઇતિ ।
અપાયાત્ અપાયતઃ અવ્યાત્ રક્ષતાત્ ।
હરઃ સદાશિવઃ મનોહરશ્ચ ।
અત્ર પાયાદિતિ પાધાતોઃ, અવ્યાદિતિ અવધાતોઃ રક્ષણાર્થસ્ય લિઙન્તત્વે પૌનરુક્ત્યાવભાસઃ ।
પર્ય્યવસાને તુ સન્ધિહેતુકં લુપ્તમકારમાદાયાપાયશબ્દસ્ય સુબન્તત્વમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર ભુજઙ્ગકુણ્ડલ્યાદિશબ્દાનામાપાતમાત્રેણ સર્પાદ્યર્થતયા પૌનરુક્ત્યપ્રતિભાસનમ્ ।
પર્યવસાને તુ ભુજઙ્ગરૂપં કુણ્ડલં વિદ્યતે યસ્યેત્યાદ્યન્યાર્થત્વમ્ ।
"પાયાદવ્યાત્" ઇત્યત્ર ક્રિયાગતો ઽયમલઙ્ગારઃ, "પાયાત્" ઇત્યાસ્ય "અપાયાત્" ઇત્યત્ર પર્યવસાનાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) અપાયાદિત્યત્ર પર્ય્યવસાનાદિતિ ।
પ્રશ્લિષ્ટાકારપ્રતિસન્ધાનાત્ તત્ર પર્ય્યવસાનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ભુજઙ્ગકુણ્ડલી" ઇતિ શબ્દયોઃ પ્રથમસ્યૈવ પરિવૃત્તિસહત્વમ્ ।
"હરઃ શિવઃ" ઇતિ દ્વિતીયસ્યૈવ ।
"શશિસુભ્રાંશુ" ઇતિ દ્વયોરપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) પ્રથમસ્યૈવેતિ ।
સર્પકુણ્ડલીત્યુક્તે ઽપિ પૌનરુક્ત્યસ્ય ભાનાત્ ।
દ્વિતીયસ્યૈવેતિ ।
પરિવૃત્તિસહત્વમિત્યન્વયઃ ।
મૃડો ભવ ઇત્યુક્તાવપિ તથાત્વાત્ ।
દ્વયોરપીતિ ।
પરિવૃત્તિસહત્વામિત્યન્વયઃ ।
ચન્દ્રશીતાંશુપદદાને ઽપિ તથાત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઋ) અસ્ય ચ શબ્દાર્થાલઙ્કારત્વે હેતુમાહ---ભુજઙ્ગેતિ ।
પરિવૃત્તિસહત્વમ્; અહિ--કુણ્ડલી, સર્પકુણ્ડલીત્યાદ્યુક્તાવપિ પૌનરુક્ત્યાવભાસતા ।
તેનાત્ર કુણ્ડલીતિ પદસ્ય ન પરિવૃત્તિસહત્વમ્ ।
એવં "હરઃ શિવઃઽ; ઇત્યાદાવપિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ભાતિ સદાનત્યાગઃ" ઇતિ ન દ્વયોરપિ ।
ઇતિ શબ્દપરિવૃત્તિસહત્વાસત્વાભ્યામસ્યોભયાલઙ્કારત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) ભાતીતિ ।
ભાતિ સદાનત્યાગઃ સ્થિરતાયામિતિ કાવ્યપ્રકાશોક્ત્યૈકદેશપ્રદર્શનમિદમ્ ।
તત્ર ભવાન્ સદા અનત્યા પરનતિરાહિત્યેન ભાતીતિ ।
સ્થિરતાયામગઃ પર્વતશ્ચેત્યર્થઃ ।
તત્ર દાનત્યાગપદપૌનરુક્ત્યાવભાસઃ ।
અત્ર ન દ્વયોરપિ પરિવૃત્તિસહત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ૠ) તૃતીયાદૌ ચ દાનત્યાગાભ્યાં સહ વર્ત્તતે ઇતિ પૌનરુક્ત્યાવભાસઃ ।
સદા સર્વદા અનત્વા, અનમનેન, અગઃ પર્વત ઇતિ પર્ય્યવસાનમ્ ।
ન દ્વયોર્દાનત્યાગયોઃ ।
પરિવૃત્તિસહત્વાસહત્વાભ્યાં ક્વચિત્ પરિવૃત્તિસહત્વાદર્થાલઙ્કારત્વ; ક્વચિત્તદસહત્વાચ્છબ્દાજઙ્કારત્વં, દોષગુણાલઙ્કારાણાં શબ્દાર્થગતત્વેન વ્યવસ્થિતેરન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં નિયમનાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનુપ્રાસઃ શબ્દસામ્યં વૈષમ્યે ઽપિ સ્વરસ્ય યત્ ।
સ્વરમાત્રસાદૃશ્યં તુ વૈચિત્ર્યાભાવાન્ન ગણિતમ્ ।
રસાદ્યનુગતત્વેન પ્રકર્ષેણ ન્યાસો ઽનુપ્રાસઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) અનુપ્રાસાલઙ્કારમાહ---અનુપ્રાસ ઇતિ ।
સ્વરમાત્રસાદૃશ્યમિતિમાત્રપદાત્ વ્યઞ્જનસામ્યવ્યુદાસઃ ।
તેન "કે વાતે સેવયા દેશે ગેહે ચ લેભિરે યશ"ઇત્યત્ર નાનુપ્રાસઃ ।
વ્યઞ્જનમાત્રસામ્યે તુ કુપિતકપિકપોલેત્યાદૌ અનુપ્રાસ એવ ।
ક્વચિદુભયસામ્યે ઽપિ યથા---"ધૂતચૂતપ્રસૂન" ઇતિ ।
યથા વા---"ગુણસિન્ધુઃ સતાં બન્ધુસત્વબન્ધુસ્ત્વપરો જનઃ ।
"કેવલં સ્વરમાત્રસામ્યં વ્યુદસ્તં બોધ્યમ્ ।
અનુપ્રાસપદવ્યુત્પત્તિમાહ---રસાદ્યેતિ ।
અનુગમશ્ચ વ્યઞ્જના ।
અનુપારસવિશિષ્ટપદવાક્યાભ્યાં રસાદિવ્યઞ્જનાત્ ।
આદિપદાદ્ વક્તુર્વૈદગ્ધ્યપરિગ્રહઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) અનુપ્રાસ ઇતિ---સ્વરવૈષમ્યે ઽપિ શબ્દસામ્યમિત્યત્ર શબ્દા વ્યઞ્જનાન્યેવ ।
સ્વરાણાં સ્વરાનાધારત્વાત્ ।
તેનૈષા બાલાયાતીત્યાદૌ સ્વરમાત્રસ્ય અસકૃદાવૃત્તાવપિ વ્યઞ્જનવૈસાદૃશ્યે ચારુત્વાભાવસ્ય સહૃદયસંવેદ્યત્વાન્નાલઙ્કારઃ ।
એતદેવોક્તં વૃત્તૌ સ્વરમાત્ર ઇત્યાદિના ।
કિઞ્ચ સ્વરસ્ય વૈષમ્યે ઽપિ ઇત્યનેન "કાવેરી વારી" ત્યાદેરેતદવાહ્યત્વમ્ ।
અપિશબ્દાત્ "દર્દુરદુરધ્યવસાય સાયમ્" ઇત્યાદૌ દુરશબાદસામ્યે સ્વરસામ્યે ઽપ્યનુપ્રાસત્વમ્ ।
"નવપાલશપલાશવનં પુર" ઇત્યાદૌ યમકસ્યાપવાદત્વેનાનુપ્રાસબાધકતા ।
દર્દુરદુર ઇત્યાદૌ પ્રથમદુરશબ્દદકારસ્ય મૂર્ધ્રિ રેફલોગાન્ન યમકમ્ ।
દુરધ્યવસાય સાયમિત્યાદૌ ચાનુસ્વારયોગાદનુપ્રસા એવ ન યમકમ્ ।
"આકર્ણ્ય કર્ણમધુરાણી" ત્યાદૌ ચ પ્રથમકર્ણશબ્દસ્ય સ્વતઃ સ્વરાયોગે ઽપિ દ્વિતીયકર્ણશબ્દનિષ્ઠસ્વભાવાત્ સ્વરવૈષમ્યમ્ ।
નૈત્રાનન્દેન ચન્દ્રેણ માહેન્દ્રી દિગલઙ્કૃતેત્યાદૌ નકારરફેયુક્તદકારયોર્દૂરાવસ્થાનાદ્ અનુપ્રાસાભાવબુદ્ધિર્ન કાર્ય્યા, સંસ્કારવિચ્છેદાભાવાદ્ યદુક્તં--"પૂર્વાનુભવસંસ્કારબોધનીયેત્યદૂરતે"તિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
છેકો વ્યઞ્જનસઙ્ઘસ્ય સકૃત્સામ્યમનેકધા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) તત્ર છેકાનુપ્રાસલક્ષણમાહ---છેક ઇતિ ।
વ્યઞ્જનસઙ્ગત્વમત્ર એકવ્યઞ્જનભિન્નત્વમાત્રં વિવક્ષિતમ્ ।
તેન દ્વયોસ્ત્ષાદીનાં ચ તથાત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, એ) તદ્ ભેદાનાહ ।
સઙ્ઘશબ્દેનાત્ર નૈકસ્ય વ્યઞ્જનસ્યાસકૃદેકવારમનેકધા સ્વરૂપતઃ ક્રમતશ્ચ ।
એતદેવોક્તં વૃત્તાવનેકધેત્યાદિના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
છેકશ્છેકાનુપ્રાસઃ ।
અનેકધેતિ સ્વરૂપતઃ ક્રમતશ્ચ ।
રસઃ સર ઇત્યાદે ક્રમભેદેન સાદૃશ્યં નાસ્યાલઙ્કારસ્ય વિષયઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) અનેકધેતિ ।
વર્ણાનામાનુપૂર્વ્યાશ્ચ સામ્યમિત્યનેકધાત્વમ્ ।
ઈદૃશૈકધાત્વં સામ્યાનુપ્રાસસ્ય વિષય ઇત્યાહ---સરોરસ ઇતિ ।
ન ચૈવં વર્ણૈરાનુપૂર્વ્યાચ્ચ સામ્યે ઽનુપ્રાસાદ્ યમકાભેદપ્રસક્તિરિતિ વાચ્યમ્; તત્ર સ્વરસ્યાપિ સામ્યેન એતદ્ ભેદાત્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) રસ રસ ઇત્યત્ર રસયોઃ સ્વરૂપત એવ સામ્યં, ન તુ કમતઃ ।
કૌવરૌ વારીત્યાદૌ વરયોરિવ કમતો ઽપિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉદાહરણં મમ તાતપાદાનામ્--
"આદાય બકુલગન્ધાનન્ધીકુર્વન્ પદે પદે ભ્રમરાન્ ।
અયમેતિ મન્દમન્દં કાવેરીવારિપાવનઃ પવનઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) આદાયેતિ---ભ્રમરાણામન્ધીકરણં ગન્ધલોભેન તદનુસરણમાત્રેણ વિષયાન્તરાદર્શનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર ગન્ધનન્ધીતિસંયુક્તયોઃ, કાવેરીવારીત્યસંયુક્તયોઃ, પાવનઃ પવન ઇતિ વ્યઞ્જનાનાં બહૂનાં સકૃદાવૃત્તિઃ ।
છેકો વિદગ્ધસ્તત્પ્રયોજ્યત્વાદેષ છેકાનુપ્રાસઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) વર્ણદ્વયસ્યાપિ સંઘપદાર્થત્વેનાત્ર વિવક્ષણત્ત્યોરનેકવર્ણાનાં ચાત્ર સકૃત્ત્વં દર્શયતિ---અત્રેતિ ।
તત્પ્રયોજ્યત્વાદેવેતિ ।
તથા ચ છેકપદં તત્પ્રયોજ્યે નિરૂઢલાક્ષણિકમ્ ।
એવં ચ વૃત્ત્યનુપ્રાસસ્યાપિ વિદગ્ધપ્રયોજ્યત્વે ઽપિ તત્ર રૂઢ્યભાવાત્ ન છેકપદપ્રયોગઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) સંયુક્તયોર્નકારધકારયોઃ ।
છેક ઇત્યાદિના પૂર્વપ્રસિદ્ધસ્ય નામ્નઃ કથઞ્ચિન્નિરુક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનેકસ્યૈકધા સામ્યમસકૃદ્વાષ્યનેકધા ।
એકસ્ય સકૃદષ્યેણ વૃત્ત્યનુપ્રાસ ઉચ્યતે

લોચના:
(લો, ઔ) અનેકસ્યેતિ ।
અનેકસ્યાર્થાદ્ વ્યઞ્જનસ્ય એકધા સામ્યમ્ એકઃ ।
અનેકધાપિ વાસકૃત્ સામ્યં દ્વિતીયઃ, અસકૃદિત્યનેન છેકાનુપ્રાસવ્યવચ્છેદઃ ।
એકસ્ય વ્યઞ્જનસ્ય સકૃદસકૃદ્ વા સામ્યમિતિ દ્વાવિતિ ચતુર્દ્ધા વૃત્ત્યનુપ્રાસઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એકધા સ્વરૂપત એવ, ન તુ ક્રમતો ઽપિ ।
અનેકધા સ્વરૂપતઃ ક્રમતશ્ચ ।
સકૃદપીત્યપિ શબ્દાદસકૃદપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) વૃત્ત્યનુપ્રાસમાહ---અનકસ્યેકધેતિ ।
તત્રૈકધા પદાર્થં વ્યાચષ્ટે---સ્વરૂપત એવેતિ ।
વ્યઞ્જનવર્ણસ્વરૂપત ઇત્યર્થઃ ।
અસકૃદ્ વાપ્યનેકધેત્યત્રાનેકધાત્વં વ્યાચષ્ટે---અનેકધેતિ ।
અંત્ર અનેકસ્યેત્યસ્યાન્વયઃ, તથા ચાનેકસ્યાનેકધા સકૃત્ત્વે છેકઃ ।
અસકૃત્ત્વે તુ વૃત્ત્યનુપ્રાસઃ ।
"એકસ્ય સકૃદપિ" ઇત્યત્રાપિકારસમુચિતં દર્શયતિ---સકૃદપીત્યપિશબ્દાદિતિ ।
એકસ્ય સકૃત્ત્વે અનુપ્રાસસ્તુ ન કાવ્યપ્રકાશસમ્મતઃ ।
જાતચ્યુતેત્યત્ર વૈચિત્ર્યાનનુભવાત્ ।
સ્વરસાદૃશ્યસત્ત્વે તુ તસ્યાપિ સમ્મતો યથા "ધૂતચૂતપ્રસૂન" ઇત્યત્ર ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉદાહરણમ્--
"ઉન્મીલન્મધુગન્ધલુબ્ધમધુપવ્યાધૂતચૂતાઙ્કુર- ક્રીડત્કોકિલકાકલીકલકલૈરુદ્રીર્ણકર્ણજ્વરાઃ ।
નીયન્તે પથિકૈઃ કથં કથમપિ ધ્યાનાવધાનક્ષણ- પ્રાપ્તપ્રાણસમાસમાગમરસોલ્લાસૈરમી વાસરાઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) ઉન્મીલદિત્યાદિ ।
"કાકલી તુ કલૌ સૂક્ષ્મે ધ્વનૌ તુ મધુરા સ્ફુટે" ઇત્યમરઃ ।
તદ્રૂપૈઃ કલકલૈઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર "રસોલ્લાસૈરમી" ઇતિ રસયોરેકધૈવ સામ્યમ્, ન તુ તેનૈવ ક્રમેણાપિ ।
દ્વિતીયે પાદે, કલયોરસકૃત્તેનૈવ ક્રમેણ ચ ।
પ્રથમે એકસ્ય મકારસ્ય સકૃત્, ધકારસ્ય ચાસકૃત્ ।
રસવિષયવ્યાપારવતી વર્ણરચનાવૃત્તિઃ, તદનુગતત્વેન પ્રકર્ષેણ ન્યસનાદ્વૃત્ત્યનુપ્રાસઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) અત્ર અનેકસ્યૈકધાસકૃત્ત્વં દર્શયતિ---રસોલ્લાસૈરમી ઇતિ ।
રસયોરિતિ---રસેતિ રેફસકારયોરાનુપૂર્વોરાહિત્યાદેકધા ।
કલ્યોરિતિ---કોકિલકાકલીકલવલૈરિત્યત્રેત્યર્થઃ ।
એકસ્ય સકૃત્ત્વમસકૃત્ત્વં દર્શયતિ---પ્રથમે ઇતિ ।
ધૂતચૂતેત્યત્ર તકારસ્ય ।
મધુગન્ધલુબ્ધમધુપેત્યત્ર ધકારસ્યેત્યર્થઃ ।
સમાસમેત્યત્ર તુ અનેકધાનેકસ્ય સકૃત્ત્વાચ્છેક એવેત્યતસ્તન્ન દર્શિતમ્ ।
વૃત્ત્યનુપ્રાસ ઇત્યત્ર વૃત્તિપદાર્થં વ્યાચષ્ટે---રસવિષયેતિ ।
રસવિષયો વાયપારઃ વ્યઞ્જના, તદ્વત્યાં વસ્તુરચનાયાં વસ્તુનોર્ઽથસ્ય શબ્દેન રચનાયાં વૃત્તિસંજ્ઞા ઇત્યર્થઃ ।
તત્રાનુપ્રસશબ્દાર્થં યૌજયતિ--તદનુગતત્વેનેતિ ।
તાદૃશરચનાસમ્બન્ધત્વેનેત્યર્થઃ ।
પ્રકર્ષશ્ચ વર્ણસામ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, અ) પ્રાણસમાસમાગમેત્યત્ર ચ યમકત્વં વક્ષ્યતે ।
યદ્યપિ લ્લાસૈરમી વાસરા ઇત્યત્ર ચ સરયોરનેકધા સામ્યહેતુકેન છેકાનુપ્રાસેનસહૈકધાસામ્યભેદસ્ય વૃત્ત્યનુપ્રાસભેદસ્ય એકવાચકાનુપ્રવેશરૂપઃ સઙ્કરો વક્ષ્યતે; તથાપિ વાસરશબ્દમગણયિત્વા વૃત્ત્યનુપ્રાસભેદકથનમ્ ।
એવમન્યત્ર ।
રસવિષયેતિ ।
રસવિષયઃ સ્વાદાનુપ્રાણકો વ્યાપારો વૃત્તિઃ ।
વૃત્ત્યતે ઽનયા શબ્દો રસવ્યઞ્જનયેતિ વ્યુત્પત્ત્યા ।
તેન નદ્વતી ઉક્તરીત્યા શૃઙ્ગારાદિરસૌપયિકકોમલપરુષમધ્યમવર્ણારબ્ધા વાપિ રચના વૃત્તિરુપચારાદિતિ ભાવઃ ।
તદનુગતત્વેન તયા વૃત્ત્યોપલક્ષિતત્વેન ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉચ્ચાર્યત્વાદ્યદેકત્ર સ્થાને તાલુરદાદિકે ।
સાદૃશ્યં વ્યઞ્જનસ્યૈવ શ્રુત્યનુપ્રાસ ઉચ્યતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) શ્રુત્યનુપ્રાસાખ્યમનુપ્રાસાન્તરમાહ---ઉચ્ચાર્ય્યત્વાદિતિ ।
વર્ણસામ્યાભાવે ઽપિ એકસ્થાનોચ્ચાર્ય્યત્વસાદૃશ્યાદિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, આ) ઉચ્ચાર્ય્યત્વાદિતિ--દ્વયોર્બહૂનાં વા વ્યઞ્જનાનાં તાલવ્યત્વેન દન્ત્યત્વેનાદિશબ્દાત્ કણ્ઠ્યત્વાદિના સામ્યં શ્રુત્યનુપ્રાસ ઇત્યર્થઃ ।
ઇમં ચ શ્રુત્યનુપ્રાસં "નિવેશયતિ વાગ્દેવી કસ્યચિત્ પ્રતિભાવતઃ ઽ; ઇત્યાદીના પ્રશંસન્તિ પ્રાચ્યાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉદાહરણમ્--
"દૃશા દગ્ધં મનસિજં જીવયન્તિ દૃશૈવ યાઃ ।
વિરૂપાક્ષસ્ય જયિનીસ્તાઃ સ્તુમો વામલોચનાઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) દૃશા દગ્ધમિતિ---વિરૂપાક્ષસ્ય જયિનીસ્તા વામલોચના અહં સ્તુવે ।
લોચનસ્ય વિરૂપત્વસુન્દરત્વાત્મકવામત્વાભ્યાં જયપરાજયાવુક્ત્વા ક્રિયાભાયામપ્યાહ---દૃશા દગ્ધમિતિ ।
હરેણ મનસિજસ્ય દૃશા દાહસ્તાભિસ્તુ કટાક્ષરૂપયા દૃશા જીવનમતો ઽપિ જયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર "જીવયન્તિ" ઇતિ, "યાઃ" ઇતિ, "જયિનીઃ" ઇત ।
અત્ર જકારયકારયોરેકત્ર સ્થાને તાલાવુચ્ચાર્યત્વાત્સાદૃશ્યમ્ ।
એવં દન્ત્યકણ્ઠ્યાનામપ્યુદાહાર્યમ્ ।
એષ ચ સહૃદયાનામતીવ શ્રુતિસુખાવહત્વાચ્છ્રત્યનુપ્રાસઃ ।
વ્યઞ્જનં ચેદ્યથાવસ્થં સહાદ્યેન સ્વરેણ તુ ।
આવર્ત્યતે ઽન્ત્યયોજ્યત્વાદન્ત્યાનુપ્રાસ એવ તત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) અન્ત્યાનુપ્રસાખ્યમનુપ્રાસાન્તરમાહ---વ્યઞ્જનં ચેદિતિ ।
યથાવસ્થમિતિ ।
અનુસ્વારેણ વિસર્ગેણ વા વિશિષ્ટો ઽવિશિષ્ટો વા યઃ સ્વરઃ કેવલો વા પૂર્વપાદસ્ય પૂર્વપદસ્ય વા અન્તે ઉચ્ચરિતસ્તાદૃશસ્વરવિશિષ્ટાવસ્થં વ્યઞ્જનં ચેદાદ્યેન સ્વરેણ સ્વપૂર્વભૂતસ્વરેણ સહ આવર્ત્ત્યતે તદાન્ત્યાનુપ્રાસ ઇત્યર્થઃ ।
તત્ સંજ્ઞાવ્યુત્પત્તિમાહ અન્તયોજ્યત્વાદિતિ ।
યથા એકપાદાન્તે ધીરઃ અન્યપાદાન્તે વીરઃ ઇતિ, યથા વા એકપાદાન્તે સારમન્યપાદાન્તે હારમિતિ ।
એવં કારી હારીતિ સ્વરમાત્રે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથાવસ્થમિતિ યથાસમ્ભવમનુસ્વારવિસર્ગસ્વરયુક્તાક્ષરવિશિષ્ટમ્ ।
એષ ચ પ્રાયેણ પાદસ્ય પદસ્ય ચાન્તે પ્રયોજ્યઃ ।
પદાન્તગો યથા મમ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) યથાવસ્થમિતિ વ્યાચષ્ટે---યથાસમ્ભવમિતિ ।
અનુસ્વરવિસર્ગસ્વરાણામન્યતરસમ્ભવો યથાસમ્ભવપદાર્થઃ ।
અક્ષરવિશિષ્ટમિત્યત્ર યથાવસ્થં બોધ્યમ્ ।
અન્ત્યયોજ્યત્વં વ્યચષ્ટે---એષ ચેતિ ।
પ્રાયેણ ઇત્યનેન પજ્ઝટિકાદિચ્છન્દઃ સ્વેવાસ્ય સમ્ભવો નાનુષ્ઠુબાદાવિતિ દર્શતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કેશઃ કાશસ્તવકવિકાસઃ કાયઃ પ્રકટિતકરભવિલાસઃ ।
ચક્ષુર્દગ્ધવરાટકકલ્પં ત્યજતિ ન ચેતઃ કામમનલ્પમ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) કેશઃ કાશેતિ---જરત ઉક્તિરિયમ્ ।
કાશપુષ્પસ્તબકવદ્ ધવલઃ કેશઃ પ્રકટિતસ્ય વક્રસ્ય કુબ્જસ્ય કરભસ્ય કરિશાવકસ્યૈવ વિલાસો યસ્ય કાયસ્તાદૃશઃ ।
તથાપિ ચેતો ઽનલ્પં બહુ કામમભિલાષં ન ત્યજતીત્યર્થઃ ।
તથાપીત્યાકાઙ્ક્ષાબલલભ્યમ્ ।
અત્ર કાશલાસશબ્દૌ સ્વવિસર્ગાન્ત્યસ્વરવિશિષ્ટાન્ત્યવ્યઞ્જનૌ ।
કલ્પાનલ્પશબ્દૌ સાનુસ્વારાન્ત્યસ્વરવિશિષ્ટન્ત્યવ્યઞ્જનૌ ।
તચ્ચાન્ત્યવ્યઞ્જનં તત્પૂર્વસ્વરેણ સહવૃત્તમ્ ।
લોચના:
(લો, ઇ) વ્યઞ્જનમિતિ ।
કેશ ઇત્યત્ર યથાસમ્ભવમિતિ વચનાત્ સંયુક્તાક્ષરરહિતો વિકાશ ઇત્યત્ર શકારઃ સ્વરવિસર્ગયુક્તઃ કકારસ્થિતેનાઽકારેણ સહ ।
વિલાસ ઇત્યત્ર લકારસ્થિતેનાઽકારેણ સહ વર્ત્તતે ।
કલ્પમિત્યત્ર લકારરૂપં વ્યઞ્જનં પકારનુસ્વરયુક્તં, કકારસ્થિતેનાકારેણ સહ ।
અનલ્પેત્યત્ર નકારસ્થિતેનાકારેણ સહેત્યર્થઃ ।
પ્રાયેણ ઇતિ વચનાત્ મમ તાતપદાનાં લક્ષ્ભીસ્તવે યથા---
"શ્રુતાધીતા ગીતા શ્રુતિભિરવિગીતાખિલગુણા ગુણાતીતા ભીતાભયકૃદવિનીતાપચયદા ।
નતિપ્રીતા પીતામ્બરસુપરિણીતામરવધૂ- દૃશા પીતા સ્ફીતા મલરુચિપરીતા વિજયતામ્" ॥
ઇત્યાદૌ ક્વચિદ્દન્ત્યયોજ્યત્વાભાવે ઽપ્યયમનુપ્રાસો દૃશ્યતે ।
અસ્ય ચ પ્રાચીનોક્તાલઙ્કારેભ્યઃ પૃથગનુભવસિદ્ધશ્ચમત્કારવિશેષ ઇતિ પૃથગલઙ્કારત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"મન્દં હસન્તઃ પલકં વહન્તઃ" ઇત્યાદિ ।
શબ્દાર્થયોઃ પૌનરુક્ત્યં ભેદે તાત્પર્યમાત્રતઃ ।
લાટાનુપ્રસ ઇત્યુક્તો--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) લાટાનુપ્રાસખ્યમનુપ્રાસમાહ---શબ્દાર્થયોરિતિ ।
શબ્દદ્વયાર્થયોરિત્યર્થઃ ।
પૌનરુક્ત્યં પુનઃ પુનઃ કથનમ્ ।
તતશ્ચ પુનરુક્તિદોષપ્રસક્તાવાહ---ભેદે ઇતિ ।
તાત્પર્ય્યમુદ્દેશ્યવિધેયતાવિષયમ્ ।
માત્રપદાદર્થભેદો વ્યાવર્ત્ત્યતિ ।
લોચના:
(લો, ઈ) શબ્દાર્થયોરિતિ ।
તાત્પર્ય્યમન્યપરત્વં, તચ્ચાર્થાન્તરસંક્રમિતસ્વરૂપં તચ્છબ્દેન વિધેયતયા પ્રકૃતોપયોગાર્થવિવક્ષણાત્ તન્માત્રેણ, ન તુ સ્વરૂપેણ ભેદો વિશેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉદાહરણમ્---
સ્મેરરાજીવનયને નયને કિં નિમીલિતે ।
પશ્ય નિજિંતકન્દર્પં કન્દર્પવશગં પ્રિયમ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) સ્મેરરાજીવેતિ---નાયંકં દૃષ્ટ્વા ક્રોધાન્નિમીલિતાક્ષીં માનિનીં પ્રતિસખ્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
રૂપેણ કન્દર્પનિર્જેતાપિ ત્વદનુરાગાત્ ત્વદ્વશગસ્તથા ચાત્ર માનાનૌચિત્યમિતિ ભાવઃ ।
અત્ર આદ્યે નયનકન્દર્પપદે ઉદ્દેશ્યતાત્પર્ય્યકે ઽન્ત્યે તત્પદે તુ વિધેયતાત્પર્ય્યકે ઇત્યતો ભેદઃ ।
પદાર્થૌ તુ અભિન્નૌ માત્રપદાત્ પ્રકૃત્યર્થસ્ય એવ ભેદવ્યાવૃત્તિર્ન તુ પ્રત્યયાર્થસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર વિભક્ત્યર્થસ્ય પૌનરુક્ત્યે ઽપિ મુખ્યતરસ્ય પ્રાતિપદિકાંશદ્યોત્યધર્મિરૂપસ્ય ભિન્નાર્થત્વાલ્લાટાનુપ્રાસત્વમેવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) ઇત્યતો વિભક્ત્યર્થભેદં દર્શયતિ---અત્ર વિભક્ત્યર્થસ્યેતિ ।
મુખ્યતરસ્યેતિ ।
પ્રાતિપદિકાંશૌ નયનકન્દર્પપદે, તદ્દ્યોત્યસ્ય, તદ્વોધ્યસ્ય ધર્મિરૂપસ્ય નયનકન્દર્પાત્મકસ્ય અર્થસ્ય પ્રકૃત્યર્થાન્વિતસ્વાર્થબોધકત્વેન અસ્વતન્ત્રપ્રત્યયાપેક્ષયા સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ મુખ્યતરસ્યાભિન્નત્વાદ્ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"નયને તસ્યૈવ નયને ચ" ।
અત્ર દ્વિતીયનયનશબ્દો ભગ્યત્ત્વાદિગુણવિશિષ્ટત્વરૂપતાત્પર્યમાત્રેણ ભિન્નાર્થઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) યત્ર તુ પ્રકૃત્યર્થસ્યાપિ ભેદસ્તત્ર ન લાટાનુપ્રાસત્વમિત્યાહ---નયને ઇતિ ।
અત્ર દ્વિતીયનયનશબ્દસ્ય ભાગ્યવત્તાદીત્યર્થે તાત્પર્યાત્ તાત્પર્ય્યસ્યૈવ પ્રાતિપદિકાર્થસ્યાપિ ભેદ ઇતિ દર્શયતિ---અત્ર હીતિ ।
તથા ચ અર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યલક્ષણાવિષય એવાયં ન લાટાનુપ્રાસ ઇત્યુક્તમ્ ।
અતએવ અર્થાન્તંસંક્રમિતવાચ્યલાટાનુપ્રાસયોઃ કથિતપદાદોષતાકથને પૃથગેન તદ્દ્વયમુક્તમ્ ।
લોચના:
(લો, ઉ) અત્રેતિ ।
વિભક્ત્યોઃ સુપોઃ ।
ધર્મિરૂપસ્ય ચક્ષુરાદિરૂપસ્ય ।
વિભક્તીત્યુપલક્ષણં; તેન લિઙ્ગવચનયોરપિ ।
એવં સુપ્રતિપત્તયે ઽસન્દિગ્ધમુદાહરણં દર્શયિત્વા સન્દિગ્ધં દર્શયતિ-નયને ઇતિ ।
તાત્પર્ય્યમાત્રેણ ન તુ સ્વરૂપેણ ।
ઇહ ચ પૌનરુક્ત્યપ્રતિભાસમાત્રમલાઙ્કારઃ,ન તુ પ્રતીયમાનો વિશેષઃ તસ્ય ગૂઢત્વાદિગુણીભાવહેતુત્વાભાવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા---
"યસ્ય ન સવિધે દયિતા દવદહનસ્તુહિનદીધિતિસ્તસ્ય ।
યસ્ય ચ સવિધે દયિતા દવદહનસ્તુહિનદીધિતિસ્તસ્ય" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) અસ્ય એકપદે ઇવ અનેકપદેષ્વપિ સમ્ભવં દર્શયતિ---યથા વા ।
યસ્ય તેતિ---અત્ર પ્રથમાર્ધે દવદહને તુહિનદીધિતિત્વં વિધેયમતાપકરત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઊ) એષ ચ બહુપદનિષ્ઠો ઽપિ સમ્ભવતીતિ તત્રોદાહરણાન્યાહ---યથા વેતિ ।
યસ્ય ન સવિધે દયિતેત્યાદૌ પ્રથમાર્ધે તુહિનદીધિતિર્દવદહનઃ દ્વિતીયાર્ધે દવદહનઃ તુહિનદીધિતિરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રાનેકપદાનાં પૌનરુક્ત્યમ્ ।
એષ ચ પ્રાયેણ લાટજનપ્રિયત્વાલ્લાટાનુપ્રાસઃ ।
--ઽનુપ્રાસઃ પઞ્ચધા તતઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) પઞ્ચધેતિ---છેકાનુપ્રાસઃ, વૃત્ત્યનુપ્રાસઃ, શ્રુત્યનુપ્રાસઃ, અન્ત્યાનુપ્રસો લાટાનુપ્રાસશ્ચેતિ પઞ્ચધા ।
કાવ્યપ્રકાશે તુ લાટાનુપ્રાસસ્યૈવ પઞ્ચધાત્વમુક્તમ્ ।
લોચના:
(લો, ઋ) ઉપસંહરતિ---અનુપ્રાસ ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્પષ્ટમ્ ।
સત્યર્થે પૃથાગર્થાયાઃ સ્વરવ્યઞ્જનસંહતેઃ ।
ક્રમેણ તેનૈવાવૃત્તિર્યમકં વિનિગદ્યતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) યમકનિકરમાહ---સત્યર્થ ઇતિ ।
અર્થે સતિ પૃથગર્થાયાઃ પદસંહતેઃ તેનૈવ ક્રમેણ આવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
અત્ર લાટાનુપ્રાસવારણાય પૃથગર્થાયા ઇત્યવશ્યં દેયમ્ ।
તથા ચ શમરતે ઽમરતેજસીત્યત્ર યમકિતબાગયોઃ દ્વયોઃ "સમરસમરસો ઽય" મિત્યત્ર એકતરસ્ય નિરર્થકત્વે પૃથગર્થાયા ઇત્યુક્ત્યનૌચિત્યમઃ અતોર્ઽથે સત્યુક્તમિત્યાહ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર દ્વયોરપિ પદયોઃ ક્વચિત્સાર્થકત્વં, ક્વચિન્નિરર્થકત્વમ્ ।
ક્વચિદેકસ્ય સાર્થકત્વમપરસ્ય નિરર્થકત્વમ્ ।
અત ઉક્તમ્--"સત્યર્થે" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) અત્ર દ્વયોરપીતિ ।
દ્વયોરેકતરસ્ય વા અર્થાસત્ત્વે તુ સ્વરવ્યઞ્જનસંહતેઃ તેનૈવ ક્રમેણ આવૃત્તિરિત્યેવમેવ લક્ષણાન્તરમિત્યભિપ્રાયઃ ।
ઉભયાનુગમસ્તુ એકાર્થાભિન્નાયા ઇત્યેવંરૂપેણ બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ૠ) એતદેવ વૃત્તૌ વિશદયતિ---અત્રેત્યાદિ ।
અત્ર યમકે ।
પદયોર્યમકાવયવભૂતયોઃ સ્વરવ્યઞ્જનયોરિત્યર્થઃ ।
પ્રિયતમાયતમાનેત્યાદિવત્ નિરર્થકત્વમ્ ।
દ્વયોરેકસ્ય વાનર્થકત્વે પદત્વાભાવાદિતિ ક્વચિદ્ વિષયે સાર્થકત્વે સ્વાતન્ત્ર્યેણેત્યર્થઃ ।
અનર્થકત્વં પદાવયવરૂપાક્ષરસાચિવ્યેનૈવ સાર્થકત્વાત્ ।
ઇહ ચ પ્રાયિકત્વાત્ વર્ણસમુદાયદ્વયમધિકૃત્ય સાર્થકત્વાદિકમુક્તમ્ ।
ત્રિચતુઃ પૌનરુક્ત્યેન લક્ષણાનુસારેણ યથા--યોગમૂહ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"તેનૈવ ક્રમેણ" ઇતિ દમો મોદ ઇત્યાદેર્વિવિક્તવિષયત્વં સૂચિતમ્ ।
એતચ્ચ પાદપાદર્ધ્દશ્લોકાવૃત્તિત્વેન પાદાદ્યાવૃત્તેશ્ચાનેકવિધતયા પ્રભૂતતમભેદમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) અસ્ય પ્રભેદા બહવ ઇત્યાહ---એતચ્ચેતિ ।
પાદાદીત્યાદિપદાત્ પાદસ્યૈવ તૃતીયચતુર્થભાગસ્ય અનિયતતદ્ભાગસ્ય ચ પરિગ્રહઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દિઙ્માત્રમુદાહ્રિયતે--
"નવપલાશ-પળાશવનં પુરઃ સ્ફુટપરાગ-પરાગત-પઙ્કજમ્ ।
મૃદુલ-તાન્ત-લતાન્તમલોકયત્ સ સુરભિ સુરિભિં સુમનોભરૈઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) નવપલાશેતિ ।
સ કૃષ્ણઃ પુરઃ સુરભિં વસન્તમલોકયત્ ।
કીદૃશં નવં પલાશં પત્રં યસ્ય તાદૃશં પલાશવનં કિંશુકકાનનં યત્ર તાદૃશમ્ ।
સ્ફુટૈઃ પરાગૈઃ પરગતં વ્યાપ્તં પઙ્કજં યત્ર તાદૃશમ્ ।
મૃદુતો મૃદુતરઃ એવ ક્લાન્તોર્ઽથાત્ રવિરશ્મના લતયા અન્તઃ અગ્રભાગો યત્ર તાદૃશમ્ ।
યદ્વા મૃદુલઃ મૃદુઃ તાન્તઃ અર્થાત્ યુવભિરાકઙ્ક્ષિતો લતાયા અન્તો અગ્રભાગો યત્ર તાદૃશમ્ ।
તમ્ કાઙ્ક્ષાયામિતિ ધાતુઃ ।
સુરઆભિં કીદૃશમ્ ।
સુમનોભરૈઃ પુષ્પસમૂહૈઃ સુરભિં સુગન્ધિમ્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) નવપલાશં નૂતનપત્રમ્ ।
પલાશવનં, કિંશુકવનમ્, સ્ફુટૈઃ પરાગૈઃ કુસુમરેણુભિઃ પરાગતં, સંગતં, મૃદુલં કોમલં, તાન્તં વિસ્તૃતં, લતાન્તં લતામ્ ।
દ્વયોર્નિરર્થકત્વે "પ્રિયતમાયતમામેત્યાદ્યુદાહરણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર પદાવૃત્તિઃ ।
"પલાશપલાશ" ઇતિ "સુરભિં સુરભિં" ઇત્યત્ર ચ દ્વયોઃ સાર્થકત્વમ્ ।
"લતાન્તલતાન્ત" ઇત્યત્ર પ્રથમસ્ય નિરર્થકત્વમ્ ।
"પરાગપરાગ" ઇત્યત્ર દ્વિતીયસ્ય ।
એવમન્યત્રાપ્યુદાહાર્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) અત્ર સાર્થકયોઃ પલાશં સુરભિમિત્યનયોઃ પદયોઃ દ્વયૌઃ આવૃત્તિઃ ઇત્યાહ---અત્રેતિ ।
અન્યતરનિરર્થકત્વં તુ દર્શયતિ---લતાન્તેતિ ।
લોચના:
(લો, એ) અન્યત્ર પાદાદ્યાવૃત્તૌ ।
અત્ર પાદાવૃત્તિર્યથા મમ તાતપાદાનાં કુવલયાશ્વચરિતે મુન્યાશ્રમવર્ણનમ્ ।
"જીઅ ઉઅ જણ માણઅં, જીઅ ઉઅ જણ માણઅં ।
" કેચિત્તુ સ્વરૈકવ્યઞ્જનાવૃત્તાવપિ યમકમિચ્છન્તિ ।
યથા મુદ્રાહસ્તગોવિન્દાનન્દકવેઃ---
"એકં કૂપે નયનમપરં મન્મુખે ખેલયન્તી મામુદ્દિશ્ય પ્રતિકૃતિમપિ સ્વાં કિમપ્યાલપન્તી ।
ઉદ્યત્પીનોરસિજયુગલં કુમ્ભમભ્યુદ્ધરન્તી શિક્ષાકૂતસ્મિતશુચિમુખી પ્રાવિશન્માનસં મે" ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"યમકાદૌ ભવેદૈક્યં ડલોર્બવોર્લરોસ્તથા" ।
લોચના:
(લો, ઐ) યમકાદાવિત્યાદિશબ્દેન શ્લેષાદૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇત્યુક્તનયાત્ "ભુજલતાં જડતામબલાજનઃ" ઇત્યત્ર નં યમકત્વહાનિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) યમકાદાવિત્યાદિપદાત્ શ્લેષપરિગ્રહઃ ।
ડલોરિત્યાદૌ સર્વત્ર પ્રથમવર્ણેઅકાર ઉચ્ચારણાર્થઃ ।
વવેરિત્યત્ર અન્યસ્થપવર્ગોયયોરૈક્યમુક્તમ્ ।
અત્ર ચાલઙ્કારિકસમયમાત્રમ્ ।
અન્યે દ્વયે તુ જલયોરેકત્વં ડશ્રુતેર્લશ્રુતિરિત્યનુશાસનમપ્યસ્તિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યસ્યાન્યાર્થકં વાક્યમન્યથા યોજયેદ્યદિ ।
અન્યઃ શ્લેષેણ કાક્વા વા સા વક્રોક્તિસ્તતો દ્વિધા

દ્વિધેતિ શ્લેષવક્રોક્તિઃ કાકુવક્રોક્તિશ્ચ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) વક્રોક્ત્યલઙ્કારમાહ---અન્યસ્ય વક્તુરન્યાર્થકં વાક્યમ્ અન્યઃ શ્રોતા તદ્વાક્યશ્લેષેણ સ્વવાક્યકાક્કા વાન્યાભિપ્રાયકતયા યદિ યોજયેદ્ યોજનવિશિષ્ટં પ્રત્યાયયેત્ તદા સા દ્વિધા વક્રોક્તિરિત્યર્થઃ ।
દ્વિધાત્વં દર્શયતિ---શ્લેષેતિ ।
લોચના:
(લો, ઓ) અન્યસ્યતિ ।
અન્યેન કેનચિદન્યાર્થકત્વેનોક્તમ્ ।
તદિતરેણ સભઙ્ગેનાભઙ્ગેન વા શ્લેષણ, કાક્કા, સ્વરવિશેષેણ વા યદિ યથાર્થતો ઽન્યાર્થત્વેન પ્રયોજ્યતે સા વક્રોક્તિઃ ।
તતઃ શ્લેષકાકુરુપોપાધિદ્વયયોગાદ્ દ્વિવિધેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણોદાહરણમ્--
"કે યૂયં સ્થલ એવ સમ્પ્રતિ વયં પ્રશ્નો વિશેષાશ્રયઃ કિં બ્રૂતે વિહગઃ સ વા ફણિપતિર્યત્રાસ્તિ સુપ્તો હરિઃ ।
વામા યૂયમહો વિડમ્બરસિકઃ કદૃક્ સ્મરો વર્તતે યેનાસ્માસુ વિવેકશૂન્યમનસઃ પુંસ્વેવ યોષિદ્રભ્રમઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) કે યૂયમિતિ ।
અવિજ્ઞાતનામજાતિકં કઞ્ચિત્ પ્રતિ અયં વક્તુઃ પ્રશ્રઃ ।
પૃષ્ટઃ પુરુષશ્ચ વિદ્રાવકઃ સ તદ્વાક્યં તદ્વાક્યશ્લેષેણ કે જલે યૂયમ્ ઇત્યભિપ્રાયકં સ્થલે એવેત્યાદિ સ્વોત્તરેણ પ્રત્યાયયતિ ।
પૂર્વવક્તા ત્વાહ--પ્રશ્ર ઇતિ ।
ત્વદયિનામજાતિરૂપવિશેષવિષય ઇત્યર્થઃ ।
શ્રોતા તુ વિઃ પક્ષી, શેષો ઽનન્તનાગસ્તદાશ્રયસ્તદ્દ્વયોઃ પ્રશ્ર ઇત્યર્થકતાં સ્વોત્તરેણ પ્રત્યાયયતિ---કિં વ્રૂતે ઇતિ ।
યત્ર વૌ ગરુડે હરિરસ્તિ, યત્ર શેષે ઽનન્તે હરિઃ શેતે ઇત્યર્થઃ ।
પ્રષ્ટા તત્ શ્રુત્વા ક્રોધાદાહ---વામા વિપરીતબાદ્ધૃત્વેન પ્રતીકૂલા યૂયમિતિ ।
શ્રોતા તુ યૂયં વામાઃ સ્ત્રિયઃ ઇત્યભિપ્રાયકતાં પ્રત્યાયયન્ તં નિન્દતિ---અહો વિડમ્બેતિ ।
વિડમ્બો વિડમ્બનં વર્ત્તતે ત્વયીતિ શેષઃ ।
વિવેકશૂન્યમનસસ્તવેતિ શેષઃ ।
અસ્માસુ પુંસુ ઇત્યન્વયઃ ।
અત્ર શ્લેષં સભઙ્ગભઙ્ગપદયોર્દર્શયતિ---અત્રેતિ ।
લોચના:
(લો, ઔ) કે કિમાખ્યાઃ ? જલે ચ ।
વિશેષો વૈધર્મ્યં, વિઃ પશ્રી, શેષો નાગશ્ચ ।
વામા વક્રાઃ સ્ત્રિયશ્ચ ।
વિડમ્બરસિકઃ વિડમ્બે રસિકઃ સકૌતુકઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર વિશેષપદસ્ય "વિઃ પક્ષી" "શેષો નાગઃ" ઇત્યર્થદ્વયયોગ્યત્વાત્ સભઙ્ગશ્લેષઃ ।
અન્યત્ર ત્વભઙ્ગઃ ।
"કાલે કોકિલવાચાલે સહકારમનોહરે ।
કૃતાગસઃ પરિત્યાગાત્તસ્યાશ્ચેતો ન દૂયતે" ॥
અત્ર કયાચિત્સખ્યા નિષેધાર્થે નિયુક્તો નઞ્ અન્યથા કાક્વા દૂયત એવેતિ વિધ્યર્થે ઘટિતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) કાક્કા યોજનમાહ--કાલે ઇતિ ।
ક્રોધાન્નાયિકયા પરિત્યક્તસ્ય કૃતામસો નાયકસ્ય આશ્વાસજનકસખીં પ્રતિ સખ્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
કોકિલા વાચાલા યત્ર ઇતિ વિગ્રહઃ ।
સહકારં તત્ પુષ્પમ્ ।
અત્રૈકયેતિ ।
યદ્યપિ તત્પ્રયુક્તં વાક્યં ન શ્રુતમસ્તિ યદન્તર્ગતઃ નઞ્ નિષેધાર્થક. સ્યાત્ ।
અતો ઽસ્ય કાલે ઇત્યાદિવાક્યસ્ય કાક્કા યોજનયા તદર્થકવાક્યસ્યાસમ્ભવ એવ, તથાપિ પ્રકરણાદસ્ય વાક્યસ્ય નાયકશ્વાસજનકવાક્યત્વપ્રતીતૌ કાકુનઞા એવ તદુપપત્તેસ્તદાક્ષિપ્તવાક્યસ્થનઞ્ એવ સ્વવાક્યસ્થનઞો વિધ્યર્થકતાઘટનં બોધ્યમ્ ।
ઇદં ચ તાદૃક્પ્રંકરણસત્ત્વે એવ સંગચ્છતે, તાદૃક્પ્રકરણગ્રાહકાસત્ત્વે તુ નેદમુદાહરણમ્ ।
તથાઽક્ષિપ્તવાક્યસ્થસ્ય નઞો વિષેધાર્થકત્વમ્ ।
એવં કાકુનઞ્વિશિષ્ટવાક્યસ્યૈવ વિધ્યર્થકતા ।
તથા ચ--- "ગુરુપરતન્ત્રતયા બત, દૂરતરં દેશમુદ્યતો ગન્તુમ્ ।
અલિકુલકોકિલલલિતે નૈષ્યતિ સખિ ! સુરભિસમયે ઽસૌ ॥
"ઇતિ કાવ્યપ્રકાશકૃદુક્તમેવ ઉદાહરણં બોધ્યમ્ ।
તત્ર હિ શોચનાભિપ્રાયકસ્ય પૂર્વવાક્યસ્ય કામાકુલાભિપ્રયકત્વેન દ્વિતીયવક્ત્ર્યા યોજનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શબ્દૈરેકવિધૈરેવ ભાષાસુ વિવિધાસ્વપિ ।
વાક્યં યત્ર ભવેત્સો ઽયં ભાષાસમ ઇતીષ્યતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) ભાષાસમાલઙ્કારમાહ---શબ્દૈરિતિ ।
શબ્દૈઃ પદૈઃ ।
વાક્યં તત્સમૂહઃ, સ ચ સંસ્કૃતપ્રાકૃતસકલભાષાસુ એકવિધપદઘટિત ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, અ) શબ્દૈરિતિ ।
એકવિધૈર્વિશેષાભાવાદેકપ્રકારૈઃ ।
ભાષાસુ સંસ્કૃતપ્રાકૃતાદિષુ ।
ભાષાસમઃ ।
ભાષાસુ સમાન્યેકરૂપાણિ પદાનિ વિદ્યન્તે યત્રેતિ વ્યુત્પત્તિયોગાદન્વર્થનામ્ પૃથગલઙ્કારઃ ।
એષ ચ શ્લેષાલઙ્કારવિશેષ ઇતિ યદુક્તં ચણડીદાસપણ્ડિતૈસ્તદસઙ્ગતમ્, અર્થદ્વયાભાવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા મમ--
"મઞ્જુલમણિમઞ્જીરે કલગમ્ભીરે વિહારસરસીતીરે ।
વિરસાસિ કેલિકીરે કિમીલિ ! ધીરે ચ ગન્ધસારસમીરે !" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) મઞ્જુલેતિ ।
હે આલિ ! મઞ્જુલમણિમઞ્જીરે મઞ્જુલં મણિયુક્તં મઞ્જીરં યસ્યાઃ હે તાદૃશિ ।
અથવા મઞ્જીરે કલશબ્દો ગમ્ભીરો યત્ર તાદૃશિ ।
વિહારસરસીતીરે કીદૃશે, કેલ્યર્થકઃ કીરો યત્ર ।
ગન્ધસારઃ ગન્ધપ્રધાનઃ સમીરશ્ચયત્ર તાદૃશે ।
એતાદૃશાનેકોદ્દીપકસત્ત્વે ઽપિ કિં વિરસાસીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એષ શ્લોકઃ સંસ્કૃત-પ્રાકૃત-શૌરસેની-પ્રાચ્યાવન્તીનાગરાપભ્રંશેષ્વેકવિધ એવ ।
"સરસં કૈણં કવ્વમ્" ।
ઇત્યાદૌ તુ "સરસમ્" ઇત્યત્ર સંસ્કૃતપ્રાકૃતયોઃ સામ્યે ઽપિ વાક્યગતત્વાભાવે વૈચિત્ર્યાભાવાન્નાયમલઙ્કારઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) સર્વભાષાસુ એકવિધૈઃ પદૈઃ વાક્યઘટિતત્વે એવાયમલઙ્કારઃ તાદૃશૈકપદેન તુ વાક્યઘટને તાદૃશસ્થલે નાયમલઙ્કાર ઇત્યાહ---સરસં કૈણ ઇતિ ।
સરસં કવીનાં કાવ્યમિત્યર્થઃ ।
અત્ર તાદૃશૈકસરસપદઘટિતત્વાદ્ વાક્યસ્ય નાયકલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શ્લિષ્ટૈઃ પદૈરનૈકાર્થાભિધાને શ્લેષ ઇષ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) શ્લેષાલઙ્કારમાહ---ખ્લિષ્ટૈરિતિ ।
શ્લિષ્ટૈરુભયવાચકૈઃ એકરૂપૈરિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, આ) શ્લિષ્ટૈરિતિ ।
અનેકેત્યનેન દ્વયોર્વા બહૂનાં વાર્થાનામભિધાને પ્રકરણાદિનિયમાભાવાદભિધયા બોધને ।
એતેન ધ્વનિવ્યવચ્છેદઃ ।
નનુ કિં ભિન્નૈઃ પદૈરનેકાર્થાભિધાનમુતૈકૈકેન ? આદ્યે ગૌરશ્વઃ પુરુષો, હસ્તીત્યાદાવપિ શ્લેષપ્રસઙ્ગઃ ।
દ્વિતીયે લક્ષણસ્યાસમ્ભવિત્વમન્યાયં ચોનેકાર્થત્વમિતિ ન્યાયાત્ ।
ઇત્યત આહ--- શ્લિષ્ટૈરિતિ ।
શ્લિષ્ટૈઃ "અર્થભેદેન શબ્દભેદ" ઇતિ દર્શનાત્, "કાવ્યમાર્ગે સ્વરો ન ગણ્યતે" ઇતિ ચ નયાત્ વાચ્યભેદેન ભિન્નૈરપિ યુગપદુચ્ચારણેનાપગતભેદૈઃ ।
ત્રિધા ખલુ શબ્દાભિવ્યક્તિઃ રૂપતોર્ઽથતઃ સ્વરતશ્ચેતિ દર્શનાત્ ।
એવં ચ ભિન્નયોરપિ સમાનશ્રુત્યોઃ શબ્દયોસ્તત્તન્ન્યાયેન ઉચ્ચરિતયોઃ કમેણ સ્વસ્યાર્થબોધનં યત્ર તત્ર શબ્દસ્વરૂપશ્લેષેણ શબ્દશ્લેષઃ ।
શબ્દપરિવૃત્તિસહત્વે ત્વર્થશ્લેષ ઇતિ નિયમમઙ્ગીકુર્વતાં કાવ્યપ્રકાશકારાદીનાં મતમનુસૃત્ય વ્યાખ્યાનમ્ ।
અન્યે ત્વાહુઃ--ન ખલુ ઘટપટયોરિવ "વસુધામહિત પુરાજિત નિરાગમનાભાવાઃ ।
વર્ષાશ્ચાસુરભિતવરાહવપુષસ્તર્વે ચ હરેશ્ચોપમા ઘટતા" ॥
ઇત્યાદૌ શબ્દાનામેકપ્રયત્નેન નિષ્પત્તિદ્વયમુપપદ્યતે ।
દ્વયોરેકાકારત્વેન તથાઙ્ગીકારે એવ એવ કુલાલઃ, એકાકારં ઘચશતમેકયા સામગ્યા નિષ્પાદયેત્ ।
તથા સતિ ભેદવ્યવહારોચ્છેદઃ સ્યાત્ ।
"અયમેવ ભેદો ભેદહેતુશ્ચ યદ્વિરુદ્ધધર્માધ્યાસઃ કારણભેદશ્ચેતિ" ।
કિં ચ યદ્યુભયાર્થપ્રતિપાદનસમીહયા વક્તુરેકદા શબ્દદ્વયોદાહરણસમ્ભવસ્તદા ઘટસહસ્ત્રચિકીર્ષુઃ કુલાલો ઽપિ એકદા તત્ નિર્વાહયેત્ ।
તદુક્તમાચાર્યશ્રીમદુદ્યોતકરચરણૈઃ "ક્રમવૃત્તિત્વાદ્ વાચ" ઇતિ ।
તેનૈકત્રૈવ શબ્દે નાનાવિષયાણામર્થાનાં સ્વંસ્વસામગ્રીવશેન કમેણોજ્જીવનમિતિ વાદિનાં મતમેવાશ્રયિતુમુચિતમ્ ।
કિન્ત્વત્ર મતે તત્પ્રથમવિરુદ્ધાયા દ્વિતીયાભિધાયાઃ પુનરુજ્જીવનમનુપપન્નમિતિ દ્વિતીયાભિધાનામ્ના"જનસ્થાને ભ્રાન્ત" મિત્યાદાવિવાત્રાપિ વ્યઞ્જનૈવ વૃત્તિરુપદિશ્યતે ।
એવં ચ ધ્વનિતન્ત્રે પ્રકરણનિયમસ્થલે તસ્માદેવ શબ્દાદુચ્ચારણાદિસામગ્રીસહકૃતા તદ્વ્યાપારન્તરેણ સભઙ્ગાભઙ્ગશબ્દાન્તરલભ્યાર્થપ્રતીતિઃ ।
યત્ર તુ યેન ધ્વસ્તેત્યાદૌ પ્રકરણાદિનિયમો નાસ્તિ તત્ર દ્વયોરભિધાનસંશયઃ ।
યત્ર ચ શબ્દપરિવર્તને ઽપિ દ્વ્યર્થહાનિસ્તત્ર શબ્દશક્તેર્મૂલત્વેન શબ્દશ્લેષઃ ।
યત્ર ચ શબ્દપરિવર્ત્તને ઽપિ ન તદર્થક્ષતિસ્તત્રાર્થમાત્રં પ્રત્યેવંશબ્દોપયોગાદર્થશ્લેષતા ।
એતન્મતાનુસારેણ તુ શ્લિષ્ટાવર્થૌ વિદ્યેતે એષ્વિતિ મત્વર્થોયપ્રત્યયાન્તત્વેન શ્લિષ્ટૈઃ પદૈરિત્યાદિ સૌત્રં શ્લિષ્ટપદં વ્યાખ્યેયમ્ ।
અનેકાર્થાભિધાન ઇતિ ।
અનેકાર્થાભિધાનસંશય ઇતિ ।
અસ્ય સૂત્રસ્ય શબ્દાલઙ્કારપ્રકરણે પઠિતત્વાદેવ સિદ્ધં પદાનાં પરિવૃત્તયસહત્વમ્ ।
યે ત્વાહુઃ "પ્રતિ પ્રસૂતે શબ્દઃ શબ્દાન્તર"મિતિ તદયુક્તં, પ્રતિપ્રસૂતશબ્દાનુભવાભાવાત્, અનનુભૂતશબ્દેનાર્થપ્રતીતૌ ચાતિપ્રસઙ્ગાત્, ભિન્નવાચકાદ્ ભિન્નવાચ્યોત્પત્તિનિયમાભાવાદ્વા ।
એવં ચ વર્ણાદિગતત્વેન શ્લેષસ્ય પ્રાચીનાનુરોધેન વ્યવહારઃ ।
તથોચ્ચારણાઙ્ગીકારે હિ શબ્દયોઃ "દુર્ગાલઙ્ઘિત" ઇત્યાદૌ જનસ્થાન ઇત્યાદાવપિ વ્યઞ્જનાનઙ્ગીકારપ્રસઙ્ગઃ ।
"હૃદિજ્ઞેષુ ચ વક્ષ્યતિ" ઇત્યાદૌ "વ્યથાં દ્વયેષામપિ મેદિનીભૃતામ્"ઇત્યાદૌ ચ યસ્યાર્થસ્ય પ્રથમં બુદ્ધ્યારોહસ્તસ્યોપમેયતા, અન્યસ્ય ચ ઉપમાનતેતિ સંગતિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વર્ણપ્રત્યયલિઙ્ગાનાં પ્રકૃત્યોઃ પદયોરપિ

શ્લેષાદ્વિભક્તિવચનભાષાણામષ્ટધા ચ સઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) તસ્ય અષ્ટવિધત્વમાહ--વર્ણેતિ ।
સકલષષ્ઠ્યન્તાનાં શ્લેષાદ્ ઇત્યત્રાન્વયઃ ।
વર્ણાદિત્રયે ઽપિ વર્ણદ્વયપ્રત્યયદ્વયલિઙ્ગદ્વયેતિ બોધ્યમ્ ।
એવં વિભક્તિવચનભાષાસ્વપિ દ્વિત્વં ચ બોધ્યમ્ ।
પ્રકૃતિપદયોસ્તુ દ્વિવચનેનૈવ તથાત્વં બોધિતં, વિભિન્નરૂપવર્ણદ્વયસ્ય ઐક્યરૂપ્યં તત્ત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ઇ) ઇહ ચ વર્ણાદિગતત્વેન અષ્ટવિધત્વં શ્લેષસ્યાસમીચીનમિતિ ચણ્ડીદાસપણ્ડિતરાઘવાનન્દપ્રભૃતીનાં મતમ્ ।
તદભિધાનમસત્ ।
તથાહિ---વર્ણાદિગતત્વેન સર્વથા શ્લેષસ્યાષ્ટવિધત્વમસ્તિ ।
તથા ચ ---
"વક્રીભૂતે વિધૌ મૂદ્ર્ધ્નિ ભવેદ્ ભસ્માનુલેપનમ્ ।
શ્મશાને રક્તિરાવાસઃ સ્યાદ્દિગમ્બરતા તથા" ॥
ઇત્યત્ર પ્રકરણાભાવાત્ કિં મહાદેવઃ? ઉતાહો કશ્ચિદ્દરિદ્રો વાચ્ય ઇતિ સન્દેહઃ ।
તેનાત્ર વિધુવિધિશબ્દયોરુકારેકારયોરૌકારરૂપત્વાદ્ વર્ણશ્લેષઃ ।
"યેન ધ્વસ્તમનોભવેન" ઇત્યાદૌ "સ્યાન્નન્દિતા વિરૂપાક્ષપાદપદ્મનિષેવણાત્" ઇત્યાદૌ ચ પ્રકરણાજ્ઞાને કિમહં નન્દિતાનન્દકઃ સ્યામિતિ કસ્યચિદ્ ભક્તસ્ય વચનમ્ ? ઉત કસ્યચિદ્ ભક્તસ્ય નન્દિતાનન્દિનામગણવિશેષત્વં સ્યાદિતિ વચનમિતિ સન્દેહઃ ।
તેનાત્ર સ્યાત્ સ્યામિતિ પ્રત્યયશ્લેષઃ ।
નન્દિતા ઇત્યત્ર તલ્તૃચોર્વિભક્ત્યોઃ શ્લેષઃ ।
"યો ઽસકૃત્ પરગોત્રાણાં પક્ષચ્છેદક્ષણમઃ ।
શતકોટિદતાં બિભ્રદ્ વિબુધેન્દ્રઃ સ રાજતે" ॥
ઇત્યત્ર પુંનપુંસકલિઙ્ગયોઃ શતકોટિદતામિત્યત્ર દદાતિ-દ્યત્યોઃ ધાત્વોઃ પ્રકૃત્યોશ્ચશ્લેષઃ ।
"યેન ધ્વસ્ત" ઇત્યાદૌ વિભક્તિસમાસયોર્વૈલક્ષણ્યેન શ્લેષઃ ।
"સર્વસ્વં હર સર્વસ્વ" ઇત્યત્રાપિ વક્ષ્યમાણોદાહરણેર્ઽથદ્વયસ્યાપિ સન્દેહાસ્પદત્વાદ્ વિભક્તિશ્લેષઃ ।
"દધતે ઽસ્ય પરાં શોભામહો મધુરતાભૃતઃ" ઇત્યાદૌ ચ કિં મધુરતાં બિભ્રતીતિ મધુરતાભૃતો બહવો જનાઃ, ઉત મધુરતયા ભૃતઃ કશ્ચિદ્ વર્ત્તત ઇતિ બહુવચનૈકવચનયોઃ શ્લેષઃ ।
કિઞ્ચ મધુરતાભૃત ઇત્યત્રાપિ ક્કિપ્પ્રત્યયક્તપ્રત્યયયોઃ ।
દધત ઇત્યત્રાપિ ચ પક્ષે ધાધાતોર્બહુવચનં પક્ષે ચ દધધાતોરેકવચનં શ્લિષ્ટં ચ ।
તદેવમભિધાદૂયસંવેદ્યપ્રત્યયોક્તિતઃ શ્લેષાલઙ્કારવિષયે ઽષ્ટવિધશ્લેષસ્ય સમ્ભવમવિચાર્ય્ય પ્રાચીનાધિક્ષેપકારિભિરુપજીવ્યૈઃ સહાલં બહુના વિવાદેન ।
નન્વેવં "યેન ધ્વસ્ત" ઇત્યાદાવપિ યસ્યાર્થસ્ય પ્રથમં બુદ્ધ્યારોહઃ સ વાચ્યો ઽસ્તુ અપરસ્તુ વ્યઙ્ગ્યો ઽસ્તુ કિં તત્રાપિ શ્લેષાલઙ્કારકલ્પનૈરિતિ ચેન્નૈવમ્ ।
ઇહ યદિ સંશયજ્ઞાનવિષયત્વાદનિર્દ્ધારિતત્વાત્ "ભદ્રાત્મનઽ; ઇત્યાદૌ, "હૃદિજ્ઞેષુ ચ વક્ષ્યતિઽ; ઇત્યાદૌ ચ નિર્દ્ધારિતત્વાત્ વૃત્તિદ્વયકલ્પનસદ્ભાવે સંગતિઃ ।
યત્તુ ચણડીદાસપણ્ડિતૈરુક્તં "વ્યથાં દ્વયેષામપિ મેદિનીભૃતામ્" ઇત્યાદૌ ઉભયાભિધાનં ચેતીતિ "સન્ધ્યાવન્દનવેલાયાં મુક્તો ઽહમિતિ મન્યતે ।
ખણ્ડલડ્ડુકવેલાયાં હણ્ડમુદ્યમ્ય ધાવતિ" ॥
ઇત્યાભાણકમનુકરોતિ ।
ક્વચિદભિધાઙ્ગીકારે હિ ભદ્રાત્મન ઇત્યાદાવપિ કિમપરાદ્ધમભિધાદ્વયેન ।
નન્વત્રૈવ દોષનિરૂપણપ્રસ્તાવે સન્દિગ્ધયોરર્થશબ્દયોર્દુષ્ટતા, તત્ કથં "યેન ધ્વસ્ત" ઇત્યાદાવભિધાનસંશયે અલઙ્કારત્વમપ્યુચ્યતે ? "અબલા અચલા વા સ્યુઃ"ઇત્યાદૌ "આશીઃ પરમ્પરાંવન્દ્યામ્" ઇત્યાદૌ ચ દોષસ્થલે સન્દેહવશેન વિવક્ષિતૈકાર્થાનિર્દ્ધારણાદતિવ્યગ્રતયાઽસ્વાદં પ્રતિ પ્રાતિકૂલ્યમ્ ।
ઇહ તુ વિવક્ષિતયોરપ્યર્થયોરનિર્દ્ધારણરૂપાયા વિચ્છિત્તરાનુકૂલ્યમનુભવસિદ્ધમ્ ।
અતએવ પૂર્વત્ર મહાકવેઃ સ્ખલનમન્યત્ર વહ્વર્થપદનિર્વાહે પ્રયુક્તસાધનં સાર્વલૌકિકમેવ ।
કિઞ્ચ પૂર્વત્રૈકાર્થસ્યાસ્વાદપ્રદાને દ્વિતીયાર્થઃ પ્રતિકૂલભૂતઃ, તં હઠાદિવાકૃષ્ય તતો બહિષ્કરોતિ, ઇહ તુ દ્વયોરર્થયોરેકસ્ય બુદ્ધ્યારોહેણાપરેણાર્થેન તન્નિમિત્તકાવ્યાદાવપકર્ષત્વમ્ ।
એવમેવ દ્વયોરર્થયોઃ નિર્દ્ધારિતત્વેન કવિત્વવિવક્ષાનુભવસાક્ષિકેતિ રહસ્યમ્ ।
એવં "વૌરિવંશદવાનલ" ઇત્યાદૌ વંશશબ્દાત્ વ્યઞ્જનયા બૌધિતસ્ય વેણુરૂપાર્થસ્યૈકાન્વયરૂપેણાર્થેન "ગૌર્વાહીકઽ; ઇત્યાદૌ ગોવહીકયોરિવ "મુખચન્દ્રઽ; ઇત્યાદૌ મુખચન્દ્રયોરિવ તાદાત્મ્યાદ્રૂપકમ્ ।
નનુ ગૌર્વાહીક ઇત્યાદૌ આરોપ્યમાણગવાર્થસ્ય ઉત્પદ્યમાનાન્વયબાધઃ ।
સ ચ ગવાર્થો મુખ્ય ઇતિ તત્ર ગૌણી લક્ષણા ।
ઇહ ચ વેણુરૂપાર્થો વ્યઙ્ગ્ય ઇતિ કથં મુખ્યાર્થબાધજીવિતા લક્ષણેતિ ચેત્ ? અત્રૈવં સઙ્ગતિઃ ।
યથા ખલુ "જાતિરેકપદાર્થ" ઇતિ વાદિનાં મતે પ્રાચીનૈરસ્માભિશ્ચ ઇહૈવ દ્વિતીયપરિચ્છેદે સઙ્કેતિતાર્થનિરૂપણે પ્રદર્શિતેન નયેન જાતિમાત્રબોધનાદ્ અભિધાયાં વિરતાયાં વ્યઙ્ગ્યત્વેનાભ્યુપગન્તવ્યયા વ્યક્તે રૂપ્યમાણાન્વયબોધે લક્ષણા તથેહાપિ વ્યઙ્ગ્યત્વેનાહ---ત્સય વેણુરૂપાર્થસ્ય યથાવ્યક્તિરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય જાતિરૂપવ્યઙ્ગ્યેનાવિનાભાવેન તદ્વત્પ્રતીતિઃ ।
"ગતો ઽસ્તમર્કઽ; ઇત્યાદૌ "કાન્તમભિસરેઽ; ત્યાદિવ્યઙ્ગ્યવૈલક્ષણ્યેનાવશ્યકત્વેન મુખ્યપ્રાયત્વં દવાનલાદિત્વસમગ્રીસમુત્થિતસ્ય વેણુરૂપાર્થસ્યાપીતિ તૌલ્યમ્ ।
યદ્વા "સો ઽયમિષોરિવ દીર્ઘદીર્ઘતરો વ્યાપાર" ઇતિ મતાશ્રયણાદ્ વેણુરૂપર્થવંશશબ્દસ્યાન્વયરૂપાર્થવંશશબ્દેન એકાકારત્વાદભેદોપચારાદ્ વ્યઙ્ગ્યસ્ય વેણુરૂપાર્થસ્ય વિધેયત્વાદ્ મુખ્યાર્થત્વમિતિ ।
શ્લેષાદિત્યસ્ય વર્ણેત્યાદૌ પ્રત્યેકમન્વયઃ ।
તેન વર્ણયોઃ શ્લેષાત્ પ્રત્યયયોઃ શ્લેષાદિત્યાદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણોદાહરણમ્--
"પ્રતિકૂલતામુપગતે હિ વિધૌ વિફલત્વમેતિ બહુસાધનતા ।
અવલમ્બનાય દિનભર્ત્તુરભૂન્ન પતિષ્યતઃ કરસહસ્ત્રમપિ" ॥
લોચના:
(લો, ઈ) વિધૌ ચન્દ્રે, વિધાતરિ વા ।
કરાઃ કિરણાઃ, હસ્તાશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર "વિધૌ" ઇતિ વિધુવિધિશબ્દયોરુકારેકારયોરૌકારરૂપત્વાચ્છ્લેષઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) પ્રતિકૂલતામિતિ ।
હિ એવાર્થે ।
વિધૌ વિધાતરિ પ્રતિકૂલતામુપગતે બહુસાધનતા બહૂપાયત્વં વિફલત્વમેતિ ઇત્યર્થઃ ।
તદેવ દર્શયતિ---અવલમ્બનાયેતિ ।
પતિષ્યતઃ દિનભર્ત્તુઃ અવલમ્બનાય રક્ષણાય કરસહસ્ત્રં રશ્મિસહસ્ત્રમેવ કરસહસ્ત્રં હસ્તહસસ્ત્રં નાભૂદિત્યર્થઃ ।
વિધૌ ચન્દ્રે તસ્યૈવ તત્પ્રતિકૂલત્વાન્ન તુ વિધાતુઃ ।
અત્ર વિધાવિત્યત્ર ઉકારેકારરૂપવર્ણયોર્વિકારેણ ઐક્યરૂપ્યમિત્યાહ---અત્રેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"કિરણા હરિણાઙ્કસ્ય દક્ષિણશ્ચ સમીરણઃ ।
કાન્તોત્સઙ્ગજુષાં નૂનં સર્વ એવ સુધાકિરઃ" ॥
અત્ર "સુધાકિરઃ" ઇતિ ક્વિપ્-ક-પ્રત્યયોઃ ।
કિં ચાત્ર બહુવચનૈકવચનયોરૈકરૂપ્યાદ્વચનશ્લેષો ઽપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) પ્રત્યયશ્લેષમાહ---કિરણા ઇતિ ।
વિભક્તિશ્લેષસ્ય પૃથગુપાદાનાત્ પ્રત્યયો ઽત્ર વિભક્તિભિન્નો બોધ્યઃ ।
વિભિન્નરૂપપ્રત્યયદ્વયસ્યૈવરૂપ્યં તત્ત્વમ્ ।
કાન્તોત્સઙ્ગજુષાં નારીણામિત્યર્થઃ ।

અત્રૈકવચનશ્લેષો ઽપ્યસ્તીત્યત્રાહ---કિઞ્જેતિ ।
વચદ્વયે ઽપિ ઐક્યરૂપ્યંતત્ત્વમ્ ।
અત્ર કિરણા ઇતિ બહુવચનાન્તમ્ ।
સમીરણ ઇતિ એકવચનાન્તમ્ ।
ઉભયત્રૈવ સર્વ ઇતિ કિર ઇતિ ચ ।
અત્ર ચ સર્વ ઇત્યત્ર પ્રત્યયશ્લેષં વિના વચનશ્લેષ એવ ।
"દોષયુક્તઃ પદાદર્થઽ; ઇત્યત્ર તુ વચનશ્લેષં વિના પ્રત્યયશ્લેષ એવેત્યતઃ પૃથક્ શ્લેષદ્વયમ્ ।
અત્ર હિ દોષયુક્તૈત્યસ્ય પદાદિત્યત્રન્વયે પઞ્ચમ્યાસ્તસિપ્રત્યયઃ ।
અર્થ ઇત્યન્વયે તુ ક્તપ્રત્યયે ઉભયત્ર એકવચનમ્ ।
લોચના:
(લો, ઉ) સર્વ એવ ઇત્યત્ર સર્વશબ્દો બહુવચનાન્તઃ, એકવચનાન્તશ્ચ ।
તેન સુધાકિરઃ ઇત્યસ્ય બહુવચનાન્તસ્ય વિશેષણત્વે વિક્ષેપાર્થાત્ કૃધાતોઃ ક્કિપપ્રત્યયઃ ।
એકવચનાન્તસ્ય તુ કપ્રત્યયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"વિકસન્નેત્રનીલાબ્જે તથા તન્વ્યાઃ સ્તનદ્વયી ।
તવ દત્તાં સદામોદં લસત્તરલહારિણી" ॥
અત્ર નપુંસકસ્ત્રીલિઙ્ગયોઃ શ્લેષો વચનશ્લેષો ઽપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) લિઙ્ગશ્લેષમાહ---વિકસદિત્યાદિ ।
લિઙ્ગદ્વયે ઽપ્યૈકરૂપ્યં તત્ત્વમ્ ।
તન્વ્યા વિકસન્તી નેત્રનીલાબ્જે સ્તનદ્વયી ચ તવ મોદં સદા દત્તામ્ ।
ઉભયોર્વિશેષણમાહ---લસદિતિ ।
નેત્રપક્ષે---લસન્તી તે તરલે ચેતિ સમાસે ।
તાદૃશી ચ તે હારિણી મનોહારિણીત્યર્થઃ ।
લસન તરલઃહરમધ્યગઃ મણિર્યસ્ય તાદૃશહારવતી સ્તનદ્વયી ।
અત્રાપિ વચનશ્લેષસઙ્કરમાહ---અત્ર ચેતિ ।
અત્રાપીત્યર્થઃ ।
અત્ર લિઙ્ગશ્લેષં વિના દત્તામિત્યત્ર વચનશ્લેષઃ ।
વચનશ્લેષં વિના લિઙ્ગશ્લેષસ્તુ "હરિસ્તન્નામ ચાઘનુત્" ઇતિ ।
અત્ર હરિસ્તન્નામ્નો લિઙ્ગભેદે ઽપિ અઘનુદિત્યૈકરૂપ્યમ્ ।
વચનં તુ અભિન્નમ્ ।
લોચના:
(લો, ઊ) દત્તામિતિ---દાધાતોઃ પરસ્મૈપદે દ્વિવચનાન્તઃ ।
આત્મનેપદે ચૈકવચનાન્તઃ ।
લસત્ તરલહારિણીતિ પદં નેત્રનીલાબ્જવિશેષણત્વે દ્વિવચનાન્તં સ્તનદ્વય્યાસ્ત્વેકવચનાન્તં સ્ત્રીલિઙ્ગમ્ ।
વચનશ્લેષો ઽપીત્યપિશબ્દાત્ ન કેવલં લિઙ્ગશ્લેષમાત્રમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"અયં સર્વાણિ શાસ્ત્રાણિ હૃદિ જ્ઞેષુ ચ વક્ષ્યતિ ।
સામર્થ્યકૃદમિત્રાણાં મિત્રાણાં ચ નૃપાત્મજઃ" ॥
અત્ર "વક્ષ્યતિ" ઇતિ વહિ-વચ્યોઃ, "સામર્થ્યકૃત્" ઇતિ કૃન્તતિ-કરોત્યોઃ પ્રકૃત્યોઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) પ્રકૃતિશ્લેષમાહ---અયમિતિ ।
રાજપુત્રે જાતે જ્યોતિર્વિદ ઉક્તિરિયમ્ ।
હૃદિ વક્ષ્યતીત્યન્વયઃ ।
જ્ઞેષુ પણ્ડિતેષુ શાસ્ત્રાણિ વક્ષ્યતિ કથયિષ્યતિ ।
અમિત્રાણાં સમર્થ્યસ્ય છેત્તા ।
મિત્રાણાં સામર્થ્યસ્ય કર્ત્તા જનકઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) વહિવચ્યોરિતિ---હૃદો ઽધિકરણત્વે વહિધાતુર્જ્ઞાનાર્થવાચી ।
સામર્ધ્યકૃત્ ચામિત્રસમ્બન્ધિત્વે છેદનાર્થઃ કૃન્તતિ ઇતિ ધાતોઃ ।
મિત્રસમ્બન્ધિત્વે કરણાર્થઃ ।
વિભક્ત્યભેદે ઽપિ પ્રકૃતિમાત્રસ્ય ભેદાત્ પ્રકૃતિશ્લેષ એવ ઇત્યત આહ--પ્રકૃત્યોરિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"પૃથુકાર્તસ્વરપાત્રમ્-" ઇત્યાદિ ।
અત્ર પદભઙ્ગે વિભક્તિસમાસયોરપિ વૈલક્ષણ્યાત્પદશ્લેષઃ, ન તુ પ્રકૃતિશ્લેષઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) પદશ્લેષમાહ---પૃથુકેતિ ।
ન્યૂનાધિકવર્ણયોઃ પદયોર્મિલનાદ્ અર્થદ્વયે ઽપિ ઐક્યરૂપ્યં તત્ત્વમ્ ।
પૃથુકાર્ત્તેત્યાદિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અત્ર પ્રકૃતિશ્લેષત્વં નિરસ્યતિ અત્ર પદભઙ્ગે ઇતિ ।
વિભક્તેર્વૈલક્ષણ્યમત્ર સમાસે લુપ્તાયા બોધ્યમ્ ।
યદ્યપિ ન્યૂનાધિકેત્યાદિલક્ષણવશાદેવ પ્રકૃતિશ્લેષતો ભેદસિદ્ધિસ્તથાપિ પ્રકારાન્તરેણાપિ તત્સિદ્ધિર્દર્શિતા ।
તથા ચૈતત્સકલવૈલક્ષણ્યવિશિષ્ટઃ પદશ્લેષઃ ।
પ્રકૃતિમાત્રવૈલક્ષણ્યે તુ પ્રકૃતિશ્લેષઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) પૃથુકેત્યાદિ વ્યાખ્યાતમેવ સન્દિગ્ધત્વસ્ય ક્વચિદદોષકત્વકથનપ્રસ્તાવે ।
અત્રેતિ ।
અયમર્થઃ ।
વિભક્ત્યાદેરભિન્નત્વે હિ પ્રકૃતિમાત્રસ્ય ભેદે પ્રકૃતિશ્લેષત્વમેવોચિત્મ્ ।
ઇહ તુ વિભક્તેઃ પૃથ્વાદિશબ્દેષુ પૃથુકાદિશબ્દેષુ ચ ભિન્નતયા પદદોષ એવ ।
વિભક્ત્યાદેરભેદે ઽપિ પદમાત્રસ્ય ભેદાત્પ્રકૃતિશ્લેષ એવ ઇત્યાહ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવઞ્ચ--
"નીતાનામાકુલીભાવં લુબ્ધૈર્ભૂરિશિલીમુખૈઃ ।
સદૃશે વનવૃદ્ધાનાં કમલાનાં તદીક્ષણે" ॥
અત્ર લુબ્ધશિલીમુખાદિશબ્દાનાં શ્લિષ્ટત્વે ઽપિ વિભક્તેકભેદાત્પ્રકૃતિશ્લેષઃ, અન્યથા સર્વત્ર પદશ્લેષપ્રસઙ્ગઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) તન્માત્રવૈલક્ષણ્યે પ્રકૃતિશ્લેષમપ્યત્રાહ---એવં નીતનામિતિ ।
મધુલુબ્ધૈર્ભ્રમરૈર્નોલોત્પલભ્રમેણાકુલીકૃતયોઃ નાયિકાયાઃ નેત્રયોઃ વર્ણનમિદમ્ ।
અત્ર કમલાનામિત્યત્ર ચાર્થો ગમ્યઃ ।
તથા ચ વનેવૃદ્ધાનાં વૃદ્ધમૃગણાં કમલાનાં ચ સદૃશે તસ્યા લોચને ।
વનવૃદ્ધકમલનાયિકાલોચનદ્વયાનાં વિશેષણમાહ---નીતાનમિતિ ।
ભૂરિશિલીમુખેરનેકબાણૈઃ કરણભૂતૈઃ લુબ્ધકૈર્વ્યાધૈઃ કર્ત્તૃભરાકુલીભાવં નીતા વનવૃદ્ધાઃ મૃગાઃ, લુબ્ધૈર્મધુલુબ્ધૈર્ભૂરિશિલીમુખૈરનેકમધુકરૈરાકુલીભાવં નીતાનિ વને જલે વૃદ્ધાનિ કમલાનિ ચ ।
પરં તુ નીલોત્પલભ્રમાન્નેત્રદ્વયમિતિ વિશેષઃ ।
"અલિબાણૌ શિલીમુખૌઽ; ઇતિ કોષઃ ।
અત્ર લુબ્ધશિલીમુખૌ પ્રકૃતી ।
અન્યથેતિ ।
ન્યૂનાધિક ઇત્યાદિલક્ષણાભાવપક્ષે ઇતિ બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) એવં ચેતિ ।
કમલશબ્દસ્ય પદાર્થત્વે લુબ્ધૈર્લોભયુક્તૈર્ભૂરિભિઃ શિલીનુશૈર્ભ્રમરૈઃ ।
મૃગવિશેષાર્થત્વે લુબ્ધૈર્લુબ્ધકૈર્ભૂરિભિઃ પૂર્ણભૂતૈઃ શિલીમુખૈર્બાણૈઃ ।
વનં જલં કાનનં ચ ।
વિભક્તેઃ પ્રત્યયરૂપાયાઃ સર્વત્ર વક્ષ્યત્યાદૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સર્વસ્વં હર સર્વસ્ય ત્વં ભવચ્છેદતત્પરઃ ।
નયોપકારસાંમુખ્યમાયાસિ તનુવર્તનમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) વિભક્તિશ્લેષમાહ---સર્વસ્વમિતિ ।
સુપ્તિઙન્તત્વેન ભેદે ઽપિ પદયોશ્ચૈક્યરૂપ્યં તત્ત્વમ્ ।
સર્વસ્વમિતિ ।
શિવભક્તસ્તં પ્રતિ દસ્યોશ્ચ પુત્રાદિકં પ્રતિ ચોક્તિરિયમ્ ।
હે હર ! ત્વં સર્વસ્ય સર્વસ્વમ્ ।
ભવસ્ય ઉત્પત્તેશ્છેદતત્પરશ્ચ મુક્તિદત્વાત્ ।
નયસ્ય નીતેઃ ઉપકારન્તરસ્ય સામ્મુખ્યં સમ્ભવો યસ્માત્ તાદૃશં તનુવર્ત્તનં શરીરસ્થિતમ્ આયાસિ અગચ્છસિ પ્રાપ્રોષીતિ યાવત્ ।
દસ્યુપક્ષે---ત્વં સર્વસ્ય સર્વસ્વં હર ।
છેદતત્પરો ભવ ।
ઉપકારસ્ય સામ્મુખ્યમાનુકૂલ્યં નય અપનય ।
આયાસિ પરાયાસકારિવર્ત્તનં તનુ વિસ્તારય ।
લોચના:
(લો, એ) સર્વસ્વમિતિ ।
હે હર શમ્ભો ! ત્વં સર્વસ્ય લોકસ્ય સર્વસ્વં, ત્વં કિમભૂતઃ ? ભવસ્ય સંસારસ્ય છેદતત્પરઃ ।
આયાસિ આયાસયુક્તં તનોર્દેહસ્ય વર્ત્તનં વૃત્તિમુપકારસામ્મુખ્યં નય પ્રાપય ।
દેહવૃત્તિમાયાસરહિતાં કુર્વિતિ ભાવઃ ।
પક્ષે-ચં સર્વસ્ય સર્વસ્વં હર નાશય ।
છેદે ખણ્ડને તત્પરો ભવ ।
ઉપકારાત્ સામ્મુખ્યં નય ઉપકારં મા કુર્વિતિ ભાવઃ ।
વર્ત્તનં વૃત્તિમ્ આયાસિ આયાસયુક્તં તનુ વિસ્તારય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********

અત્ર "હર" ઇતિ પક્ષે શિવસમ્બોધનમિતિ સુપ્ ।
પક્ષે હૃધાતોસ્તિઙિતિ વિભક્તેઃ ।
એવં "ભવ" ઇત્યાદૌ ।
અસ્ય ચ ભેદસ્ય પ્રત્યયશ્લેષેણાપિ ગતાર્થત્વે પ્રત્યયાન્તરાસાધ્યસુબન્તતિઙન્તગતત્વેન વિચ્છિત્તિવિશેષાશ્રયણાત્પૃથગુક્તિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) અત્ર આયાસિ ઇતિ વિના સર્વત્ર લુપ્તસુપ્તિઙન્તત્વે ઽપિ આયાસિ ઇત્યત્ર લુપ્તાલુપ્તદ્વયાન્તત્વે ઽપિ ચ પદયોરૈકરૂપ્યં દર્શયતિ---અત્ર ચેતિ ।
અસ્ય પ્રત્યયશ્લેષતો વૈલક્ષણ્યમાહ---અસ્ય ચેતિ ।
પ્રત્યયાન્તરાસાધ્યેતિ ।
સ્વતુલ્યત્વેન પ્રત્યયાન્તરમ્ અસાધ્યમ્ અબોધ્યં યયોઃ તાદૃશૌ યૌ સુપ્તિઙૌ તદન્તર્ગતત્વેનાસ્ય શ્લેષસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
વિચ્છિત્તિર્વૈચિત્ર્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) વિચ્છિત્તિવિશેષઃ સહૃદયાનુભવસિદ્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"મહદે સુરસન્ધં મે તમવ સમાસઙ્ગમાગમાહરણે ।
હર બહુસરણં તં ચિત્તમાહેમવસર ઉમે સહસા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) ભાષાશ્લેષમાહ---મહદે ઇતિ ।
સંસ્કૃતપક્ષે---હે મહદે હે ઉત્સવદાત્રિ ! હે ઉમે પાર્વતિ ! આગમસ્ય વેદસ્ય આહરણે વશીકરણે મે મમ તં પ્રસિદ્ધં સમાસઙ્ગમ્ અવ રક્ષ ।
મુનિજનેષુ પ્રસિદ્ધં વેદાભ્યાસં મમ જનયેત્યર્થઃ ।
સમાસઙ્ગં કીદૃશં સુરસન્ધં સુરાણાં સન્ધં સમ્બન્ધિકારકં, મમ સુરત્વપ્રાપકમિત્યર્થઃ ।
તથા તં પ્રસિદ્ધં ચિત્તમોહમ્ અવસરે ઽપર્થાન્મરણરૂપે સહસા હર નાશયઃ કીદૃશં ચિત્તમોહં બહુસરણં નાનાવિધકાર્ય્યવિષયમ્ ।
સૃ ગતૌ ।
પ્રાકૃતપક્ષે--- મમ દેહિ રસં ધર્મેં તમોવશામાશાં ગમાગમાદ્ હર નઃ ।
હરવધુ શરણં ત્વં ચિત્તમોહો ઽપસરતુ મે સહસા ॥
"ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
તદર્થશ્ચ--હે હરવધુ ! મમ ધર્મે રસં દેહિ ।
ગમાગમાત્ સંસારાત્ તમોવશામાશાં નો ઽસ્માકં હર ।
ત્વં મે શરણમ્ ।
મમ ચિત્તમોહઃ સહસાપસરતુ ।
લોચના:
(લો, ઓ) "મહદે" ઇતિ ।
સંસ્કૃતપક્ષે---મહદે ઉત્સવદે ! ઉમે ! પાર્વતિ ! મે મમ આગમાહરણે આગમાનામાકલને તં સમાસઙ્ગમ્ આસક્તિમ્ અવ સ્થિરીકુર્વિતિ ભાવઃ ।
સુરૈર્દેવૈઃ સન્ધઃ સમાધાનં યેનેતિ સમાસઙ્ગવિશેષણમ્ ।
આગમાધ્યાસસ્ય સ્વર્ગહેતુત્વાદ્ બહુ બહુલં સરણં પ્રસારો યસ્ય એવંભૂતં ચિત્તમોહં મનોનિષ્ઠમ્ અજ્ઞાનમ્, અવસરે, સહસા વેગેન હર અપનય ।
(મહારાષ્ટ્રીયપ્રાકૃતપક્ષે) ચતુર્થ્યર્થે "મહદ ઇતિ ષષ્ઠી ।
તેન ---
"મહ્યં દેહિ રસં ધર્મે તમોવશામાશં ગમાગમાદ્વર નઃ ।
હરવધુ ! શરણં ત્વં ચિત્તમોહો ઽપસરતુ મે સહસા" ॥
ગમાગમો વિદ્યતે યત્ર તસ્માત્ મમાગમાત્ સંસારાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર સંસ્કૃતમહારાષ્ટ્રયોઃ ।
સંસ્કૃતપૈશાચ્યોર્યથા--
(ખ)"કમનેકતમાદાનં સુરતનરજતુચ્છલં તદાસીનમ્ ।
અપ્પતિમાનં ખમતે સો ઽગનિકાનં નરં જેતુમ્" ॥
કામે કૃતામોદાનાં સુવર્ણરજતોચ્છલદ્દાસીનામ્ ।
અપ્રતિમાનં ક્ષમતે સ ગણિકાનાં ન રઞ્જયિતુમ્ ॥
ઇતિ પૈશાચીચ્છાયા ।
સંસ્કૃતશૂરસેન્યોર્યથા--
(ગ)"તોદીસદિગગણમદો ઽકલહં સ સદા બલં વિદન્તરિદમ્ ।
આરદમેહાવસરં સાસદમારં ગદા ભારમ્" ॥
તતો દૃશ્યતે ગગનમદઃ કલહંસશતાવલમ્બિતાન્તરિતમ્ ।
આરતમેદ્યાવસરં શાશ્વતમારં ગતાસારમ્" ॥
ઇતિ શૂરસેનીચ્છાયા ।
સંસ્કૃતાપભ્રંશયોર્યથા--
(ઘ)"ધીરાગચ્છદુમે હૃતમુદુદ્ધર વારિસદઃ સુ ।
અભ્રમદપ્પ્રસરાહરણુરવિકિરણાતેજઃ સુ ।
પુનસ્ત્રિધા સભઙ્ગો ઽથાભઙ્ગસ્તદુભયાત્મકઃ

લોચના:
(લો, ઔ) એવં વર્ણાદિગતત્વેનાષ્ટવિધં શ્લેષમુક્ત્વા પુનઃ પ્રકારાન્તરેણ ત્રિવિધમાહૃ---પુનરિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એતદ્ભેદત્રયં ચોક્તભેદાષ્ટકે યથાસમ્ભવં જ્ઞેયમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) પુનસ્ત્રિધેતિ ।
અયમષ્ટવિધઃ શ્લેષાલઙ્કારસ્ત્રિધા ભવતીત્યર્થઃ ।
કથમિત્યત્રાહ---સભઙ્ગ ઇતિ ।
તદુભયાત્મકઃ સભઙ્ગાભઙ્ગાત્મક ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્કભેદાષ્ટક ઇતિ ।
તત્ર પૃથુકાર્ત્તેત્યત્ર સભઙ્ગઃ ।
"કિરણા" ઇત્યત્ર "સર્વ એવ સુધાકિર" ઇત્યત્રાભઙ્ગઃ ।
કહદે ઇત્યત્ર ચિત્તમોહમિત્યત્રાભઙ્ગઃ ।
મહદે ઇત્યાદિષુ સભઙ્ગઃ, ઇત્યુભયાત્મકઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા--
"યેન ધ્વસ્તમનોભવેન બલિજિત્કાયઃ પુરાસ્ત્રીકૃતો યશ્ચોદ્વૃત્તભુજઙ્ગહારવલયો ગઙ્ગાં ચ યો ઽધારયત્ ।
યસ્યાહુઃ શશિમચ્છિરોહર ઇતિ સ્તુત્યં ચ નામામરા ।
પાયાત્સ સ્વયમન્ધકક્ષયકરસ્ત્વાં સર્વદોમાધવઃ" ॥
અત્ર "યેન-" ઇત્યાદૌ સભ્ઙ્ગશ્લેષઃ ।
"અન્ધક-" ઇત્યાદાવભઙ્ગઃ ।
અનયોશ્ચૈકત્ર સમ્ભવાત્સભઙ્ગાભઙ્ગાત્મકો ગ્રન્થગૌરવભયાત્પૃથઙ્નોદાહૃતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) શ્લોકાન્તરે ઽપિ ત્રૈવિધ્યં દર્શયતિ----યેન ધ્વસ્તમિતિ ।
ત્વાં સર્વદા સ ઉમાધવઃ સર્વદો માધવશ્ચ પાયાત્ ।
તત્ર માધવપક્ષે, અભવેન અનુત્પત્તિના યેન અનઃ શકટં ધ્વસ્તં નિત્યશરીરસ્ય તસ્યં રૂપાન્તરેણાવિર્ભાવમાત્રં, નતૂત્પત્તિઃ ।
તથા યો વલિજિત્ બલિજેતા ।
યેન કાયઃ પુરા મોહિનીરૂપેણ સ્ત્રીકૃતઃ ।
એકત્રૈવ નિત્યશરીરે આકારભેદપ્રદર્શનમાત્રં, ન તુ શરીરભેદ ઇતિ ભાવઃ ।
યશ્ચ ઉદ્વૃત્તસ્ય દુર્વૃત્તસ્ય ભુજઙ્ગસ્ય અઘાસુરસ્ય હન્તા ।
રવસ્ય નાનાત્મકબ્રહ્મણો લયો લીનતા યત્ર તાદૃશઃ ।
અગં ગોવર્દ્ધનં, કૂર્મવરાહમૂર્ત્ત્યા ચ ગાં પૃથિવીં ચ યો ઽધારયત્ ।
શશિમથઃ રાહોઃ શિરોહર ઇતિ સ્તુત્યં નામ યસ્યામરા આહુઃ ।
સ કીદૃશઃ ? સ્વયમન્ધકવંશક્ષયકરઃ નિવાસકરઃ ।
ક્ષિ નિવાસગત્યોઃ ઇતિ ધાતોઃ ।
ઉમાધવપક્ષે---ધ્વસ્તમનોભવેન ધ્વસ્તો દલિતો મનોભવો કામો યસ્માત્ ।
યેન બલિજિતો વિષ્ણોઃ કાયઃ પુરસ્ય ત્રિપુરાસુરસ્ય નાશકાસ્ત્રીકૃતઃ, ત્રિપુરવધે વિષ્ણોઃ કાયસ્ય શરીકૃતત્વાત્ ।
યશ્ચોદ્વૃત્તભુજઙ્ગરૂપો હારઃ વલયશ્ચ કઙ્કણઃ યસ્ય તાદૃશઃ, ગઙ્ગાં ચ યો મૌલૌ અધારયત્ ।
યસ્ય ખિરઃ શશિમત્ ચન્દ્રયુક્તમ્ ।
હર ઇતિ સ્તુત્યં નામ ચામરા આહુઃ ।
સ કીદૃશઃ---સ્વયનમ્ધકાસુરસ્ય નાશકરઃ ।
અત્ર ત્રિતયસત્ત્વં દર્શયતિ---અત્રેતિ ।
એકૈકશ્લોકે એકૈકાપ્રદર્શનસ્ય બીજમાહ---ગ્રન્થેતિ ।
લોચના:
(લો, અ) હરપક્ષે---મનોભવઃ કામઃ ।
બલિજિત્ વિષ્ણુઃ, તસ્ય કાયઃ પુરા દૈત્યાર્થમસ્ત્રીકૃતઃ ।
ઉદ્વૃત્તા અતિવર્ત્તુલાકારા ભુજઙ્ગા એવ હારા વલયાશ્ચ યસ્ય ।
ગઙ્ગાં ત્રિપથગામ્ ।
શશી વિદ્યતે યત્ર તત્ શશિમત્ ।
અન્ધકદૈત્યસ્ય ક્ષયો નાશઃ, તત્કરઃ સર્વદા ઉમાધવઃ ગૌરીપતિઃ ।
હરિપક્ષે--યેન અનઃ શકટં ધ્વસ્તમ્ ।
અભવેન ચિદ્રૂપેણ ।
આત્મન એવ કાયઃ પુરા પૂર્વમ્ અમૃતાહરણકાલે ઽસુરમોહનાર્થં સ્ત્રીરૂપઃ કૃતઃ ।
ઉદ્વૃત્તઃ ઉદ્ધતો ભુજઙ્ગઃ કાલિયઃ તં હન્તીતિ ।
રવે નાદરૂપે બ્રહ્મણિ લયો યસ્ય ।
અગં પર્વતં ગોવર્દ્ધનાખ્યં ગાં પૃથ્વીં ચ ।
શસિનં મથ્નાતિ ઇતિ શશિમદ્રાહુઃ તસ્ય શિરોહરઃ ।
અન્ધકાનામ્ અન્ધકવંશીયાનાં ક્ષયો નિવાસો દ્વારકાપુરસમ્ભન્ધી તત્કરઃ ।
સર્વં દદાતિ ઇતિ સર્વદઃ ।
માધવઃ શ્રીપતિઃ ।
સભઙ્ગઃ પદભઙ્ગે અર્થપ્રત્યયાત્ ।
અનયોઃ સભઙ્ગાભઙ્ગરૂપયોઃ શ્લેષયોરેકશ્લોકે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇહ કેચિદાહુઃ--"સભઙ્ગશ્લેષ એવ શબ્દશ્લેષવિષયઃ ।
યત્રોદાત્તાદિસ્વરભેદાદ્ભિન્નપ્રયત્નોચ્ચાર્યત્વેન ભિન્નયોઃ શબ્દયોર્જતુકાષ્ઠન્યાયેન શ્લેષઃ ।
લોચના:
(લો, આ) સમ્પ્રતિ સભઙ્ગ એવ શબ્દશ્લેષવિષયઃ; અભઙ્ગસ્ત્વર્થશ્લેષ ઇતિ સ્વીકુર્વતાં પક્ષમનૂદ્ય દૂષયતિ---ઇહેત્યાદિ ।
આહુરિત્યસ્ય દૂરસ્થેનોપપત્તેરિતીતિ શબ્દેનાન્વયઃ ।
સભઙ્ગઃ વર્ણવ્યૂહેષુ ભઙ્ગેન યુતઃ, તદ્ભાવાત્મકેન ભિન્નપદેન વા સહિતઃ ।
શબ્દશ્લેષવિષયઃ શબ્દદ્વૈધભિન્નનિર્વ્યૂઢાર્થદ્વૈવિધ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઉદાત્તાદીતિ--ઉચ્ચૈરુદાત્તઃ ।
નૌચ્ચૈરનુદાત્તઃ ।
આદિશબ્દાત્તદન્તર્ગતાનામનુનાસિકાદીનાં કાકુભેદાનાં ચોપસઙ્ગ્રહઃ ।
ભિન્નપ્રયત્નોચ્ચાર્ય્યત્વેન પ્રયત્નભેદેન ઉચ્ચારણં વિના ઉદાત્તદિભેદાભાવાત્ ।
એતેન તત્કાર્ય્યેણાતિભેદશ્ચાભિપ્રેતઃ ।
યથા-- "સારસવત્તા વિહતા ન બકા વિલસન્તિ ચરતિ નો કઙ્કઃ ।
સરસીવ કીર્ત્તિશેષં ગતવતિ ભુવિ વિકમાદિત્યે" ॥
ઇતિ અત્ર હિ રાજપક્ષે સા, ઇતિ, કમ્ ઇતિ ।
સરઃ પક્ષે નેતીત્યત્ર તુ સા નાસ્તિ ।
જતુકાષ્ઠન્યાયેનેતિ ।
યથા કાષ્ઠયોર્ભિન્નયોરપ્યુપાયવશેન જડીકૃતયોરેકતા તથાભિન્નયોઃ પદયોઃ શબ્દયોરેકત્ર વર્ણવ્યૂહે સન્નિવેશઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અભઙ્ગસ્ત્વર્થશ્લેષ એવ ।
યત્ર સ્વરાભેદાદભિન્નપ્રયત્નોચ્ચાર્યતયા શબ્દાભેદાદર્થયોરેકવૃન્તગતફલદ્વયન્યાયેન શ્લેષઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) અર્થશ્લેષ એવ શબ્દસ્વરૂપવિપર્યાસાભાવે ઽપ્યર્થસ્ય દ્વિધાત્મકત્વાદિત્યર્થઃ ।
યત્રેતિ ।
યથા એકસ્મિન્નેવ વૃન્તે ફલદ્વયં તથા એકસ્મિન્નેવ શબ્દેર્ઽથદ્વયસંસર્ગઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યો હિ યદાશ્રિતઃ સ તદલઙ્કાર એવ ।
અલઙ્કાર્યાલઙ્કારણભાવસ્ય લોકવદાશ્રયાશ્રયિભાવેનોપપત્તિઃ" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) સભઙ્ગત્વે શબ્દશ્લેષત્વબીજમાહ યત્રેતિ ।
સભઙ્ગશ્લેષસ્થલે કાવ્યે ઽપિ સ્વરભેદગણનમિતિ તન્મતમ્ ।
તતશ્ચ ભિન્નપ્રયત્નોચ્ચાર્ય્યત્વેનૈવ પૃથક્ પૃથક્ શબ્દભેદઃ ।
કેવલં વિભિન્નત્વેન પ્રતીયમાનયોરપિ અત્યન્તસન્નિધાનરૂપ એવ જતુકાષ્ઠયોરિવ શ્લેષ ઇત્યર્થઃ ।
અભઙ્ગશ્લેષસ્ત્વર્થશ્લેષ ઇત્યાહ---અભઙ્ગસ્ત્વિતિ ।
તદર્થશ્લેષત્વે બીજમાહ---યત્રેતિ ।
અભિન્નપ્રયત્નોચ્ચાર્ય્યત્વેન શબ્દભેદાભાવાદ્ એકવૃન્તલગ્નફલદ્વયવદેકશબ્દલગ્નાર્થયોરેવ શ્લિષ્ટત્વમિત્યર્થઃ ।
તાવતૈવ કથમર્થાલઙ્કારત્વમ્ ઇત્યત્રાહ---યો હિ યદાશ્રય ઇતિ ।
સભઙ્ગત્વે શબ્દયોરેવ શ્લિષ્ટત્વાત્તત્ર શ્લેષઃ શબ્દાશ્રિતઃ ।
એકદેશાશ્રિત્યોરર્થયોરેવ ચ શ્લિષ્ટત્વાદર્થાશ્રિતસ્તત્ર શ્લેષ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) યો હીતિ ।
યથા લોકે ભુજાશ્રિતો ભુજસ્થાલઙ્કારઃ કણ્ઠશ્રિતઃ કણ્ઠસ્ય તથાસૌ શબ્દાશ્રિત ઇતિ ભાવઃ ।
લોકવદિતિ ।
લોકે આશ્રયાશ્રયિભાવેન એવ વ્યપદેશઃ, યથા રાજપુરુષઃ ।
યદ્વા ઉપપત્તેરુપાદાનાદ્ વ્યવહરણાદિતિ યાવત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદન્યે ન ક્ષમન્તે ।
તથાહિ--અત્ર ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યદોષગુણાલઙ્કારાણાં શબ્દાર્થગતત્વેન વ્યવસ્થિતેરન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વેન નિયમ્ ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) તદન્યે ઇતિ ।

કાવ્યપ્રકાશકારાદયસ્તદનુયાયિનો વયઞ્ચ ઇત્યર્થઃ ।
તથા હ્યત્રેતિ ।
અત્રાલઙ્કારશાસ્ત્રે શબ્દશક્તિમૂલવ્યઙ્ગ્યત્વે ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યયોઃ શબ્દગતત્વવ્યવહારઃ ।
અર્થશક્તિમૂલત્વે તુ અર્થગતત્વેન દોષાદીનાં તુ શબ્દાર્થન્વયાદ્યવિધાનં સ્ફુટમેવ ।
તથા ચ નાનાર્થાભઙ્ગશબ્દસ્યાપિ શ્લેષેણાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાત તત્રાપિ શબ્દશ્લેષત્વમેવ ઇતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) સિદ્ધાન્તમાહ---તદ્ ઉક્તપ્રકારં પૂર્વેષાં મતમ્, અન્યે ઽભિયુક્તા ન મન્યન્તે ન સ્વીકુર્વન્તિ ।
કુતો ન મન્યન્તે તત્ર હેતુમાહ---તથાહીતિ ।
અત્ર અલઙ્કારપ્રસ્તાવે યેષાં દ્વન્દ્વાર્થાનાં શબ્દાનાં પર્ય્યાન્તરેણ પ્રતિપાદને ઽપિ ન ક્ષતિસ્ત એવાર્થગતાઃ ।
યેષાંન તુ તથા તે શબ્દગતા એવેતિ નિયમનાત્ પ્રાચીનૈરલઙ્કારકારૈરિતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ન ચ "અન્ધકક્ષય" ઇત્યાદૌ શબ્દાભેદઃ, "અર્થભેદેન શબ્દભેદઃ" ઇતિ દર્શનાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) મતવિશેષે તુ યત્ર નાનાર્થસ્થલે ઽપિ શબ્દભેદસ્તથા ચ તત્રાપિ શ્લિષ્ટાનેકશબ્દકૃતઃ શબ્દાલઙ્કારસ્તન્મતે નિર્બાધ એવેતિ તન્મતં દર્શયતિ---ન ચાન્ધક ઇતિ ।
ન ચ શબ્દાભેદ ઇત્યન્વયઃ ।
તત્ર હેતુમાહ---અર્થભેદેનેતિ ।
ઘટપટરૂપાર્થભેદેન ઘટપટશબ્દભેદનાદિત્યર્થઃ ।
તથા ચૈતદ્ દૃષ્ટાન્તેનૈવાર્થભેદસ્ય શબ્દભેદવ્યાપ્યત્વસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ।
ન ચ તત્કથં નાનાર્થકશબ્દાઃ શ્રૂયન્તે ઇતિ વાચ્યમ્--એકપ્રયત્નોચ્ચાર્ય્યત્વદોષેણ ભેદાગ્રહાત્ ।
લોચના:
(લો, ઊ) નચ તન્નિયમનમાત્રેણાભઙ્ગસ્ય શબ્દશ્લેષત્વં, શબ્દભેદાદપિ ઇત્યાહ--નચેતિ ।
હેતુમાહ--અર્થભેદેનેતિ ।
દર્શનાદ્ યુષ્માભિરેવ સિદ્ધાન્તાત્ પ્રમાણીકૃતાદિતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિં ચાત્ર શબ્દસ્યૈવ મુખ્યતયા વૈચિત્ર્યબોધોપાયત્વેન કવિપ્રતિભયોટ્ટઙ્કનાચ્છબ્દાલઙ્કારત્વમેવ ।
વિસદૃશશબ્દદ્વયસ્ય બન્ધે ચેવંવિધસ્ય વૈચિત્ર્યાભાવાદ્ વૈચિત્ર્યસ્યૈવ ચાલઙ્કારત્વાત્ ।
અર્થમુખપ્રેક્ષિતયા ચાર્થાલઙ્કારત્વે ઽનુપ્રાસાદીનામપિ રસાદિપરત્વેનાર્થમુખપ્રેક્ષિતયાર્થાલઙ્કારત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) નનુ સભઙ્ગશ્લેષસ્થલેર્ઽથભેદાત્ ત્વદભિમતસ્વરભેદદૃષ્ટાન્તેન અભઙ્ગાનેકશબ્દાનામર્થભેદાત્ સ્વરભેદ એવ સ્યાત્ ।
તથા ચ સ્વરભેદવૈલક્ષણ્યગ્રહે કથં ભેદગ્રહઃ સ્યાદતોર્ઽથભેદસ્ય શબ્દભેદવ્યાપ્તિરપ્રયોજિકૈવ ઇત્યત એકપ્રયત્નેન નાનાશબ્દોચ્ચારણમિત્યત આહ---કિઞ્ચેતિ ।
શબ્દસ્યૈવ મુખ્યતયા વૈચિત્ર્યોપાયત્વેન કવિપ્રતિભયોટ્ટઙ્કનાદ્ વિષયીકારણાદિત્યર્થઃ ।
નનુ અન્ધકાદ્યખણ્ડશબ્દસ્ય મુખ્યત્વે કિં પ્રમાણમિત્યત આહવિસદૃશશબ્દદ્વયસ્યેતિ ।
નહિ હરિણશબ્દસ્થલે તદર્થકેન્દ્રાદિશબ્દપ્રયોગે હરિ નૌમીત્યત્રેવ વિષ્ણિવન્દ્રૌ નૌમીત્યત્રાપિ શ્લેષરૂપવૈચિત્ર્યાનનુભવ ઇત્યર્થઃ ।
નન્વર્થમુખપ્રોક્ષિત્વાદ્ અભઙ્ગશ્લેષસ્યાર્ઽથાલઙ્કારત્વમુચ્યતે ઇત્યત આહ---અર્થમુખેતિ ।
અનુપારસાદીનામિત્યાદિપદાત્ સભઙ્ગશ્લેષવક્રોત્ત્યાદિપરિગ્રહઃ ।
રસાદિપરત્વેનેતિ ।
રસનિષ્ટગુણાર્થકત્વેનૈવ રસપરત્વં બોધ્યમ્ ।
આદિપદાત્ લાટાનુપ્રાસે વાચ્યાર્થમુખપ્રેક્ષિત્વમેવ બૌધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઋ) યે ઽપ્યાહુર્યો યદાશ્રેતઃ સ તદલઙ્કાર ઇતિ તન્મતે ઽપ્યત્ર વૌચિત્ર્યસ્ય શબ્દનિષ્ઠત્વાચ્છબ્દાલઙ્કારત્વમિત્યાહ---કિઞ્ચેતિ ।
વૈચિત્ર્યં લોકોત્તરવિચ્છિત્તિરલઙ્કારરૂપા ।
પ્રતિભા નવનવોન્મેષશાલિની પ્રજ્ઞા ।
ઉટ્ટઙ્કનાત્ ઉલ્લેખનાત્, અત્ર હેતુમાહ--- વિસદૃશેતિ ।
વિસદૃશમસમાનશ્રુતિકમ્ ।
યથા અન્ધકક્ષયકર ઇત્યત્ર ક્ષયશબ્દસ્થાને વિનાશનિવાસરૂપકશબ્દદ્વયમ્ ।
અસ્ય ચ વૈચિત્ર્યસ્યાર્થાનુસન્ધાનમન્તરેણનુપલબ્ધેરર્થાલઙ્કારત્વમસ્તીત્યાશઙ્ક્યાહ---અર્થેતિ ।
અર્થમુખપ્રેક્ષિત્વમર્થાનુસાન્ધાને વૈચિત્ર્યયોગઃ ।
તથા સતિ અલઙ્કારાન્તરે ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ---અનુપ્રાસાદીનામિતિ ।
અયમર્થઃ---અનુપ્રાસાદીનામપિ હિ રસાદિપરત્વાભાવે વૃત્તિવિરોધાત્ ।
રસાદિરૂપસ્યાર્થસ્ય તદભિવયઞ્જકસ્ય વિભાવાદિરૂપસ્યાર્થસ્ય વાનુસન્ધાનમસ્ત્યેવેતિ તેપિ કથં શબ્દાલઙ્કારમધ્યે યુષ્માભિરપિ ગણ્યન્ત ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શબ્દસ્યાભિન્નપ્રયત્નોચ્ચાર્યત્વેનાર્થાલઙ્કારત્વે "પ્રતિકૂલતામુપગતે હિ વિધૌ" ઇત્યાદૌ શબ્દભેદે ઽપ્યર્થાલઙ્કારત્વં તથાપિ પ્રસજ્યત ઇત્યુભયત્રાપિ શબ્દાલઙ્કારત્વમેવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) અભિન્નપ્રયત્નોચ્ચાર્ય્યત્વેનાર્થાલઙ્કારત્વસ્ય તદુક્તસ્ય શબ્દાલઙ્કારતયા નિર્વિવાદે વર્ણશ્લેષવર્ણાનુપ્રાસે ઽપિ અતિપ્રસાક્તિમાહ---પ્રતિકૂલંતમિતિ ।
ઉભયત્રાપિ ઇતિ ।
સભઙ્ગભઙ્ગયોરિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) યત્ પુનરુક્તં શબ્દસ્યૈકપ્રયત્નોચ્ચાર્ય્યત્વેર્ઽથાલઙ્કારત્વમિતિ તથાપ્યવ્યાપ્તિદોષ ઇત્યાહ---શબ્દસ્યેતિ ।
પ્રતિકૂલતામિત્યાદૌ વિધાવિત્યત્ર ઇકારોકારયોરૌકારરૂપત્વેનાભિન્નપ્રયત્નોચ્ચાર્ય્યત્વં તત્ શબ્દભેદેન શબ્દશ્લેષમઙ્ગીકુર્વતઃ ।
ઉભયત્ર "યેન ધ્વસ્ત"ઇત્યાદૌ "અન્ધકક્ષય" ઇત્યાદૌ ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્ર તુ શબ્દપરિવર્ત્તને ઽપિ ન શ્લેષત્વખણ્ડના, તત્ર--
"સ્તોકેનોન્નતિમાયાતિ સ્તોકેનાયાત્યધોગતિમ્ ।
અહો સુસદૃશી વૃત્તિસ્તુલાકોટેઃ ખલસ્ય ચ" ॥
ઇત્યાદાવર્થશ્લેષઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) નન્વેવમર્થસ્લેષાલઙ્કારોચ્છેદપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ---યત્ર ત્વિતિ ।
તમેવ વિષયમાહ---તત્ર સ્તોકેનેતિ ।
અહો તુલાયા માનતુલાયાઃ કોટેરગ્રભાગસ્ય ખલસ્ય ચ સુસદૃશી વૃત્તિર્યતઃ સ્તોકેનેત્યાદિ ।
સ્તોકેન ગુઞ્જાદ્યલ્પવસ્તુના, પક્ષે સ્તોકેનાલ્પપ્રશંસનેનાલ્પનિન્દનેન ચ ।
અત્રોન્નત્યધોગત્યર્થકપદાન્તરદાને ઽપિ નાર્થશ્લેષત્વખણ્ડના ।
લોચના:
(લો, ઌ) તત્ ક્વ નુ પુનરર્થશ્લેષ ઇત્યાહ---યત્ર હીતિ ।
શબ્દસ્ય પરિવર્ત્તને પર્ય્યાયાન્તરેણ પ્રતિપાદને ।
સુવર્ણદિગૌરવપ્રકર્ષાપકર્ષસૂચિકા તુલાકોટિઃ ।
અત્ર સ્તોકાદિસ્યાને સ્વલ્પાદિપદનિવેશે ઽપિ ન હ્યર્થતાહાનિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્ય ચાલઙ્કારાન્તરવિવિક્તવિષયતાયા અસમ્ભવાદ્વિદ્યમાનેષ્વલઙ્કારાન્તરેષ્વપવાદત્વેન તદ્વાધકતયા તત્પ્રતિભોત્પત્તિહેતુત્વમિતિ કેચિત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) ઇદાનીં શ્લેષસ્ય અલઙ્કારાન્તરાસઙ્કીર્ણવિષયાભાવાદ્ અલઙ્કારાન્તરસ્ય ચ શ્લેષાસઙ્કીર્ણવિષયસત્ત્વાત્ સામાન્યમલઙ્કારાન્તરમપવાદત્વેન બાધિત્વા શ્લેષ એવાલઙ્કારઃ અલઙ્કારાન્તરં તુ તત્ સઙ્કીર્ણં તદ્ગ્રાહકમેવેતિ કેચિદાહુઃ ।
તન્મતં દર્શયતિ---અસ્યેતિ ।
તત્પ્રતિભોત્પત્તિહેતુત્વમિતિ---તત્પ્રતિભા, અલઙ્કારાન્તરવિષયિણી પ્રતિભા તસ્યા એવોત્પત્તિહેતુત્વમસ્ય શ્લેષસ્ય તદ્વિષયબોધકત્વમિત્યર્થઃ ।
શબ્દશ્લેષેણ શ્લેષાલઙ્કારવિષયપ્રતિભૈવ જન્યત ઇત્યર્થઃ ।
નતુ અલઙ્કારાન્તરવિષયપ્રતિભા ઇત્યર્થઃ ।

તથા ચાલઙ્કારાન્તરસંકરે શ્લેષ એવાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, એ) એષ ચ નિયમાદલઙ્કારણાં વિચ્છિત્તિમાદાયૈવ સમ્ભવતીત્યેતદ્વિષયે વિદ્યમાનાનામલઙ્કારણાં બાધ ઇતિ યે મન્યન્તે તેષાં પક્ષમુપન્યસ્ય દૂષયતિ--અસ્ય ચેતિ ।
વિદ્યમાનેષ્વેતદ્વિષયેષુ ।
તદ્વાધકત્વાત્ ।
તેષામલઙ્કારણાં બાધકત્વાદવકાશાન્તરાભાવેન તહ્યપદેશં બાધિત્વા મુખ્યત્વેન વ્યપદેષ્ટું યોગ્યત્વાત્ ।
અસ્ય ચ હેતુરપવાદત્વેનેતિ ।
તેષામલઙ્કારણાં પ્રતિભાબુદ્ધિસ્વિતા ઉત્પત્તિહેતુરસ્યેતિ તત્પ્રતિભોત્પત્તિહેતુઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇત્થમત્ર વિચાર્યતે--સમાસોક્ત્યપ્રસ્તુતપ્રશાંસાદૌ દ્વિતીયાર્થસ્યાનભિધેયતયા નાસ્ય ગન્ધો ઽપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) તન્મતે ઽપિ સકલાલઙ્કારસંકરે શ્લેષો ન બાદકઃ, કિન્તુ કતિપયાલઙ્કારસંકરે એવેતિ નિષ્કર્ષં પ્રતિપાદયિતુમાહ---ઇત્થમત્રેતિ ।
તત્ર સમાસોક્ત્યપ્રસ્તુતપ્રશંસાસઙ્કીર્ણસ્ય શ્લેષસ્ય તદ્દ્વયબાધકપ્રસક્તિરેવ નાસ્તિ ઇત્યાહ---સમાસેક્તીતિ ।
પ્રસ્તુતકથનેનાપ્રસ્તુતવ્યઞ્જનં સમાસોક્તિઃ ।
ક્વચિત્ શ્લેષસઙ્કીર્ણા સા ।
યથા--- "અનુરાગવતી સન્ધ્યા દિવસસ્તત્પુરઃ સરઃ ।
અહો દૈવગતિશ્ચિત્રા તથાપિ ન સમાગમઃ" ॥
ઇત્યત્ર પ્રકૃતદિવસપુરઃ સરસન્ધ્યાકથનાદપ્રકૃતનાયકપુરઃ સરનાયિકાપ્રતીતૌ રક્તિમાનુરગોભયાર્થકાનુરાગપદશ્લેષસંકરઃ ।
અપ્રસ્તુતકથનેન પ્રસ્તુતવ્યઞ્જનં ચાપ્રસ્તુતપ્રશંસા; સા ચ ક્વચિત્ શ્લ્ષસઙ્કીર્ણાપિ ભવતિ ।
યથા--- "સતતં યા મધ્યસ્થા કથયતિ યષ્ટિઃ પ્રતિષ્ટિતાસીતિ ।
પુષ્કરિણી નૈવ તદુચિતં પૂર્ણાયત્તામધો નયસિ" ॥
ઇત્યત્ર જનૈઃ યષ્ટિપ્લાવનાપ્રાકરણિકપુષ્કરિણીકથનેન પ્રાકરણિકપ્રતિષ્ટાગાયકજનતિરસ્કારકસમ્પત્તિમજ્જનપ્રતીતૌ મધ્યસ્થાદિપદશ્લેષસંકરઃ ।
એતદુભયત્ર શ્લેષાલઙ્કારપ્રસક્તિરેવ નાસ્તીત્યત આહ----નાસ્ય ગન્ધો ઽપીતિ ।
અત્ર હેતુમાહ---દ્વિતીયાર્થસ્યેતિ ।
અનયોર્દ્વિતીયાર્થસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વાદેવ ।
અર્થદ્વયસ્ય વાચ્યત્વ એવ શ્લેષાલઙ્કારઃ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાદૌ ઇત્યાદિપદાદુપમાધ્વનિપરિગ્રહઃ, યથા દુર્ગાલઙ્ઘિતેત્યાદૌ ।
લોચના:
(લો, ઐ) ઇત્થમિતિ વક્ષ્યમાણસ્ય બુદ્ધિસ્થિતયાં ઇદમા પરામર્શઃ ।
અત્રેત્થમનતરોક્તમ્ ।
કેષાઞ્ચિત્ પૂર્વપક્ષિણાં મતે સમાસોક્તિર્યથા---
"ઉપોઢરાગેણ વિલોલતારકં, તથા ગૃહીતં શશિના નિશામુખમ્ ।
યથા સમસ્તં તિમિરાંશુકં તયા પુરો ઽપિ રાગાદ્ ગલિતં ન લક્ષિતમ્" ॥
અપ્રસ્તુતપ્રશંસા યથા---
"એણાલં સમ્ભ્રમેણ ત્યજ ગવય ! ભયં સૈરિભ ! સ્વૈરમાસ્સ્વ ક્ષૌભં મા યાસ્તરક્ષો ! વિહર ગિરિદરીં સ્વેચ્છયૈવાચ્યભલ્લ ! પારિન્દ્રઃ પારદૃશ્વા નિખિલવનભુવઃ કેવલં મોદતે ઽસૌ માદ્યત્કુમ્ભીન્દ્રકુમ્ભસ્થલગલિતઘનસ્થૂલમુક્તાફલોઘૈઃ" ॥
આદિશબ્દેન પર્ય્યાયોક્ત્યાદિઃ ।
દ્વિતીયાર્થઃ પ્રકૃતાપ્રકૃતો વા યથા નાયકય્યવહારાદિઃ ।
અનભિધેયતયા અભિધાયાઃ પ્રકૃતબોધનેન વિરમાદ્ અસ્ય શ્લેષસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"વિદ્વન્માનસહંસ--" ઇત્યાદૌ શ્લેષગર્ભે રૂપકે ઽપિ માનસશબ્દસ્ય ચિત્તસરોરૂપોભયાર્થત્વે ઽપિ રૂપકેણ શ્લેષો બાધ્યતે ।
સરોરૂપસ્યૈવાર્થસ્ય વિશ્રાન્તિધામતયા પ્રાધાન્યાત્, શ્લેષે હ્યર્થદ્વયસ્યાપિ સમકક્ષત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) પૂર્વોક્તે શ્લિષ્ટપરમ્પરિતરૂપકે ઽપિ ન શ્લેષાલઙ્કારપ્રસક્તિરિત્યાહ---વિદ્વન્માનસેતિ ।
વિદુષાં મન એવ માનસં સરસ્તત્ર હંસેતિ રાજ્ઞઃ સમ્બોધનમ્ ।
અત્ર રૂપકસ્ય શ્લેષબાધકત્વે હેતુમાહ---સરોરૂપસ્યેતિ ।
વિશ્રાન્તિધામતા પર્ય્યન્તિકપ્રતીતિવિષયતા, હંસાશ્રયત્વેન ન તદ્રૂપકસ્યૈવ તથાત્વાત્ ।
ઉભયત્રૈવ વિશ્રાન્તિસત્ત્વે એવ શ્લેષપ્રસાક્તિઃ ।
યથા "પૃથુકાર્ત્તસ્વરપાત્રમ્" ઇત્યત્ર સદનદ્વયવિશેષણયોઃ શ્લિષ્ટાર્થયોઃ વિશ્રાન્તિસ્તદાહ---શ્લેષે હીતિ ।
લોચના:
(લો, ઓ) શ્લેષો બાધ્યતે--શ્લેષવ્યપદેશમનૂદ્યાત્મના વ્યપદેશઃ કાર્ય્યતે ।
વિશ્રાન્તિધામતા ચિત્તરૂપાર્થાનુવાદેન વિધેયત્વાલાભાત્ ।
ઇહ હિ ચિત્તાદિકમવચ્છાદિતસ્વરૂપં સરોવરાદિરૂપત્વમાપદ્યતે ।
અતએવાત્ર "રાજનારાયણં લક્ષ્મીઃ સમાલિઙ્ગતિ નિર્ભરમ્" ઇત્યત્ર રાજ્ઞો નારાયણત્વોચિતલક્ષ્મીસમાલિઙ્ગનં વર્ણ્યતે ।
તથા "મુખચન્દ્ર પ્રકાશતે" ઇત્યત્ર મુખં ચન્દ્રરૂપતામાપદ્યત ઇત્યુપરચિતચન્દ્રધર્મસ્ય તત્ર વર્ણનમ્ ।
સમકક્ષત્વં ન ખલુ રૂપકવદ્ એકસ્ય ગૌણતાન્યસ્ય પ્રાધાન્યમ્ ।
સ્વસ્વસામગ્રીવશેન પૃથક્પૃથક્સ્વસ્વાર્થબોધનેનોપક્ષેપાત્ ।
યથા---"હૃદિજ્ઞેષુ વક્ષ્યતિ" ઇત્યાદૌ વહનવચનયોઃ તથા "પૃથુકાર્તસ્વર" ઇત્યાદૌ પૃથુકાદીનામ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સન્નિહિતબાલાન્ધકારા ભાસ્વન્મૂર્તિશ્ચ" ઇત્યાદૌ વિરોધાભાસે ઽપિ વિરુદ્ધાર્થસ્ય પ્રતિભાતમાત્રસ્ય પ્રરોહાભાવાન્ન શ્લેષઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) શ્લિષ્ટવિરોધાભાસે ઽપિ ન શ્લેષાલઙ્કારપ્રસક્તિરિત્યાહ---સન્નિહિતેતિ ।
નાયિકા ભાસ્વન્મૂર્ત્તિર્દેપ્યમાનમૂર્ત્તિઃ સન્નિહિતબાલરૂપાન્ધકારા ચ મોહજનકત્વેન ।
બાલસ્યાન્ધકારત્વરૂપણમ્ ।
અત્ર ભાસ્વન્મૂર્ત્તેઃ સૂર્ય્યવિમ્બસ્યાલ્પાન્ધકારસાન્નિધ્યં બાલપદભાસ્વત્પદશ્લેષાદુપસ્થિતં વિરુદ્ધતયાઽભાસતે ।
અત્ર શ્લેષાલઙ્કારાપ્રસક્તિબીજમાહ---વિરુદ્ધાર્થસ્યેતિ ।
પ્રતિભાતમાત્રસ્ય ઉપસ્થિતમાત્રસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
પ્રરોહાભાવાદ્ અન્વયબોધાભાવાત્ ।
નહી અન્ધકારસન્નિહિતસૂર્ય્યમૂર્ત્તિર્નાયિકા ન વાન્ધકારસાન્નિધ્યં સૂર્ય્યબિમ્બસ્ય ઇતિ બાધસ્યાપિ ઉપસ્થિતિમાત્રેણ એવ વિરોધાભાસાલઙ્કારતા શ્લેષસ્ય તુ શ્લિષ્ટાર્થસ્યાન્વયે સત્યેવ અલઙ્કારતા વિરોધાભાસવત્ શ્લેષાભાસાલઙ્કારાનભ્યુગમાત્ ।
લોચના:
(લો, ઔ) બાલઃ ક્ષુદ્રઃ કેશશ્ચ ।
ભાસ્વતઃ સૂર્ય્યસ્ય, ભાસ્વતઃ કાન્તિમતો ઽપીવા સૂર્ય્યમૂર્ત્તૌ અન્ધકારસ્ય સન્નિધાનાભાવાદ્ વિરોધાભાસઃ ।
યથા ભાસનં ન તથા વિશ્રાન્તિપ્રરોહઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં પુનરુક્તવદાભાસે ઽપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) એવં પુનરુરક્તેતિ---ન હિ ભુજઙ્ગકુણ્ડલિશબ્દયોઃ એકાર્થત્વબોધઃ પર્ય્ન્તિકઃ; આપાતમાત્રતઃ શ્લેષેણ તથા બોધાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તેન "યેન ધ્વસ્ત-" ઇત્યાદૌ પ્રાકરણિકયોઃ, "નીતાનામ્-" ઇત્યાદાવપ્રકારણિકયોરેકધર્માભિસંબન્ધાત્તુલ્યયોગિતાયામ્,
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) ઇત્થમુક્તસ્થલેષુ શ્લેષાલઙ્કારં બાધિત્વા તે તે અલઙ્કારા એવેત્યુક્ત્વા અલઙ્કારાન્તરસ્યૈવ બાધકઃ શ્લેષ ઇતિ તદભિપ્રેતં વક્તુમાહ---યેન ધ્વસ્તમિતિ ।
યેન ધ્વસ્તમિત્યાદૌ નીતાનામિત્યાદૌ ચ તુલ્યયોગિતાયાં, સ્વેચ્છોપજાતેત્યાદૌ દપિકે સકલકલમિત્યાદૌ ચોપમાયાં વિદ્યમાનાયામપિ શ્લેષેણૈવ વ્યપદેશો ભવિતું યુક્ત ઇત્યગ્રે ઽન્વયઃ ।

તેન યેન ધ્વસ્તમિત્યાદૌ માધવોમાધવયોર્દ્વયોરપિ પ્રાકરણિકયોઃ યેન ધ્વસ્તેત્યાદ્યેકધર્માન્વયરૂપસ્તુલ્યયોગિતાલઙ્કારઃ ।
"પદાર્થાનાં પ્રસ્તુતાનામન્યેષાં વા યદા ભવેત્ ।
એકધર્માભિસમ્બન્ધઃ સ્યાત્તદા તુલ્યયોગિતા ॥
"ઇતિ લક્ષણાત્ ।
અત્ર હિ પ્રસ્તુતાનાં પ્રાકરણિકાનામેવાન્યેષામપ્રાકરણિકાનામેવેત્યર્થઃ ।
નીતાનામિત્યાદૌ તુ અપ્રાકરણિકયોરેવ વનવૃદ્ધરકમલયોઃ નીતાનીમિત્યાદિ પૂર્વાર્દ્ધેક્તે કર્માન્વયઃ ।
સ્વેચ્છોપજાતેત્યાદૌ સલક્ષણં દીપકં દર્શયિષ્યતે ।
લોચના:
(લો, અ) પુનરુક્તવદાભાસે યથોદાહૃતભુજઙ્ગકુણ્ડલીત્યાદૌ ।
તેન હેતુના તુલ્યયોગિતાયામિત્યાદેરુપરિતનેન વિદ્યમાનાયામિત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સ્વેચ્છોપજાતવિષયો ઽપિ ન યાતિ વક્તું દેહીતિ માર્ગણશતૈશ્ચ દદાતિ દુઃખમ્ ।
મોહાત્સમુત્ક્ષિપતિ જીવનમપ્યકાણ્ડે કષ્ટં પ્રસૂનવિશિખઃ પ્રભુરલ્પબુદ્ધિઃ" ॥
ઇત્યાદૌ ચ પ્રાકરણિકાપ્રાકરણિકયોરેકધર્માભિસમ્બન્ધાદ્ દીપકે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) તચ્ચ્લોકાર્થસ્તુ યથા---પ્રભુરલ્પબુદ્ધિરિત્યત્ર ચકારાર્થો ગમ્યઃ ।
વક્તુમિત્યત્ર ભાવતુમ્વચનમિત્યર્થઃ ।
તથા ચ કષ્ટં ખેદે ।
પ્રસૂનવિશિખો ઽલ્પબુદ્ધિઃ પ્રભુશ્ચ સ્વેચ્છોપજાતવિષયો ઽપિ સ્વેચ્છયા સર્વલોકોપરિ પ્રાપ્તાધિકારો ઽપિ દેહીતિ વચનં ન યાતિ ન પ્રાપ્તોતિ ।
દેહાભાવેન દેહીતિ વાગ્વિષયો ન પ્રસૂનવિશિખઃ ।
તથાપિ માર્ગણશતૈઃ અસંખ્યબાણૈઃ દુઃ ખં દદાતિ ।
ઉક્તરૂપઃ પ્રભુસ્તુ લોકેષુ દેહીતિ દદસ્વેતિ વચનં ન યાતિ ન પ્રાપ્તોતિ ।
એતાદૃશવાગ્વક્તાન ભવતીત્યર્થઃ ।
માર્ગણશતૈઃ પરધનાન્વેષણરૂપમાર્ગણશતૈઃ અર્થાત્ ઈદૃશપદાતિશતૈઃ દુઃ ખં દદાતિ ।
દેહીત્યનુક્ત્વાપિ પદતિદ્વારા સર્વસંવ હૃત્વા દુઃ ખં દદાતીત્યર્થઃ ।
અધિકારસત્ત્વાદ્દેહીત્યુક્ત્વાપિ સર્વસ્વં ગ્રહીતું સામર્થ્યસત્ત્વે ઽપિ અલ્પબુદ્ધિત્વાત્તથા ન કરોતીત્યર્થઃ ।
એવં પ્રસૂનવિશિખઃ સ્વદત્તમોહાદ્ અકાણ્ડે ઽકસ્માજ્જીવનમપિ સમાક્ષિપતિ હરતિ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર પ્રાકરણિ ક ઉક્તરૂપઃ પ્રભુરપ્રાકરણિકઃ પ્રસૂનવિશિખઃ; તયોર્ન યાતિ ઇત્યાદ્યેકધર્માન્વયરૂપં દીપકમ્ ।
તદુક્તમ્---"અપ્રસ્તુતપ્રસ્તુતયોર્દેપકન્તુ તદુચ્યતે"ઇતિ ।
એકધર્માન્વય ઇતિ તત્ર શેષઃ ।
લોચના:
(લો, આ) સ્વેચ્છેતિ ।
સ્વેચ્છયા ઉપજાત આશ્રિતઃ વિષયઃ ભોગઃ યસ્ય ।
વક્તું ન યાતીતિ ન તત્ર સ્વાર્થનિવેદનં વક્તું શક્ય ઇત્યર્થઃ ।
દેહિ પ્રયચ્છ ।
ઇતિ માર્ગણશતૈઃ યાચનશતૈઃ પ્રદાનાભાવાત્ પુનઃ પુનઃ કૃતૈઃ ।
મોહાદપરાધગુરુલઘુવિચારાદક્ષત્વાત્ ।
અકાણ્ડે ઽકસ્માત્, સ્વલ્પેઽપ્યાગસીતિ યાવત્ ।
પક્ષાન્તરે તુ વિષયઃ કામસ્યાશ્રયો વનિતાદિઃ ।
વક્તું ન યાતીતિ ।
વક્તું ન યાતીદૃશઃ સમ્પ્રતિ મે કામ ઇતિ ।
દેહા પ્રાણીત્યેતાવન્માત્રેણ વિશેષમનપેક્ષ્ય, માર્ગણશતૈર્મોહાદાત્મનો નિવેકાભાવાત્ ।
કષ્ટમિતિ નિર્વેદે ઽવ્યયમ્ ।
દીપકે વિદ્યમાન ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સકલકલં પુરમેતજ્જાતં સંપ્રતિ સુધાંશુબિમ્બમિવ" ।
ઇત્યાદૌ ચોપમાયાં વિદ્યમાનાયામપિ શ્લેષસ્યૈતદ્વિષયપરિહારેણાસંભવાદ્ એષાં ચ શલેષવિષયપરિહારેણાપિ સ્થિતેરેતદ્વિષયે શ્લેષસ્ય પ્રાધાન્યેન ચમત્કારિત્વપ્રતીતેશ્ચ શ્લેષેણૈવ વ્યપદેશો ભવિતું યુક્તઃ, અન્યથા તદ્વ્યાપદેશસ્ય સર્વથા ભાવપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) સકલકલમિત્યાદૌ ચ સકલકલાવત્ત્વકલકલશબ્દવત્ત્વાર્થદ્વયશ્લિષ્ટોપમા સ્પષ્ટૈવ ।
તત્ર પરસ્પરવ્યભિચારસત્ત્વેન દ્વયોરપ્યલઙ્કારત્વં દ્રઢયન્નુભયસત્ત્વેષુ વિષયેષુ શ્લેષસ્યૈવૌચિત્યમિત્યાહ---શ્લેષસ્યૈતદ્ ઇત્યાદિ ।
પ્રતિકૂલતામુપગતે હિ વિધૌ ઇત્યાદિષુ એતદ્વિષયપરિહારેણ શ્લેષસ્ય શ્લેષરહિતતુલ્યયોગિતાદીપકોપમાનાન્તુ શ્લેષપરિહારેણ સ્થિતિર્બહુષ્વેવોદાહરણેષુ દ્રષ્ટવ્યા ।
એષુ શ્લેષાલઙ્કારસ્યૈવૌચિત્યે હેતુમાહ---પ્રાબલ્યેન ચમત્કારિત્વેતિ ।
અન્યથેતિ ।
એષુ વિષયેષ્વપિ તુલ્યયોગિતાદિત્રયસ્યૈવાલઙ્કારત્વમિત્યર્થઃ ।
તદ્ વ્યપદેશસ્યેતિ ।
શ્લેષવ્યપદેશસ્યેત્યર્થઃ ।
નચ કથં તદભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
પ્રતિકૂલતામિત્યાદિષ્વેવ તત્સત્ત્વાદિતિ વાચ્યમ્ ? તત્રાપિ વિધેઃ પ્રતિકૂલતોપગમનસ્ય બહુસાધનતાવૈફલ્યહેતુત્વેન હેત્વલઙ્કારસત્ત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઇ) સકલકલં કોલાહલધ્વનિસહિતં, સકલાભૈઃ કલાભિર્યુક્તં ચ ।
એષાં તુલ્યયોગિતાદીનાં ત્રયાણામલઙ્કારણાં પ્રાબલ્યેન ચમત્કારિત્વં કવિના વ્દ્યર્થશબ્દસ્ય વૈચિત્ર્યબોધોપાયત્વેનોપાદાનાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રોચ્યતે--ન તાવત્પરમાર્થતઃ શ્લેષસ્યાલઙ્કારાન્તરાવિવિક્તવિષયતા "યેનધ્વસ્ત-" ઇત્યાદિના વિવિક્તવિષયત્વાત્ ।
ન ચાત્ર તુલ્યયોગિતા, તસ્યાશ્ચ દ્વયોરપ્યર્થયોર્વાચ્યત્વનિયમાભાવાત્ ।
અત્ર ચ માધવોમાધવયોરેકસ્ય વાચ્યત્વનિયમે પરસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વં સ્યાત્ ।
લોચના:
(લો, ઈ) અત્ર સિદ્ધાન્તમાહ---અત્રેતિ ।
વાચ્યત્વે નિયમાભાવાદિતિ ।
યેન ધ્વસ્તેત્યાદાવુક્તપ્રકારેણ પ્રકરણાદિનિયમાભાવાત્, માધવોમાધવાર્થયોર્દ્વયોર્વાચ્યત્વનિયમઃ ।
તુલ્યયોગિતાયાં ચ દ્વયોર્વાચ્યત્વનિયમો નાસ્તિ ।
શબ્દયોસ્તન્ત્રતાઙ્ગીકારેણ દ્વયોર્વાચય્ત્વનિયમઃ સમનન્તરોક્તપ્રકારેણ ધ્વનિતન્ત્રવાદિમતે ચૈકસ્ય વાચ્યત્વમિતરસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વમિતિ ભાવઃ ।
એતદેવ વિશેષયતિ---અત્ર હીતિ ।
અત્ર યેન ધ્વસ્તેત્યાદૌ ।
અત્ર હીત્યનન્તરં તુલ્યયોગિતાઙ્ગીકારે ઇતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિઞ્ચ--તુલ્યયોગિતાયામપ્યેકસ્યૈવ ધર્મસ્યાનેકધર્મિસંબન્ધિતયા પ્રતીતિઃ ।
ઇહ ત્વનેકેષાં ધર્મિણાં પૃથક્પૃથગ્ધર્મસંબન્ધતયા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) ઇત્થં સ્લેષસાયલઙ્કારાન્તરવિવિક્તવિષયાસત્ત્વાદલઙ્કારાન્તરસ્ય ચ શ્લેષવિવિક્તવિષયસ્યાપિ સત્ત્વેન સામાન્યત્વાદપવાદેન શ્લેષેણ દર્શિતાસ્તુલ્યયોગિતાદયો ઽલઙ્કારા બાધ્યન્ત ઇતિ કેષાઞ્ચિન્મતે દર્શિતે, તદ્દૂષયિતુમાહ---અત્રોચ્યત ઇતિ ।
શ્લેષસ્યાલઙ્કારાન્તરવિવિક્તવિષયાસત્ત્વે એવ તસ્યાપવાદકત્વં, તદેવ તુ ન ।
તસ્યાપિ તદ્વિવિક્તવિષયસત્ત્વાદિત્યાહ---ન તાવત્પરમાર્થત ઇતિ ।
અલઙ્કારાન્તરવિવિક્તં વિષયં દર્શયતિ---યેન ધ્વસ્તમિતિ ।
અત્ર યેન ધ્વસ્તમિત્યાદૌ ઇતિ સમીચીનઃ પાઠઃ ।
ક્વચિત્તુ યેન ધ્વસ્તેત્યાદિના ઇતિ પાઠઃ ।
તદાચ ઇત્યાદિના શ્લોકેન હેતુના વિવિક્તવિષયસત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
અત્ર માધવોમાધવયોઃ પ્રકરણિકયોર્યેનેત્યાદ્યેકધર્માન્વયિત્વાત્ તુલ્યયોગિતાલઙ્કારમાશઙ્કતે---નચેતિ ।
સમાધત્તે---તસ્યામિતિ ।
તુલ્યયોગિતાયામિત્યર્થઃ ।
નન્વત્રાપિ દ્વયોઃ પ્રાકરણિકયોર્વાચ્યત્વમિત્યાહ---અત્ર હીતિ ।
અત્ર દ્વયોરર્થયોશ્ચ પ્રાકરણિકત્વે નિયામકં નાસ્તિ ।

તથા ચ વક્ત્રા યદ્યેકમેવાર્થં પ્રક્રમ્યેદં પદ્યમુક્તં સ્યાત્તદાન્યાર્થસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વેન તુલ્યયોગિતાયા અત્ર પ્રસક્ત્યભાવેનાયમેવ તુલ્યયોગિતાલઙ્કારવિવિક્તઃ શ્લેષસ્ય વિષયઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નચ તથાપિ વ્યઙ્ગ્યોપમાલઙ્કારસઙ્કીર્ણ એવાયં શ્લેષ ઇતિ વાચ્યમ્, સમ્ભવદવાચ્યતાકસ્યાલઙ્કારસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વે અલઙ્કારત્વાભાવાત્ કિન્તુ તદલઙ્કારધ્વનિત્વાદેવ કેવલં તત્રાલઙ્કારવ્યપદેશો બ્રાહ્મણશ્રમણન્યાયેન વાચ્યતાદશાયામલઙ્કારત્વમાદાય ગૌણ એવ ।
સમાસોક્ત્યપ્રસ્તુતપ્રશંસયોસ્તુ વાચ્યતાસમ્ભવાદ્ વ્યઙ્ગ્યત્વે ઽપિ અલઙ્કારતા, નનુ માધવોમાધવયોઃ દ્વયારપિ તુલ્યવિભક્તિવિષયત્વેન પ્રાકરાણકત્વમેવેત્યતો દ્વયાર્વાચ્યત્વેનાત્ર તુલ્યયોગિતૈવેત્યત આહ---કિઞ્ચેતિ ।
એકસ્યૈવ ધર્મસ્યેતિ ।
ન તુ એકશબ્દાવાચ્યધર્મદ્વયસ્યેત્યર્થઃ ।
ઇહ ત્વિતિ ।
યેન ધ્વસ્તેત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
અનેકેષામ્ ઇત્યત્ર બહુત્વમવિવક્ષિતમ્ ।
ઉમાધવમાધવયોરિત્યર્થઃ ।
પૃથગ્ધર્મૈઃ શ્લિષ્ટૈકશબ્દસ્ય પૃથગર્થૌ અનોમનોભવાદિરૂપૌ ।
સમ્બન્ધિતયેત્યત્ર પ્રતીતિરિત્યન્વયઃ ।
એવં ચ યેન ધ્વસ્તેત્યાદૌ નીતાનામિત્યાદૌ ચ યત્તુલ્યયોગિતા---પ્રદર્શનં પ્રાક્કૃતંતત્પરકીયમપપ્રદર્શનમાત્રં કૃતમિતિ બોધ્યમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ તદ્દ્વયે શ્લેષ એવ તુલ્યયોગિતારહિત ઇતિ સાધિતં બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઉ) અનુપપત્ત્યન્તરમાહ---કિઞ્ચેતિ ।
અયમાશયઃ---
"સઞ્ચારપૂતાનિ દિગન્તરાણિ કૃત્વા દિનાન્તે નિલયાય ગન્તુમ્ ।
પ્રચકમે પલ્લવરાગતામ્રા પ્રભા પતઙ્ગસ્ય મુનેશ્ચ ધેનુઃ" ॥
ઇત્યાદૌ તુલ્યયોગિતાયામેકસ્યૈવ નિલયગમનોપક્રમરૂપધર્મસ્ય સૌરભીપ્રભયોર્ધર્મિણોઃ સમ્બદ્ધતયા પ્રત્યયઃ ।
ઇહ તુ શ્લેષેષુ પુનરનેકેષાં ધર્મિણાં માધવોમાધવપ્રભૃતીનાં યેન ધ્વસ્તમનોભવેનેત્યાદિરૂપપૃથગ્ધર્મસમ્બદ્ધતયા પ્રત્યય ઇત્યન્વયઃ ।
ધર્મવાચકશબ્દયોર્ભિન્નરૂપત્વાત્ ।
તુલ્યયોગિતાયાં તુ નિલયગમનોપક્રમસ્ય ભિન્નાર્થત્વે ઽપિ એકતાધ્યવસાદેકતા ।
નહી યેન ધ્વસ્તેત્યાદાવપિ માધવોમાધવગામિનોર્ધર્મયોરેકતાધ્યવસાયઃ ।
દ્વયોરનિશ્ચયેન પ્રકૃતાપ્રકૃતત્વાભાવાત્ ।
યદ્યપિ તુલ્યયોગિતાયામપિ દ્વયોર્ન પ્રકૃતાપ્રકૃતત્વં તથાપિ તદ્ વિવક્ષા, તત્રોપમાનોપમેયત્વસ્ય પ્રાચ્યાનામપ્યભિમતત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સકલકલમ્--" ઇત્યાદૌ ચ નોપમાપ્રતિભોત્પત્તિહેતુઃ શ્લેષઃ ।
પૂર્ણોપમાયા નિર્વિષયત્વાપત્તેઃ "કમલમિવ મુખં મનોજ્ઞમેતત્" ઇત્યાદ્યસ્તિ પૂર્ણોપમાયા વિષય ઇતિ ચેત્ ? ન, યદિ "સકલ-" ઇત્યાદૌ શબ્દશ્લેષતયા નોપમા તત્કિમપરાદ્ધં "મનોજ્ઞમ્" ઇત્યાદાવર્થશ્લેષેણ ।
"સ્ફુટમર્થાલઙ્કારાવેતાવુપમાસમુચ્ચયૌ, કિન્તુ ।
આશ્રિત્ય શબ્દમાત્રં સામાન્યમિહાપિ સંભવતઃ" ॥
ઇતિ રુદ્રટોક્તદિશા ગુણક્રિયાસામ્યવચ્છબ્દસામ્યસ્યાપ્યુપમાપ્રયોજકત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) તથા સકલકલમિત્યાદૌ ચ યદુપમાયાં વિદ્યમાનાયામપિ અપવાદત્વેન શ્લેષસ્યૈવ પ્રાધાન્યેન વ્યપદેશો ભવિતું યુક્ત ઇત્યુક્તં તત્રોપમૈવાલઙ્કારો ન શ્લેષ ઇતિ પ્રતિપાદયતિ---સકલકલમિત્યાદૌ ચેતિ ।
નોપમાપ્રતિભોત્પત્તિરિતિ ।
ઉપમાપ્રતિભા ઉપમાજ્ઞાનમ્ ।
સૈવ ઉત્પત્તિહેતુર્જ્ઞાનોત્પત્તિહેતુર્યસ્ય; શ્લેષસ્તાદૃશો ન, ઉપમાજ્ઞાનજ્ઞાપ્યો ન શ્લેષ ઇત્યર્થઃ ।
ઉપમા શ્લેષજ્ઞાપિકૈવ ।
અત્ર શ્લેષ એવ ત્વલઙ્કાર ઇતિ નેત્યર્થઃ ।
તથા ચ શ્લિષ્ટધર્મસાધર્મ્યા ઉપમા એવાલઙ્કાર ઇત્યુક્તમનેન ।
તત્રોપમાંબાધિત્વા શ્લેષસ્યૈવાલઙ્કારત્વે ઽનિષ્ટોત્પત્તિમાહ---પૂર્ણોપમાયા ઇતિ ।
ઉપમાનોપમેય સાધારણધર્મે વાદિચતુર્ણામ્ ઉપાદાને હિ પૂર્ણોપમા ।
અત્રાપ્યુપમેયં પુરમ્, ઉપમાનં વન્દરબિમ્બં, સકલકલરૂપમુભયાન્વિતાર્થકત્વેન સાધર્મ્યમ્, ઇવશબ્દો ઽસ્તીતિ પૂર્ણોપમા ।
તદ્ બાધયાત્ર સ્લેષસ્યૈવાલઙ્કારત્વે પૂર્ણોપમાયા નિર્વિષત્વાપત્તિરિત્યર્થઃ ।
નનુ શ્લેષરહિતગુણસાધર્મ્યોપમૈવ પૂર્ણોપમા ; તદ્વાન્ વિષય એવ પૂર્ણોપમાયા વિષયઃ સ્યાદિત્યાશઙ્કતે---કમલમિવેતિ ।
અત્ર હિ ન શ્લેષો મનોજ્ઞત્વગુણકથનરૂપક્રિયયોરેવ સાધર્મ્યાદ્ ન તુ શ્લિષ્ટશબ્દસ્ય ઇતિ ।
તત્ર પ્રતિબન્ધમાહ---યદીતિ ।
શ્લેષો દ્વિવિધઃશબ્દશ્લેષોર્ઽથશ્લેષશ્ચ ।
યદિ સકલકલમિત્યત્રોપમાં બાધિત્વા શ્લેષ એવ શબ્દાલઙ્કારસ્તદા કમલમિવ મુખમિત્યાદાવપ્યુપમાં બાધિત્વા અર્થશ્લેષાલઙ્કારે પ્રસજતિ તેન કિમપરાદ્ધં મનોજ્ઞત્વાદિધર્માણામુભયત્રાન્વયરૂપશ્લિષ્ટત્વદિતિ ભાવઃ ।
ઇવશબ્દસદ્ભાવાદુપમાયા એવ તત્રાનુભવિકત્વે તુ સકલકલમિત્યાદાવપિ શબ્દસાધર્મ્યોદનુભૂયમાનોપમૈવેત્યભિપ્રાયેણાત્ર રુદ્રટોક્તમપિ પ્રમાણયતિ---સ્ફુટમર્થેતિ ।
ઇહાપિ શબ્દાલઙ્કારમધ્યે ઽપિ "તવાધેર ચ રાગો ઽભૂદ્ રમ્ભોરુ ! હૃદયે ચ મે" ઇત્યત્ર શબ્દાસાધર્મ્યાત્ સમુચ્ચયાલઙ્કારઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) ન કેવલં શ્લેષસ્યાલઙ્કારાન્તરવિવિક્તવિષયતા ।
પૂર્ણાપમાદિવિષયે ઽસ્યાસમ્ભવો ઽપીત્યાહ---સકલેતિ ।
પૂર્ણોપમાપ્રકરણે લક્ષ્યમાણાર્થશ્લેષેણ કમલ મિવેત્યાદૌ મનોજ્ઞત્વધર્મસ્ય કમલમુખરૂપપ્રતિસમ્બન્ધિભેદાઙ્ગીકારપ્રયોજિતેન કિમપરાદ્ધમ્ ।
તુલ્યેનાપરાધેન શબ્દશ્લેષવિષયે પૂર્ણોપમામનઙ્ગીકૃત્ય એતદ્ વિષયે કિં તસ્યાઃ પરિગ્રહો ઽભિમતો યુષ્માકં, દ્વયોઃ સમાનત્વાદિતિ ભાવઃ ।
કથં દ્વયોઃ સમાનન્યાયત્વમિત્યાહસ્ફુટમિતિ ।
સમુચ્ચયો યથા વસુધામહિતેત્યાદિઃ ।
સામાન્યં સાધારણો ધર્મઃ ।
ઇહ શબ્દાલઙ્કારમધ્યે ગુણસામ્યં, કમલમિત્યાદિ, ક્રિયાસામ્યં ચન્દ્ર ઇવ મુખં શોભતે ઇત્યાદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનુ ગુણક્રિયાસામ્યસ્યૈવોપમાપ્રયોજકતા યુક્તા, તત્ર સાધર્મ્યસ્ય વાસ્તવત્વાત્ ।
શબ્દસામ્યસ્ય તુ ન તથા, તત્ર સાધર્મ્યસ્યાવાસ્તવત્વાત્ ।
તતશ્ચ પૂર્ણોપમાયા અન્યથાનુપપત્ત્યા ગુણક્રિયાસામ્યસ્યૈવાર્થશ્લેષવિષયતયાઃ પરિત્યાગે પૂર્ણોપમાવિષયતા યુક્તા, ન તુ "સકલ-" ઇત્યાદૌ શબ્દસામ્યસ્યૈવેતિ ચેત્ ? ન-"સાધર્મ્યમુપમા" ઇત્યેવાવિશિષ્ટસ્યોપમાલક્ષણસ્ય શબ્દસામ્યાદ્વ્યાવૃત્તેરભાવાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) તત્ર સાધર્મ્યસ્યાવાસ્તવત્વાદિતિ ।
શબ્દસ્ય પુરચન્દ્રબિમ્બધર્મત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
તતશ્ચ સકલકલમિત્યાદાવુપમાપ્રસક્ત્યભાવાત્તત્ર શ્લેષાલઙ્કાર એવાસ્તુ ।
પૂર્ણોપમાયા નિર્વિષયત્વાપત્તિપરિહારાય ગુણક્રિયાસાધર્મ્યેર્ઽથશ્લેષં બાધિત્વા પૂર્ણોપમૈવાસ્તામિત્યાહ---તતશ્ચેતિ ।
ન તુ સકલકલમિત્યાદૌ શબ્દસાધર્મ્યસ્ય ઇત્યત્ર ઉપમાપ્રયોજકત્વમિત્યન્વયઃ ।
શબ્દસાધર્મ્યાદ્ વ્યાવૃત્તેરભાવાદિતિ--ઉપમાલક્ષણસ્ય શબ્દસામ્યતો ઽવ્યાવૃત્તત્વાત્ શબ્દસામ્યવિષયત્વાદપીત્યર્થઃ ।
શબ્દસ્ય સાધર્મ્યં ચ વાચકતાસમ્બન્ધેન ઇતિ યદ્વૃત્તિત્વાદિતિભાવઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) તત્ર ગુણક્રિયાસામ્યે વાસ્તવત્વાત્ સ્વાભાવિકત્વાત્ અવાસ્તવત્વાત્ અતાત્ત્વિકત્વાત્ ।
પૂર્ણોપમાવિષયતા યુક્તા ગત્યન્તરાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
અવિશિષ્ટસ્ય ગુણક્રિયાસામ્યે ચેતિ વિશિષ્યાનિર્દ્દિષ્ટસ્ય ।

********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદિ ચ શબ્દસામ્યે સાધર્મ્યમવાસ્તવત્વાન્નોપમાપ્રયોજકમ્, તદા કથં "વિદ્વન્માનસ--" ઇત્યાદાવાધારભૂતે ચિત્તાદૌ સરોવરાદ્યારોપો રાજાદેહસાદ્યાહોપપ્રયોજકઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) યદિ હિ વાચકતાસમ્બન્ધસ્ય વૃત્તિનિયામકત્વાભાવેન શબ્દરૂપસાધર્મ્યસ્ય અવાસ્તવત્વાન્નાલઙ્કારપ્રયોજકત્વં તદા પરમ્પરિતરૂપકે એવ શબ્દવાચ્યત્વેન સામ્યેન તદર્થયોરભેદારોપાત્મકરૂપં કથં રૂપકાલઙ્કારપ્રયોજકમિત્યાહ---શબ્દસામ્ય ઇતિ ।
લોચના:
(લો, ૠ) દૂષણાન્તરમાહ---યદિ વેતિ ।
અયમર્થઃ-યદિ શબ્દસામ્યસ્ય સકલકલમિત્યાદૌ નોપમાપ્રયોજકતા કથં તર્હિ "વિદ્વન્માનસહંસ" ઇત્યાદૌ રાજ્ઞો હંસારોપસ્ય માનસાસાધારણપ્રયોજકતા ચેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિઞ્ચ-યદિ વાસ્તવસામ્ય એવોપમાઙ્ગીકાર્યા, તદા કથં ત્વયાપિ "સકલકલમ્-" ઇત્યાદૌ બાધ્યભૂતોપમાઙ્ગીક્રિયતે ?
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) નનુ સાધર્મ્યં તાવત્ સમાનો ધર્મસ્તસ્યાવાસ્તવત્વે તદનુપપન્નમ્ ।
વિદ્વન્માનસેત્યાદૌ ત્વભેદારોપ આહાર્ય્યે ઽવાસ્તવત્વે ઽપિ શ્લિષ્ટશબ્દરૂપદોષેણ સમ્ભવત્યેવ ઇત્યત આહ---કિઞ્ચેતિ ।
બાધ્યભૂતોપમેતિ ।
ઉપમાત્વાભાવે ઉપમાયા બાધ્યત્વસ્યાપ્યનુપપત્તિઃ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) પુનર્દૂષણાન્તરમાહ---કિઞ્ચેતિ ।
બાધ્યભૂતા શ્લેષસ્ય સર્વાલઙ્કારાપવાદત્વપ્રપન્નેત્યર્થઃ ।
કથમઙ્ગીક્રિયતે, ઉત્સર્ગસિદ્ધસ્યૈવાપવાદબાધ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિઞ્ચ અત્ર શ્લેષસ્યૈવ સામ્યનિર્વાહકતા, ન તુ સામ્યસ્ય શ્લેષનિર્વાહકતા, શ્લેષબન્ધતઃ પ્રથમં સામ્યસ્યાસંભવાત્, ઇત્યુપમાયા એવાઙ્ગિત્વેન વ્યપદેશો જ્યાયાન્ "પ્રધાનેન હિ બ્યપદેશા ભવન્તિ" ઇતિ ન્યાયાત્ ।
નનુ શબ્દાલઙ્કારવિષયે ઽઙ્ગાઙ્ગિભાવસઙ્કરો નાઙ્ગીક્રિયતે તત્કથમત્ર શ્લેષોપમયોરઙ્ગાઙ્ગભાવઃ સઙ્કર ઇતિ ચેત્ ? ન, અર્થાનુસંધાનવિરહિણ્યનુપ્રાસાદાવેવ તથાનઙ્ગીકારાત્ ।
એવં દીપકાદાવપિ જ્ઞેયમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) નનુ તત્રૈવ શબ્દબોધ્યત્વરૂપસાદૃશ્યાત્તત્રોપમાપદં ગૌણમેવેત્યત આહકિઞ્ચેતિ ।
શ્લેષસ્યૈવ ઇતિ ।
શ્લિષ્ટપદસ્યૈવેત્યર્થઃ ।
સામ્યનિર્વાહકતા--ઉપમાઘટકસામ્યનિર્વાહકતા ।
ઉભયાત્મકત્વે જ્ઞાતે સત્યેવ તાદૃશૈકશબ્દાર્થરૂપસામ્યબોધાદિત્યર્થઃ ।
શ્લેષબન્ધઃ પ્રથમમિતિ ।
સકલકલપદબન્ધાભાવે પુરચન્દ્રબિમ્બયોઃ સામ્યાપ્રતીતેઃ, અઙ્ગિત્વેન પર્ય્યન્તિકપ્રતીતિવિષયતયા પ્રધાનત્વેન; તથા ચ શ્લિષ્ટપદાર્થાનુસન્ધાનેન સામ્યપ્રતીતૌ તતો ઽઙ્ગિન્યુપમા પ્રતીયતે ।
શ્લેષસ્તુ તન્નિર્વાહકરૂપમઙ્ગમિતિ ભાવઃ ।
અઙ્ગાઙ્ગિભાવો નિર્વાહકનિર્વાહ્યભાવઃ ।
એવં દીપકાદવપીતિ ।
દીપકતુલ્યયોગિતાર્ઽથાલઙ્કારાદાવપિ શ્લેષસ્તદઙ્ગમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, એ) એવં ચાત્રેપમાયાઃ શ્લેષપ્રતિભોત્પત્તિહેતુત્વેનાઙ્ગિત્વં, શ્લેષસ્ય તદઙ્ગત્વમિતિ યુક્ત્યન્તરેણાપિ દ્રઢયતિ--કિઞ્ચાત્રેતિ ।
સામ્યમુપમાપ્રયોજકમ્ ।
અઙ્ગઙ્ગિભાવસંકરઃ ।
"અવિશ્રાન્તજુષામાત્મન્યઙ્ગાઙ્ગિત્વે તુ સંકર"ઇત્યુક્તપ્રકારઃ ।
અર્થાનનુસન્ધાનાત્ શબ્દાલઙ્કારેષ્વનુપ્રસાદીનાં પરસ્પરનિરપેક્ષત્વેનાઙ્ગઙ્ગિભાવસંકરઃ નાઙ્ગીક્રિયતે, શ્લેષાદેસ્ત્વર્થાનુસાધાનાત્ સાપેક્ષત્વેન પરસ્પરાપેક્ષાસમ્ભવાત્ કથં વા ન સ્વીક્રિયતે ઇતિ ભાવઃ ।
એકમુક્તપ્રકાર ઉપમાભિધાયકન્યાયો દીપકાદાવપિ જ્ઞેયઃ ।
અયમર્થઃ---યથા શબ્દસામ્યસ્યોપમાપ્રયોજકત્વે શ્લેષસ્ય તદઙ્ગતા, તથા દીપકાદિપ્રયોજકત્વે દીપકાદ્યઙ્ગતેતિ ।
આદિશબ્દાત્તુલ્યયોગિતાદૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સત્પક્ષા મધુરગિરઃ પ્રસાધિતાશા મદોદ્ધતારમ્ભાઃ ।
નિપતન્તિ ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ કાલવશાન્મેદિનીપૃષ્ઠે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) ઇત્થં સકલકલમિત્યત્રોપમૈવ ન શ્લેષ ઇતિ સાધિતે શ્લેષાધીનવસ્તુધ્વનાવપિ ન શ્લેષાલઙ્કાર ઇત્યાહ---સત્પક્ષા ઇતિ ।
શરત્કાલવર્ણનમિદં પ્રાકરણિકમ્ ।
તત્ર ધાર્ત્તરાષ્ટ્રાઃ કૃષ્ણવર્ણચઞ્ચૂચરણા હંસવિશેષાઃ શરત્કાલવશાત્ મેદિનીપૃષ્ટે નિપન્તીત્યન્વયઃ ।
પક્ષં પતત્રમ્ ।
આશા પ્રસાધનં દિક્ષુ ગમનં, ચૌરાદિકસ્ય સાધેર્ગત્યર્થત્વાત્ ।
અત્ર ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રાણામમઙ્ગલે વક્તુસ્તાત્પર્ય્યમ્ ।
તેષાં મરણરૂપં વસ્તુ શ્લિષ્ટશબ્દવ્યઞ્જનયા પ્રીતયતે ।
તત્ર ધાર્ત્તરાષ્ટ્રા ધૃતરાષ્ટ્રાપુત્રા દુર્ય્યોધનાદયઃ પ્રસાધિતાશાઃ શાસિતદિઙ્મણ્ડલાઃ ।
અતએવ મદોદ્ધતારમ્ભાઃ ।
સત્પક્ષાઃ પ્રકૃષ્ટસહાયાઃ કાલવશાદ્ યમવશાત્ મધુરગિરઃ કાન્તવાચઃ મેદિનીષ્ટે નિપતન્તિ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) સત્પક્ષા ઇતિ ।
પક્ષે ગરુત્ સહાયશ્ચ ।
પ્રસાધિતાઃ ભૂષિતાઃ પ્રકર્ષેણાત્મસાત્કૃતાશ્ચ ।
ધાર્ત્તરાષ્ટ્રા હંસાઃ દુર્યોધનાદયશ્ચ ।
ઉપમાધ્વનિશઙ્કાં નિરાચષ્ટે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર શરદ્વર્ણનયા પ્રકરણેન ધાર્તરાષ્ટ્રાદિશબ્દાનાં હંસાદ્યર્થાભિધાને નિયમનાદ્દુર્યોધનાદિરૂપોર્ઽથઃ શબ્દશક્તિમૂલો વસ્તુધ્વનિઃ ।
ઇહ ચ પ્રકૃતપ્રબન્ધાભિધેયસ્ય દ્વિતીયાર્થસ્ય સૂચ્યતયૈવ વિવક્ષિતત્વાદુપમાનોપમેયભાવો ન વિવક્ષિત ઇતિ નોપમાધ્વનિર્ન વા શ્લેષ ઇતિ સર્વમવદાતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) અત્ર ચોપમાધ્વનિત્વં શ્લેષાલઙ્કારશ્ચ ન પ્રસજ્યત ઇત્યાહ---ઇહ ચેતિ ।
પ્રકૃતપ્રબન્ધો વેણીસંહારનાટકં તદભિધેયસ્ય તત્પ્રતિપાદ્યસ્ય કુરૂણાં મરણરૂપસ્ય દ્વિતીયાર્થસ્ય સૂચ્યતયૈવ વ્યઙ્ગ્યતયેત્યર્થઃ, ન તુ હંસોપમાનત્વેનેતિ એવકારાર્થઃ ।
તદેવ વિવૃણોતિ---ઉપમેય ઇતિ ।
નિચ શ્લેષ ઇતિ ।
ઉભયાર્થસ્ય વાચ્યત્વાભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
સર્વમવદાતમિતિ ।
યેન ધ્વસ્તમિત્યાદાવલઙ્કારન્તરાસઙ્કીર્ણ એવ શ્લેષઃ ।
સકલકલમિત્યાદૌ ચ શ્લેષઘટિત ઉપમાલઙ્કાર એવેત્યાદિકં વિશદિતમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) પ્રકૃતપ્રબન્ધો વેણીસંહારખ્યં નાટકમ્ ।
સૂચ્યતયૈવ વિવક્ષિતત્વાત્ યદુક્તમત્રૈવ નાટકલક્ષણાવસરે "સૂચયેદ્ વસ્તુબીજં વા મુખ્યપાત્રમથાપિવા"ઇતિ ઉપમેયોપમાનભાવો હંસાદીનાં દુર્યોધનાદિભૈઃ સહેત્યર્થઃ ।
નચ શ્લેષઃ , શરદ્વર્ણનાયા એવ પ્રકૃતત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પદ્માદ્યાકારહેતુત્વે વર્ણાનાં ચિત્રમુચ્યતે ।
લોચના:
(લો, ઔ) સમ્પ્રતિ રસાનુપકારકમપિ કવિભિસ્તેષુ તેષુ શક્તિપ્રદર્શનાર્થમુપનિબદ્ધત્વાત્પ્રાચ્યૈરલઙ્કારમધ્યે લક્ષિતં ચિત્રં નિરૂપયતિ---પદ્મેતિ ।
અસ્ય ચાલઙ્કારતાયાં તથાવિધનૈપુણ્યાદિસંસ્કારવશેન વિસ્મયાવેશો યથાકથઞ્ચિદ્ બીજમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આદિશબ્દાત્ખઙ્ગ-મુરજ-ચક્ર-ગોમૂત્રિકાદયઃ ।
અસ્ય ચ તથાવિધિલિપિસન્નિવેશવિશેષવશેન ચમત્કારવિધાયિનામપિ વર્ણાનાં તથાવિધશ્રોત્રાકાશસમવાયવિ શેષવશેન ચમત્કારવિધાયિભિર્વર્ણેરભેદેનોપચારાચ્છબ્દાલઙ્કારત્વમ્ ।

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) ચિત્રાલઙ્કારમાહ---પદ્મેતિ ।
અત્ર વર્ણસ્મારકલિપીનાં સન્નિવેશસ્યૈવ પદ્માદ્યાકારકત્વાલ્લિપીનાં ચાશબ્દત્વાત્ શબ્દાલઙ્કારત્વમસ્યાનુપપન્નમિત્યાશઙ્ક્ય્ સમાધત્તે---તથાવિધશ્રોત્રેતિ ।
તથાવિધલિપિસ્માર્ય્યવર્ણસ્ય યઃ શ્રોત્રરૂપ આકાશે સમવાયવિશેષઃ તદ્વશેન ચમત્કારાધાયિભિર્વર્ણૈઃ સહ લિપેઃ અભેદોપચારાદિત્યર્થઃ ।
તાદૃશસમવાયસ્ય વર્ણાનુભવજનકત્વં તજ્જનિતસંસ્કારેણ લિપિતો વર્ણસ્મરણં તતશ્ચમત્કાર ઇત્યેતત્પરમ્પરયા શ્રોત્રાકાશસમવાયસ્ય ચમત્કારજનકત્વં બોધ્યમ્ ।
તત્તદ્વર્ણનિરૂપિતસમવાયલાભાર્થં વિશેષપર્ય્યન્તાનુધાવનમ્ ।
લોચના:
(લો, અ) તથાવિધશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયૈરનુભૂયમાનો યો લિપિનિવેશઃ ।
સન્નિવેશવિશેષોર્ઽથાદ્ ભૂમ્યાદિસ્થલે સમ્યગભિમતનિર્વાહોપયિકતયા નિવેશવિશેષઃ, તદ્વશેન તન્નિમિત્તીકૃત્યેત્યર્થઃ ।
તથાવિધશ્રોત્રેન્દ્રિયેણાનુભૂયમાનૈર્વર્ણૌરર્થાદનુપ્રસાદિશબ્દાલઙ્કારપ્રયોજકૈઃ ।
અત્ર હિશબ્દાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વમાત્રેણ શબ્દલઙ્કારત્વાઙ્ગીકારે ઽનુપ્રસાન્તઃ- પાતિત્વમેવ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર પદ્મબન્ધો યથા મમ--
"મારમા સુષમા ચારુ-રુચા મારવધૂત્તમા ।
માત્તધૂર્તતમાવાસા સા વામા મે ઽસ્તુ મા રમા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) મારમેતિ ।
"મારમા સુષમા ચારુ--રુચા સારધૂત્તમા ।
માત્તધૂર્ત્તતમા વાસા સા વામા મે ઽસ્તુ મારમા" ॥
ઇતિ શ્લોકઃ ।
અસ્યાર્થઃ---સા વામા મા આર નાગતા ।
કીદૃશી ચારુરુચા વિશિષ્ટા અતએવ માસુષમા, લક્ષ્મીતુલ્યપરમાશોભા ।
તથા મારસ્ય કામસ્ય વધૂ રતિરિવોત્તમા ।
તત્કિં ધૂર્ત્તતયા નાગતા ઇત્યત્રાહ---માત્તધૂર્ત્તતમા ઇતિ ।
ધૂર્ત્તતમા પુનર્મેત્યર્થઃ ।
તત્કથં નાગતેત્યત્રાહ--અવાસા---વાસો વસતિઃ તદ્રહિતા ।
ઇત્થં શ્રુત્વા નાયક આત્મનમાશસ્તે--સા વામેતિ ।
પૂર્વત્રાન્વિતસ્યાપિ આવૃત્ત્યા પશ્ચાદપ્યન્વયેન સા વામા મે મારમા કામલક્ષ્મીરસ્તુ ।
આવૃત્તિવશેન સા વામા ઇત્યસ્ય પશ્ચાદપ્યન્વયેન તસ્ય વા પરકીયપદત્વાદપિ તત્પરત્વાદ્ મે ઇત્યાદેશઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એષો ઽષ્ટદલપદ્મબન્ધો દિગ્દલેષુ નિર્ગમપ્રવેશાભ્યાં શ્લિષ્ટવર્ણઃ, કિન્તુ વિદિગ્દલેષ્વન્યથા, કર્ણિકાક્ષરં તુ શ્લિષ્ટમેવ ।
એવં ખડ્ગબન્ધાદિકમપ્યૂહ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) અસ્ય બન્ધપ્રકારં દર્શયિતુમાહ---એષો ઽષ્ટદલપદ્મબન્ધ ઇતિ ।
અષ્ટદલતા ચ દિગ્વિદિગ્દલૈર્લેખ્યા ।
તત્ર પ્રવેશનિર્ગમાભ્યામિતિ ।
કર્ણિકાયામાદ્યવર્ણં લિખિત્વા દલે દ્વૌ દ્વૌ વર્ણૌ લેખ્યૌ ।
તત્ર નિર્ગમપ્રવેશાભ્યામિત્યેવ બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, આ) મારમેતિ---માયા લક્ષ્મ્યા રમણાત્ મારમો વિષ્ણુસ્તસ્ય અસુસમા પ્રણસમા ।
ભારવધૂ રતિઃ ।
તતો ઽપિ ઉત્તમા શ્રેષ્ઠા ।
આત્તો ગૃહીતો ધૂર્ત્તતમસ્યાવાસો યથા એવંભૂતા ન ભવતીત્યર્થઃ ।
તથાભૂતા સા પ્રસિદ્ધા રમા લક્ષ્મીર્મે વામા, વકામાસ્ત્વિતિ સમ્બન્ધઃ ।
એષો ઽષ્ટદલૈતિ ।
કર્ણિકાયામ્ "મા" શબ્દં વિન્યસ્ય "રમા" ઇત્યસ્યાક્ષરદ્વયં તત્ર દિગ્દલે લિશિત્વા, "સુઽ; "ષઽ; ઇતિ અક્ષરદ્વયં વિદિગ્દલેન પ્રવેશ્ય "ચારુ" ઇત્યક્ષરાભ્યામિતરદિગ્રદલેન નિર્ગમપ્રવેશૌ ।
તદનન્તરં વિદિગ્દલે "રવઽ; ઇતિ અક્ષરદ્વંય દત્ત્વા તદનન્તરદિગ્દલે "ધૂર્ત્ત" ઇત્યક્ષરદ્વયેન પ્રવિશ્ય પુનઃ કર્ણિકાક્ષરાત્ પ્રભૃતિ તેનૈવ નિર્ગમ્ય "તમા" ઇત્યક્ષરદ્વયેન, પુનઃ તદનન્તરવિદિગ્દલે પ્રવિશ્ય, તદનુદિગ્દલે, "વા સા " ઇત્યક્ષરદ્વયેન નિર્ગમપ્રવેશૌ ।
તદિતરદિગ્દલે "મે ઽસ્તુ" ઇત્યક્ષરદ્વયેન નિર્ગત્ય પુનઃ પ્રાક્ નિર્ગમ્ય દિગ્દલે "માર" ઇત્યક્ષરદ્વયેન પ્રવિશ્ય કર્ણિકાતાં ગતે "મા" ઇત્યત્ર વિશ્રાન્તિઃ ।
શ્લિષ્ટવર્ણઃ અભિન્નવર્ણઃ ।
કર્ણિકાક્ષરં "મા" ઇતિ ।
ખઙ્ગબન્ધો યથા---
"સાનન્દં દેવદૈત્યદ્વિજભુજગમુખૈઃ પ્રણિભિઃ સેવ્યમાના નાશં તાપં નયન્તી શરદિ શશિકલાં શ્યામયન્તી સ્વભાસા ।
સા સખ્યઃ સાધરારે સકલજગદધીશેન સંયુક્તહારા સા ધ્વસ્તાશેષપાતા સલિલનિધિસુતા સન્તં પાતુ યુષ્માન્" ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કાવ્યાન્તર્ગડુભૂતતયા તુ નેહ પ્રપઞ્ચ્યતે ।
લોચના:
(લો, ઇ) અન્તર્ગડુભૂતતયા કાવ્યમધ્યપ્રવિષ્ટગડુવદ્ અસારતયા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રસસ્ય પરિપન્થિત્વાન્નાલઙ્કારઃ પ્રહેલિકા

ઉક્તિવૈચિત્ર્યમાત્રં સા ચ્યુતદત્તાક્ષરાદિકા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) પ્રહેલિકાં વક્તુમાહ---રસસ્યેતિ ।
નાલઙ્કારો ન રસપ્રકર્ષકો ઽલઙ્કાર ઇતિ, કિન્તુ ઉક્ત્યઙ્કાર એવેત્યાહ---ઉક્તિવૈચિત્ર્યમાત્રમિતિ ।
તથા ચ વૈચિત્ર્યમલઙ્કાર ઇતિ અલઙ્કારસામાન્યલક્ષણાક્રાન્તત્વાદ્ ઉક્ત્યલઙ્કાર એવ સ ઇત્યર્થઃ ।
સા ચ્યુતદત્તેત્યાદિત્રિપ્રકારા ક્રિયા ગુપ્ત્યાદિકા ચ ભવતીત્યાહ---વ્યુતદત્તેતિ ।
ચ્યુતાક્ષરાયુક્તૈકાક્ષરા ।
દત્તાક્ષરા ઉક્તાધિકૈકાક્ષરા ।
ચ્યુતદત્તાક્ષરા એકાક્ષરં ચ્યાવયિત્વા તત્સ્થલે દત્તાપરાક્ષરા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ચ્યતાક્ષરા દત્તાક્ષરા ચ્યુતદત્તાક્ષરા ચ ।
ઉદાહરણમ્--
"કૂજન્તિ કોકિલાઃ સાલે યૌવને ફુલ્લમમ્બુજમ્ ।
કિં કરોતુ કુરઙ્ગક્ષી વદનેન નિપીડિતા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) એતત્ત્રયસ્ય એકમુદાહરણમાહ---કૂજન્તીતિ ।
અત્ર યથાશ્રુતેર્ઽથસમ્ભવેપિ અનુપયુક્તકથનરૂપત્વેન ચ્યુતદત્તાક્ષરત્વે એવ તાત્પર્ય્યાત્ ।
પ્રહેલિકાત્વં તત્ર યથાશ્રુતે ઽપર્થો યથા---કોકિલાઃ શાલવૃક્ષે કૂજન્તિ ।
નારીણાં યૌવને ઽમ્બુજં ફુલ્લમ્ ।
નિપીડિતા કુરઙ્ગાક્ષી વદનેન કિં કરોતુ ઇતિ ।
અનુપયુક્તકથનમેતત્ ।
ચ્યુતદત્તાક્ષરત્વે તુભવત્યેવ ઉપયુક્તકથનમ્---યથા--"કૂજન્તિ રસાલે કોકિલાઃ ।
વને જલે ચામ્બુજં ફુલ્લમ્ ।
એભિરુદ્દીપકૈર્મદનેન નિપીડિતા સતી કુરઙ્ગાક્ષી કિં કરોત્વિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર "રસાલે" ઇતિ વક્તવ્યે "સાલે" ઇતિ "ર" ચ્યુતઃ ।
"વને" ઇત્યત્ર "યૌવને" ઇતિ "યૌ" દત્તઃ ।
"વદનેન" ઇત્યત્ર "મદનેન" ઇતિ "મ" ચ્યુતઃ "વ" દત્તઃ ।
આદિશબ્દાત્ક્રિયાકારકગુપ્ત્યાદયઃ ।
તત્ર ક્રિયાગુપ્તિર્યથા--
"પાણ્ડવાનાં સભામધ્યે દુર્યોધન ઉપાગતઃ ।
તસ્મૈ ગાં ચ સુવર્ણં ચ સર્વાણ્યાભરણાનિ ચ" ॥
અત્ર "દુર્યોધનઃ" ઇત્યત્ર "અદુર્યો ઽધનઃ" ઇતિ ।
"અદુઃ" ઇતિ ક્રિયાગુપ્તિઃ ।
એવમન્યત્રાપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) અત્ર ચ્યુતદત્તાક્ષરાણિ દર્શયતિ---અત્રેતિ ।
પાણ્ડવાનામિત્યાદિ સ્પષ્ટમ્ ।
કારકગુપ્ત્યાદૌ યથા મમ--- "ષડ્જસમ્વાદમાપન્નૈઃ સ્વરૈઃ શ્રુતિમનોહરૈઃ ।
ગિરિશૃઙ્ગસ્થિતં સર્વં મયૂરં જયતિ ધ્રુવમ્" ॥
ઇતિ અત્ર મયૂરં જયતિ ઇત્યત્ર લુપ્તઃ કર્ત્તા ।
સિદ્ધાન્તે તુ મયુસ્તુરઙ્ગવદનો ગિરિશઙ્ગસ્થિતં સર્વં જનં રઞ્જયતીત્યર્થઃ ।
કર્મગુપ્તિર્યથા--- "કર્માભિર્બહુભિઃ આન્તઃ પુરુષો વારયત્વાયયમ્ ।
અપયાતપરિશ્રાન્તેરસ્ય દાસ્યામિ વેતનમ્ ॥
"અત્ર પુરુષો ઽયં વારયતીતિ ।
અસ્ય કર્મ ગુપ્તમ્ ।
સિદ્ધાન્તે તુ વાઃ જલં પુરુષો ઽયમયતિ યાતિ ।
અક્ષરલોપગુપ્તિઃ વિરુદ્ધપ્રદર્શનં ચ યથા--- "મુકુન્દેનામુના નૂનં શુભ્રેણ વરવર્ણિનિ ।
હસિતેનાસિતેનાપિ રાજમાના વ્રજાઙ્ગને ॥
" અત્ર મુકુન્દેન શ્ભ્રેણ હસિતેનાસિતેન ઇતિ વિરુદ્ધધર્મવત્ત્વમ્ ।
અત્રૈવ કસ્યચિદક્ષરસ્ય લોપો ગુપ્તઃ ।
સિદ્ધાન્તે તુ મુકુન્દપદસ્ય મુકારરાહિત્યાત્ કુન્દેન ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ તેન કુન્દવૈશિષ્ટ્યેન યદ્ હસિતં તેન રાજમાનાસીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથાવસરપ્રાપ્તેષ્વર્થાલઙ્કારેષુ સાદૃશ્યમૂલેષુ લક્ષિતવ્યેષુ તેષામપ્યુપજીવ્યત્વેન પ્રાધાન્યાત્ પ્રથમમુપમામાહ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) અર્થાલઙ્કારાન્ વક્તુમાહ---અથેતિ ।
પ્રાધાન્યાત્ સાદૃશ્યમૂલેષ્વિતિ ।
ઉપમારૂપકોત્પ્રેક્ષાદયો બહવો ઽલઙ્કારાઃ સાદૃશ્યમૂલા અન્યાલઙ્કારાન્તરાપેક્ષયા ચમત્કારાધિક્યાત્ પ્રથમં તે લક્ષિતુમુચિતાઃ ।
તત્રાપિ તત્સર્વોપજીવ્યત્વેન પ્રથમમુપમામાહેત્યર્થઃ ।
તસ્યાસ્તદુપજીવ્યત્વં ચ સર્વત્રૈવ સાદૃશ્યવશાત્ પ્રથમમુપમાસ્ફુરણાત્ ।
લોચના:
(લો, ઈ) અથેતિ ।
અથ શબ્દાલઙ્કારનિરૂપણાનન્તરમર્થાલઙ્કારેષ્વર્થાલઙ્કારવિશેષલક્ષણેષુ ।
પ્રાધાન્યાદિત્યનન્તરં પ્રથમમિતિ શેષઃ ।
ઉપજીવ્યત્વં તેષામેતન્મૂલત્વેન પ્રવૃત્તેઃ ।
યદુક્તમ્--ઉપમૈવ પ્રકારવૈચિત્ર્યેણ સર્વાલઙ્કારાણાં બીજભૂતેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સામ્યં વાચ્યમવૈધર્મ્યં વાક્યૈક્ય ઉપમા દ્વયોઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) સામ્યમિતિ ।
અવૈધર્મ્યમનુક્તવૈધર્મ્યમ્ ।
દ્વયોરુપમેયોપમાનયોઃ સામ્યં વાક્યૈક્યે વાચ્યં સદ્ ઉપમા ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રુપકાદિષુ સામ્યસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વમ્, વ્યતિરેકે ચ વૈધર્મ્યસ્યાપ્યુક્તિઃ, ઉપમેયોપમાયાં વાક્યદ્વયમ્, અનન્વયે ત્વેકસ્યૈવ સામ્યોક્તિરિત્યસ્યા ભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) તત્ર વાચ્યપદવ્યાવૃત્તિમાહ---રૂપકાદિષ્વિતિ ।
એવં ચ ઉપમાધ્વનાવુપમાપદં ગૌણમિતિ બોધ્યમ્ ।
અવૈધર્મ્યપદવ્યાવૃત્તિમાહ---વ્યતિરેકે ચેતિ ।
વાક્યૈક્યપદવૃત્તિમાહ---ઉપમેતિ ।
દ્વયોરિત્યસ્ય વ્યાવૃત્તિમાહ---અનન્વયે ચેતિ ।
અનન્વયનામાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
અત્રોપમેયસ્યૈવ ઉપમાનત્વેન દ્વિર્ભાવાત્ ।
અત્ર ચ સામ્યમિત્યસ્ય સમાનો ધર્મ ઇતિ નાર્ઽથઃ ।
વક્ષ્યમાણધર્મલુપ્તોપમાયાં ધર્મસ્યાવાચ્યત્વેનાવ્યાપ્ત્યાપત્તેઃ ।
મુખમાહ્લાદકશ્ચન્દ્ર ઇતિ રૂપકધર્મસ્ય વાચ્યત્વેન તત્રાતિવ્યાપ્ત્યાપત્તેઃ ।
કિન્તૂપમેયોપમાનયોઃ સામાન્યસાદૃશ્યરૂપસ્ય ધર્મસ્ય તયોરનુયોગિતપ્રતિયોગિતાખ્યઃ સમ્બન્ધ એવ અત્ર સામ્યપદાર્થઃ ।
યન્દ્ર ઇવ મુખમિત્યત્ર ચન્દ્રપ્રતિયોગિસાદૃશ્યવન્મુખમિતિ બોધે સાદૃશ્યસ્ય પ્રતિયોગિતાયાશ્ચન્દ્રે ઽનુપયોગિતાયાશ્ચ મુખે પ્રતીતેઃ સાદૃશ્યસમ્બન્ધ એવોપમેત્યર્થઃ ।
એતએવ સાધર્મ્યમુપમાભેદે ઇતિકાવ્યપ્રકાશોક્તલક્ષણે સમાનેન ધર્મેણ સમ્બન્ધ ઉપમા ઇત્યેવ તત્ર વ્યાખ્યાતમ્ ।
પરન્ત્વિવાદયઃ ષષ્ઠીવત્ સમ્બન્ધં પ્રતિપાદયન્તિ, ઇતિ તત્ર લિખનાત્ સાદૃશ્યપ્રતિયોગિતાખ્યઃ સમ્બન્ધ એવ તન્મતે ઉપમાનાનુયોગિતાખ્યઃ ।
ગ્રન્થકૃન્મતે તુ ઉપમાનોપમેયગતં સન્બન્ધં બોધયન્તીત્યગ્રે લિખનાત્ પ્રતિયોગિતાનુયોગિતાખ્યસમ્બન્ધદ્વયમેવોપમા ।
કાવ્યપ્રકાશે ચ તાદૃશપ્રતિયોગિતાયા ઇવાદ્યવ્યયપદવાચ્યત્વેન ઉપમાયાશ્ચ શ્રૌતીત્વં તુલ્યાદ્યનવ્યયપદવાચ્યત્વેન તસ્યા આર્થોત્વમ્ ।
અવ્યયાનામન્વિતાભિધાયિત્વમતેન ચન્દ્રાન્વિતપ્રતિયોગિતાયા ઇવાદિવાચ્યત્વાત્તુલ્યાદ્યનવ્યયપદાનાં ત્વાવાચ્યત્વાત્ ।
પ્રકૃતગ્રન્થકૃત્તુઃ ઇવાદયઃ શ્રુતમાત્રા એવ શીઘ્રમુપમાં પ્રતિપાદયન્તીતિ તત્સદ્ભાવે શ્રોતી ઉપમા ।
તુલ્યાદયો ઽનવ્યયશબ્દાસ્તુ પ્રણિધાનેન વિલમ્બાદેવ ઉપમાં પ્રતિપાદયન્તીતિ તત્સદ્ભાવે આર્થોતિ વક્ષ્યતિ ।
અતએવ તન્મતે ઽન્વિતાભિધાનં નાસ્તિ ।
નનુ તત્કથં તાદૃશસમ્બન્ધરૂપસ્ય સામ્યસ્ય વાચ્યત્વમ્ ? યદિ ચાન્વિતાભિધાનવાદાવલમ્બેન વાચ્યત્વસ્વીકારસ્તથાપિ ઇવાદેરુપમાનસ્ય વાનુપાદાને યા લુપ્તોપમા તત્ર તાદૃશસમ્બન્ધસ્યાવાચ્યત્વાત્તત્રાવ્યાપ્તિઃ ।
અતએવ કાવ્યપ્રકાશે તાદૃશસમ્બન્ધરૂપાયા ઉપમાયા વાચ્યત્વઘટિતં લક્ષણં ન કૃતમ્ ।
ઉચ્યતે ।
અત્રાપિ વાચ્યત્વઘટિતં લક્ષણં કૃતમ્ ।
કિન્તુ વાચ્યમિત્યસ્યાવ્યઙ્ગ્યમિત્યેવાર્થઃ ।
અતએવ રૂપકાદૌ સાધર્મ્યસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વાદેવ તત્ર વાચ્યપદેન તદ્વ્યાવૃત્તિર્દર્શિતા ।
ઇવાદેરુપમાનસ્યાનુપાદાને ત્વધ્યાહૃતાદિવાદેરુપમાનવાચકપદાચ્ચ તલ્લાભો, ન વ્યઞ્જનયેતિ તત્ત્વમ્ ।
ઇવાદ્યુપાદાને તુ અન્વિતાભિધાનાભ્યુપગમે વાચ્યત્વમેવ તાદૃશસમ્બન્ધસ્ય ।
તદનભ્યુપગમે તુ ઇવાદ્યુપાદાને તુલ્યાદ્યુપાદાને વા સંસર્ગમર્ય્યાદયૈવ તલ્લાભ ઇતિ ।
સર્વત્રાવ્યઙ્ગ્યત્વમેવ ।
લોચના:
(લો, ઉ) રૂપકમિત્યાદિશબ્દાદ્ દીપકતુલ્યયોગિતાદયઃ ।
વૈધર્મ્યસ્ય અકલઙ્કંખં તસ્યાશ્ચન્દ્રવદિત્યાદાવકલઙ્કત્વાદેઃ ।
એકાકારકપદાવૃત્તિરનન્વયે ચેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સા પૂર્ણા યદિ સામાન્યધર્મ ઔપમ્યવાચિ ચ ।
ઉપમેયં ચોપમાનં ભવેદ્વાચ્યમ્--
સા ઉપમા ।
સાધારણધર્મો દ્વયોઃ સાદૃશ્યહેતૂ ગુણક્રિયે મનોજ્ઞત્વાદિ ।
ઔપમ્યવાચકમિવાદિ ।
ઉપમેયં મુખાદિ ।
ઉપમાનં ચન્દ્રાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) સા ચ પૂર્ણા લુપ્તા ચેતિ દ્વિધા ।
તત્ર પૂર્ણામાહ---સા પૂર્ણેતિ ।
ભવેદ્વાચ્યમિતિ ।
કારિકાઞ્ચલસ્ય "ઇયં પુનઃ" અગ્રે શેષભાગઃ ।
વ્યાચષ્ટે---સાઉપમેતિ ।
સામાન્યધર્મપદાર્થમાહ---સાધારણધર્મ ઇતિ ।
સ એવ ક ઇત્યત્રાહ---દ્વયોરિતિ ।
શ્લિષ્ટશબ્દો ઽપિ ગુણ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
તેન સકલકલં પુરમિત્યાદેઃ પરિગ્રહઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) તદ્ભેદાનાહ---સેતિ ।
સામાન્યધર્મ ઇત્યસ્ય વિવૃત્તિઃ સાધારણધર્મ ઇતિ દ્વયોરુપમાનોપમેયયોઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇયં પુનઃ

શ્રૌતી યથેવવાશબ્દા ઇવાર્થો વા વતિર્યદિ ।
લોચના:
(લો, ઋ) ઇયં પૂર્ણા ।
શ્રૌતીશબ્દઃ શ્રુત્યા જ્ઞાયત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા ।
તેન સાક્ષાન્નિવેદિતા શ્રૌતી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આર્થો તુલ્યસમાનાદ્યાસ્તુલ્યાર્થો તત્ર વા વતિઃ

યથેવવાદયઃ શબ્દા ઉપમાનાનન્તરપ્રયુક્તતુલ્યાદિપદસાધારણા અપિ શ્રુતિમાત્રેણોપમાનોપમેયગતસાદૃશ્યલક્ષણસમ્બન્ધં બોધયન્તીતિ તત્સદ્ભાવે શ્રૌત્યુપમા ।
એવં "તત્ર તસ્યેવ" ઇત્યનેનેવાર્થો વિહિતસ્ય વતેરુપાદાને ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) અસ્યાઃ શ્રૌત્યાર્થોત્વદ્વૈવિધ્યમાહ----ઇયં પુનરિતિ ।
ઇયં પૂર્ણોપમા સર્વપ્રકારૈવ શ્રૌત્રી આર્થો ચેત્યર્થઃ ।
વક્ષ્યમાણા લુપ્તા તુ કિઞ્ચિત્પ્રકારૈવ ।
યથાવવાશબ્દા ઇત્યત્રાદિપદશબ્દો ઽપિ બોધ્યઃ ।
તેન "શાત્રવં ચ પપુર્યશઃ" ઇત્યાદાવપિ તથાત્વમ્ ।
શ્રુતિમાત્રેણ શ્રવણમાત્રેણ શીઘ્રમિત્યર્થઃ ।
ઉપમાનોપમેયગતં સમ્બન્ધં પ્રતિયોગિતાનુપયોગિતારૂપમિત્યર્થઃ ।
સાદૃશ્યલક્ષણમિતિ ।
સાદૃશ્યાલ્લક્ષણં જ્ઞાનં યસ્ય તાદૃશમિત્યર્થઃ ।
પ્રતિયોગિતાનુયોગિતાખ્યસ્ય સમ્બન્ધસ્ય સાદૃશ્યનિરૂપ્યત્વેન તજ્જ્ઞાનજ્ઞેયત્વાત્ ।
નતુ સાદૃશ્યરૂપ એવ સમ્બન્ધ ઉપમા, તસ્ય તુલ્યાદિપદાનામપિ વાચ્યત્વાત્ શીઘ્રપ્રતીયમાનત્વેન ઇવાદિતો ઽવિશેષેણ શ્રૌત્યાર્થોવિભાગાનુપપત્તેઃ ।
ષષ્ઠ્યન્તસપ્તમ્યન્તતો વિહિતસ્ય વતેરપીવાર્થે પાણિનિના વિહિતત્વાત્, તસ્યાપિ ઇવતુલ્યવ્યુત્પત્તિકત્વેન તદુપાદાને ઽપિ શ્રૌતીત્યાહ---એવં તત્રેતિ ।
તત્ર તસ્યેવેતિ વતિવિધાયકં પાણિનિસૂત્રમ્ . તત્રૈવ તસ્યેવ ઇત્યર્થકં ષષ્ઠ્યન્તાત્ સપ્તમ્યન્તાદ્ વા ઇવાર્થે વતિરિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) ઉપમાનાનન્તરપ્રયુક્તતુલ્યાદિપદસાધારણા અપીતિ ।
નનુ મુખં ચન્દ્રતુલ્યમિત્યાદ્યાકારેણ ઉપમાનાનન્તરે યાનિ પ્રયુક્તાનિ તુલ્યસદૃશાનિ પદાનિ તત્સાધારણાસ્તત્પ્રાયાઃ યદ્યપીત્યર્થઃ ।
શ્રુતિમાત્રેણેત્યાદિ ।
અયમાશયઃ---મુખં કમલમિવ ઇત્યાદેઃ શબ્દસ્ય પ્રયોગાદેવ મુખમુપમેયં કમલં ચોપમાનમિતિ પ્રતીતિઃ ।
ન ત્વેવં તુલ્યાદિપદોપાદાન ઇતિ સમનન્તરમેવ વક્ષ્યતિ--એવમિતિ ।
અનેન વ્યાકારણેન ।
યત ઇવશબ્દસ્યોપાદાને શ્રૌતી, અતસ્તદર્થવિહિતસ્ય વતેરુપાદાને ઽપિ સૈવ યુક્તેતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તુલ્યાદયસ્તુ-"કમલેન તુલ્યં મુખમ્" ઇત્યાદાવુપમેય એવ ।
"કમલં મુખસ્ય તુલ્યમ્" ઇત્યાદાવુપમાન એવ ।
"કમલં મુખં ચ તુલ્યમ્" ઇત્યાદાવભયત્રાપિ વિશ્રામ્યન્તીત્યર્થાનુસન્ધાનાદેવ સામ્યં પ્રતિપાદયન્તીતિ તત્સદ્ભાવે આર્થો ।
એવં "તેન તુલ્યમ્--"ઇત્યાદિના તુલ્યાર્થે વિહિતસ્ય વતેરુપાદાને
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) તુલ્યાદ્યનવ્યયોપાદાને તુ આર્થોત્વં વક્તુમાહ---તુલ્યાદયસ્ત્વિતિ ।
તુલ્યાદયઃ શબ્દ વિશ્રામ્યન્તીત્યગ્રે ઽન્વયઃ ।
વિશ્રામ્યન્તિ વિશેષ્યતાં પ્રતિપાદયન્તિ ।
યત્ર હિ વિશેષ્યતાપ્રતીતિસ્તદુપમેયં તદિતરદુપમાનમ્, તુલ્યાદિપદોપાદાને તુ તત્પ્રતિપાદનસ્યાનિયતત્વાદ્ ઉપમેયોપમાનયોઃ પ્રતિસન્ધાનગમ્યત્વાદ્ ઉપમેયોપમાનનિષ્ઠપ્રતિયોગ્યનુયોગિરૂપાયા ઉપમાયા અપિ પ્રતિસન્ધાનગમ્યત્વાત્ તત્સદ્ભાવે આર્થોત્યર્થઃ ।
તત્ર તુલ્યાદિપદોપાદાને વિશેષતાપ્રતીતેરનિયતત્વં દર્શયતિ---કમલેનેતિ ।
કમલં મુખસ્યેતિ---નચાત્ર મુખમુપમાનં કમલમુપમેયમેવૈતિ કથમુપમાને વિશ્રાન્તિરિતિ વાચ્યમ્, કમલસ્યોપમાનત્વે તાત્પર્ય્યાદ્ અપ્યેવં પ્રયોગે તથાત્વાત્ ।
તુલ્યાર્થે ઽપિ વતિવિધાયકં "તેન તુલ્યમ્" ઇતિ પાણિનેરપરં સૂત્રમ્ ।
તાદૃશવત્યુપાદને ઽપિ ભવતિ આર્થોત્યાહ---એવં તેનેતિ ।
લોચના:
(લો, ઌ) ઉપમેયે ઇત્યાદિભિઃ સપ્તમ્યન્તૈઃ વિશ્રામ્યન્તીતિ ક્રિયાયાઃ સમ્બન્ધઃ ।
ઉપમેય એવ વિશ્રામ્યન્તિ તદ્વિશેષણત્વેનોપાદાનાત્ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
સામ્યં મુખસ્ય ઉપમેયત્વમ્ ।
કમલસ્ય ઉપમાનત્વમ્ ।
એવમિતિ---ઇવાર્થવિહિતવતિવિષયોર્તન્યાયેન ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દ્વે તદ્ધિતે સમાસે ઽથ વાક્યે--
દ્વેશ્રૌતી આર્થો ચ ।
ઉદાહરણમ્--
"સૌરભમ્ભોરુહવન્મુખસ્ય કુમ્ભાવિવ સ્તનૌ પીનૌ ।
હૃદયં મદયતિ વદનં તવ શરદિન્દુર્યથા બાલે !" ॥
અત્ર ક્રમેણ ત્રિવિધા શ્રૌતી ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) તત્ર પૂર્ણાયાઃ ષડ્વિધત્વં દર્શયતિ--દ્વે ઇતિ ।
વાક્યે ઇત્યન્તં કારિકા પૂર્ણા ।
ષડેવ તદ્ ઇતિ તચ્છેષઃ ।
તત્ર તદ્ધિતાદિષુ ત્રિષુ શ્રૌતીમાહ---સૌરભમિતિ ।
મુખસ્ય સૌરભમિત્યન્વયઃ ।
અત્રામ્ભોરુહસ્યેવ ઇતિ ષષ્ઠ્યન્તાદ્ વતિઃ ।
કુમ્ભાવિવેત્યત્ર ઇવશબ્દયોગે નિત્યસમાસાત્સમાસગા ।
શરદિન્દુર્યથા વદનમિત્યત્ર વાક્યગા ।
ઇવાદેસ્તદર્થકવતેશ્ચ સત્ત્વાત્ શ્રૌતીતિ ।
ત્રિવિધેતિ--તદ્ધિતસમાસવાક્યગામિત્વરૂપત્રૈવિધ્યવતીત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, એ) સૌરભમિવેત્યાદૌ સૌરભં સાધારણધર્મઃ ।
કુમ્ભાવિવેત્યત્ર "ઇવેન નિત્યસમાસો વિભક્ત્યલોપઃ પૂર્વપદપ્રકૃતિસ્વરત્વં ચ" ઇતિ નિત્યસમાસઃ ।
એતત્પ્રોક્તસ્ય પૂર્વપદપ્રકૃતિસ્વરત્વસ્ય વેદ એવ ઉપયોગઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"મધુરઃ સુધાવદધરઃ પલ્લવતુલ્યો ઽતિલેપવઃ પાણિઃ ।
ચકિતમૃગલોચનાભ્યાં સદૃશી ચપલે ચ લોચને તસ્યાઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) એતત્ ત્રિવિધામાર્થોમાહ---મધુર ઇતિ ।
અત્ર સુધયા તુલ્ય ઇત્યર્થે તૃલ્યાર્થે વતિઃ ।
પલ્લવતુલ્ય ઇત્યત્ર સમાસઃ ।
ચકિતમૃગલોચનાભ્યામિત્યત્ર વાક્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર ક્રમેણ ત્રિવિધા આર્થો ।
---પૂર્ણા ષદેવ તત્ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
લુપ્તા સામાન્યધર્માદેરેકસ્ય યદિ વા દ્વયોઃ

ત્રયાણાં વાનુપાદાને શ્રૌત્યાર્થો સાપિ પૂર્વવત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) લુપ્તામાહ---લુપ્તેતિ ।
સામાન્યધર્મઃ સાધારણધર્મઃ ।
આદિપદાદુપમાપ્રતિપાદકેવતુલ્યાદિશબ્દા ઉપમાનમુપમેયં ચ ।
તેષામેકસ્ય દ્વયોસ્ત્રયાણાં વેત્યર્થઃ ।
સાપિ યથાસમ્ભવં શ્રૌતી આર્થો ચ ભવતીત્યર્થઃ ।
પૂર્વવદિતિ--તદ્ધિતાદિત્રયગામિનીત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) સામાન્યધર્માદેરિત્યાદિશબ્દેન ઉપમાનોપમેયોપમાપ્રતિપાદકાનાં સડ્ગ્રહઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સા લુપ્તા ।
તદ્ભેદમાહ--
પૂર્ણાવદ્ધર્મલોપે સા વિના શ્રૌતીં તુ તદ્ધિતે

સા લુપ્તોપમા ધર્મસ્ય સાધારણગુણક્રિયારૂપસ્ય લોપે પૂર્ણાવદિતિ પૂર્વોક્તરીત્યા ષટ્પ્રકારા, કિં ત્વત્ર તદ્ધિતે શ્રૌત્યા અસમ્ભવાત્ પઞ્ચપ્રકારા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) પૂર્ણાવદિતિ---લોપે ઽનુપાદાને ।
પૂર્ણાવદિતિ વ્યાચષ્ટે---પૂર્વોક્તેતિ ।
તદ્ધિતાદિત્રયગામિત્વં પૂર્વોક્તરીતિઃ ।
ષડિતિ---ષટ્ પ્રસક્તા ઇત્યર્થઃ ।
વસ્તુતસ્તુ પઞ્ચેત્યાહ---કિન્ત્વિતિ ।
શ્રૌત્યા અસમ્ભવાદિતિ ।
દર્મલોપે ધર્મનિષ્ટસમ્બન્ધબોધિકા ષષ્ઠી નાસ્તિ ।
તતસ્તદન્તાદિવાર્થકે વતિરપિ નાસ્તિ ઇત્યતો ઽસમ્ભવઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) લુપ્તોપમાયાં તદ્ધિતે શ્રૌત્યા અસમ્ભવઃ ।
મુખસ્ય ચન્દ્રવત્ શોભેત્યત્રશોભારૂપસાધારણધર્માનુપાદાનેનાર્થસ્ય સાકાડ્ક્ષત્વેનાસઙ્ગતેઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉદાહરણમ્--
"મુખમિન્દુર્યથા પાણિઃ પલ્લવેન સમઃ પ્રિયે ! ।
વાચઃ સુધા ઇવોષ્ઠસ્તે બિમ્બતુલ્યો મનો ઽશ્મવત્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) મુખમિન્દુરિતિ ।
તત્રાહ્લાદકત્વં ધર્મો લુપ્તઃ ।
યથાશબ્દેન સહ સમાસાભાવાદ્ વાક્યગા આર્થો ।
વાચઃ સુધા ઇવેત્યત્ર મધુરત્વં ધર્મો લુપ્તઃ ।
ઇવશબ્દેન સહ નિત્યસમાસાત્ શ્રૌતી ।
ઓષ્ઠસ્તે ઇત્યત્ર શોણત્વં ધ્રમો લુપ્તઃ ।
તુલ્યશબ્દેન સમાસાત્ સમાસગા આર્થો ।
મનો ઽશ્મવત્ ।
ઇત્યત્રાશ્મના તુલ્યમિત્યર્થે તુલ્યાર્થે લદ્ધિતે વતિરિત્યાર્થો ।
લોચના:
(લો, ઔ) મુખમિન્દુર્યથેત્યાદૌ પૂર્વોક્તકમવ્યત્યયઃ પદ્યનિર્વાહાર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આધરકર્મવિહિતે દ્વિવિધે ચ ક્યચિ ક્યઙિ ।
કર્મકર્ત્રોર્ણમુલિ ચ સ્યાદેવં પઞ્ચધા પુનઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) ધર્મલુપ્તમિત્થં વઞ્ચવિધામુક્ત્વા તામેવાન્યપઞ્ચવિધામાહ---આધારકર્મવિહિત ઇતિ ।
દ્વિવેધે ઇત્યસ્ય ક્યચિ ઇત્યત્રૈવાન્વયો ન તુ ક્યઙઈત્યત્રાપિ ।
કર્મકર્ત્રોરિતિ--કર્મર્ત્રોરુપપદયોરિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, અ) ક્યઙીતિ ।
અર્થાત્ કર્ત્તૃવિહિતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ધર્મલોપે લુપ્તા" ઇત્યનુષજ્યતે ।
ક્યચ્ ક્યઙ્-ણમુલઃ કલાપમતે ઇન્-આયિ ણમઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્--
અન્તઃ પુરીયસિ રણેષુ, સુતીયસિ ત્વં પૌરં જનં તવ સદા રમણીયતે શ્રીઃ ।
દૃષ્ટઃ પ્રિયાભિરમૃતદ્યુતિદર્શમિન્દ્ર- સઞ્ચારમત્ર ભુવિ સઞ્ચરસિ ક્ષિતીશ !" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) અન્તઃ પુરીયસીતિ ।
રણેષુ નિર્ભયત્વેન અન્તઃ પુરેષ્વિવાચરસીત્યર્થઃ ।
અત્ર નિર્ભયસઞ્ચારસ્થાનત્વં ધર્મો લુપ્તઃ ।
પૌરમિતિ ।
પૌરં જનં સુતમિવાચરસીત્યર્થઃ ।
અત્ર સ્ત્રેહવિષયત્વં ધર્મો લુપ્તઃ અનયોરાધારકર્મણોઃ ક્યચ્ ।
સદા રમણીયતે ઇત્યત્ર રમણીવાચરતીત્યર્થે ક્યઙ્ ।
અત્ર અદીનત્વં ધર્મો લુપ્તઃ ।
દૃષ્ટ ઇતિ ।
અમૃતદ્યુતિકર્મકદર્શનેન ત્વં પ્રિયાભિર્દૃષ્ટઃ ।
અત્ર મનોહરત્વં ધર્મો લુપ્તઃ ।
તથા ચાત્ર ભુવિ ઇન્દ્રકર્ત્તૃકસઞ્ચારેણૈવ સઞ્ચરસીત્યર્થઃ ।
અત્રાઽધિપત્યં ધર્મો લુપ્તઃ ।
ઉભયત્રકર્મકર્ત્ત્રેરુપપદયોર્ણમુલ્ ।
લોચના:
(લો, આ)અમૃતદ્યુતિદર્શં દૃષ્ટઃ--અમૃતદ્યુતિરિવ દૃષ્ટ ।
ઇન્દ્રસઞ્ચારં સઞ્ચરસિ ।
ઇન્દ્રવત્ સઞ્ચરસીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર "અન્તઃ પુરીયસિ" ઇત્યત્ર સુખવિહારાસ્પદત્વસ્ય, "સુતીયસિ" ઇત્યત્ર સ્નેહનિર્ભરત્વસ્ય ચ સાધારણધર્મસ્ય લોપઃ ।
એવમન્યત્ર ।
ઇહ ચ યથાદિલુલ્યાદિવિરહાચ્છ્રૌત્યાદિવિશેષચિન્તા નાસ્તિ ।
લોચના:
(લો, ઇ) અન્યત્રેતિ ।
યથા રમણીયતે ઇત્યત્ર અધીનત્વસ્ય ।
અમૃતદ્યુતિદર્શમ્ ઇત્યત્ર મનોહરત્વસ્ય ।
ઇન્દ્રસાઞ્ચારમિત્યત્ર પરિચ્છદાદ્યતિશયસ્ય ।
નાસ્તીત્યનન્તરં પ્રાચીનાનુસારાદિતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇદં ચ કેચિદૌપમ્યપ્રતિપાદકસ્યેવાદેર્લોપ ઉદાહરન્તિ,
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) અત્ર ક્યઙદિત્રયે તદર્થાચારસ્ય ણમુલ્દ્વયે ચ ધાત્વર્થદર્શનસઞ્જારયોશ્ચ સાધારણધર્માણાં સત્ત્વાદ્ ધર્મલુપ્તોદાહરણાનિ એતાનિ ન સમ્ભવન્તીત્યતઃ કાવ્યપ્રકાશકૃતા ઉપમાપ્રતિપાદકે વાદિલોપોદાહરણતયૈવ ક્યઙદિલોપે ઉદાહૃતમ્ ।
ગ્રન્થકૃતા તુ આચારાદીનાં સાધારણધર્મત્વમનવધાયૈવોદાહૃત્ય ઔપમ્યપ્રતિપાદકલોપોદાહરણતયા યત્કાવ્યપ્રકાશકૃતૈતત્ પઞ્ચકમુદાહૃતં તદ્દૂષયિતુમુત્કીર્થયતિ---ઇદં ચ કેચિદિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદયુક્તમ્--ક્યઙાદેરપિ તદર્થવિહિતત્વેનૌપમ્યપ્રતિપાદકત્વાત્ ।
નનુ ક્યઙાદિષુ સમ્યગૌપમ્યપ્રતીતિર્નાસ્તિ પ્રત્યયત્વેનાસ્વતન્ત્રત્વાદ્ ઇવાદિપ્રયોગાભાવાચ્ચેતિ ન વાચ્યમ્,
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) દૂષયતિ---તદયુક્તમિતિ ।
તદર્થવિહિતત્વેનેતિ---તાદૃશાચારવિહિતત્વેનેત્યર્થઃ ।
સુતમિવાચરતીતિ પ્રતીતિવશાત્ તથાર્થે એવ વિધાનાદિત્યર્થઃ ।
નનુ તાદૃશાર્થે વિધાનસત્ત્વે ઽપિ ઇવાદિવન્ન તેભ્યઃ સ્વત ઔપમ્યપ્રતીતિઃ; પ્રત્યયાનાં પ્રકૃત્યર્થાન્વયેનૈવ બોધકત્વાત્ ।
અતઃ ક્યજાદયઃ સ્વત ઔપમ્યપ્રતિપાદકત્વાભાવાન્ન સ્વત ઔપમ્યપ્રતિપાદકાઃ ।
તથા ચ તત્સત્ત્વે ઽપિ વિવક્ષિતઃ સ્વત ઔપમ્યપ્રતિપાદકલોપો નાસ્તીત્યાશઙ્કતે---નન્વિતિ ।
નનુ તૈરૌપમ્યં સ્વતઃ પ્રત્યાય્યતે એવ; કિન્તુ તાદૃશાર્થસ્ય પ્રકૃત્યર્થાન્વિતત્વમાત્રં નિયતં, તેષાં તાદૃશાર્થકત્વે તુ તદ્વિવરકેવશબ્દપ્રયોગ એવ નાસિતિ ।
કથમસૌ તદર્થવિવરક ઇતિ ભાવઃ ।
તથા ચ ક્યજાદય ઇવાદિવન્ન સ્વત ઔપમ્યપ્રતિપાદકાઃ ઇત્યાપાતત એવેયં વિચારસહાપ્યાશઙ્કા ।
તત્રં સ્વતસ્તુ અવિવક્ષૈવ ન સમ્ભવતીતિ સમાધત્તે---નેતિ ।
લોચના:
(લો, ઈ) તદર્થો વત્યર્થઃ ।
અસ્વતન્ત્રત્વાત્ પ્રકૃતિયોગં વિના કેવલાનામર્થબોધનસામર્થ્યાભાવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કલ્પબાદાવપિ તથાપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ કલ્પબાદીનામિવાદિતુલ્યતયૌપમ્યસ્ય વાચકત્વમ્, ક્યઙાદીનાં તુ દ્યોતકત્વમ્; ઇવાદીનામપિ વાચકત્વે નિશ્ચયાભાવાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) કલ્પબાદાવિતિ ।
તેષામપિ પ્રત્યયત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઇદમુપલક્ષણમ્ ।
ઇવાદેરપિ સ્વતઃ પ્રયોગાભાવાત્ ।
તત્સત્ત્વે ઽપિ ઔપમ્યપ્રતિપાદકલોપાપત્તેરિતિ બોધ્યમ્ ।
આપાતત આશઙ્કતે---નચ કલ્પબાદીનામિતિ---આચારમત્ર વાચકત્વમ્; ઇવાદ્યર્થસ્ય તુ વ્યઞ્જકત્વમેવેત્યર્થઃ ।
પ્રતિબન્ધમાહ---ઇવાદીનામપીતિ ।
વિનિગમકાભાવે ઽપિ સ્વતન્ત્રમુખ્યતયા યદિ કસ્યચિત્પ્રત્યયસ્ય વાચકત્વં કસ્યચિત્પ્રત્યયસ્ય વ્યઞ્જકત્વમુચ્યતે તદા ઇવાદયો ઽપિ ન વાચકાઃ સ્યુરુક્તિમાત્રેણૈવ પ્રમાણખણ્ડને તત્રાપિ પ્રમાણાભાવાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વાચકત્વે વા "સમુદિતં પદં વાચકમ્" "પ્રકૃતિપ્રત્યયૌ સ્વસ્વાર્થબોધકૌ" ઇતિ ચ મતદ્વયે ઽપિ વત્યાદિક્યઙાદ્યોઃ સામ્યમેવેતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) નન્વત્ર નાયં પ્રતિબન્ધકઃ ।
ઇવાદીનામૌપમ્યવાચકત્વે ઽનુશાસનમેવ પ્રમાણમિત્યતો યદિ ત્વયેવાદેઃ સ્વતો ઽસ્વતો વા વાચકત્વમિષ્યતે તદા મમાપિ ક્યજાદીનામપિ મતભદેન સ્વતો ઽસ્વતો વા વાચકત્વં સમાનમેવેત્યાહ---વાચકત્વે વેત્યાદિ ।
તવ યથા વાચકત્વં મમાપિ તથા વાચકત્વમિતિ સામ્યમિત્યર્થઃ ।
મતભેદેન તદ્દ્વિધેતિ દર્શયતિ---સમુદિતમિતિ ।
સ્વપ્રકૃતિપ્રત્યયસમુદિતમિત્યર્થઃ ।
મતાન્તરમાહ---પ્રકૃતીતિ ।
સ્વસ્વાર્થબોધકૌ--સ્વતઃ સ્વસ્વાર્થબોધકવિત્યર્થઃ ।
વત્યાદિક્યઙાદ્યેરિતિ ।
કલ્પબિત્યાદયો યથેવાદિતુલ્યતયા ત્વન્મતે સામ્યવાચકાઃ; ક્યજાદયો ઽપિ તથેતિ દ્વયોઃ સામ્યમિત્યર્થઃ ।
એવં ક્યજાદીનામિવાદ્યર્થકત્વેન નેદમૌપમ્યપ્રતિપાદકલોપોદાહરણમિત્યુક્તમ્ ।
લોચના:
(લો, ઉ) ધૂષણાન્તરમાહ કલ્પબાદાવપીતિ---અયમર્થઃ---યદિ ક્વચિત્ ક્યઙાદીનાં સદ્ભાવે ઽપિ તેષાં પ્રત્યયત્વેનાસ્વતન્ત્રતયાર્થબોધનાસામર્થ્યાદ્ ઔપમ્યવાચકત્વાભાવઃ તદા કલ્પબાદીનાં સદ્ભાવે અપિ તથા સ્યાત્ ।
નચ તથા કલ્પબાદીનાં સદ્ભાવે ઽપિ ઔપમ્યવાચકત્વમ્ ।
કલ્પે ઽપ્યભાવસ્ય સર્વવાદિનિષિદ્ધત્વાદ્ નિશ્ચયાભાવાત્; તથાહિ--કૈશ્ચિદિવાદીનામપિ વાચકત્વમઙ્ગીક્રિયતે ।
તન્મતાનુસારેણાસ્માભિઃ કલ્પબાદીનામિવાર્થવિહિતત્વેન વાચકત્વમ્ ।
ક્યઙાદીનાં તુ દ્યોતકત્વમઙ્ગીક્રિયતે ઇત્યત આહ--- વાચકત્વે વા ઇતિ ।
સમુદિતં પ્રકૃતિપ્રત્યયાભ્યાં મિલિતં, તત્ સ્વરૂપં પદમ્ ।
મતેત્યતઃ પૂર્વં વૈયાકરણેતિ શેષઃ ।
વત્યાદિક્યઙાદ્યોઃ સામ્યમેવેતિ ।
અયમાશયઃ- યદિ વત્યાદીનાં વાચકત્વાઙ્ગીકારઃ તદા ક્યઙાદીનામપિ વાચકત્વમ્ ।
યદા તેષામપિ ન ચાચકત્વં તદેષામપીતિ ।

સર્વૈરપિ વતિકલ્પબાદિસદ્ભાવે ઔપમ્યવાચકસદ્ભાવઙ્ગીકારાત્ પ્રત્યયત્વેન તત્સદૃશૈઃ ક્યઙાદિભિઃ કિમપરાદ્ધં યદેષાં સદ્ભાવે ઔપમ્યવાચકલોપઃ સ્યાદિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યચ્ચ કેચિદાહુઃ--"વત્યાદય ઇવાદ્યર્થે ઽનુશિષ્યન્તે, ક્યઙાદયસ્ત્વાચારાદ્યર્થે" ઇતિ, તદપિ ન ; ન ખલુ ક્યઙાદય આચારમાત્રાર્થાઃ અપિ તુ સાદૃશ્યાચારાર્થા ઇતિ ।
તદેવં ધર્મલોપે દશપ્રકારા લુપ્તા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) કાવ્યપ્રકાશકૃતા તુ તેષામાચારમાત્રે ઽનુશાસનાદિવાદ્યર્થે ઽનુશાસનાભાવાન્ન તદર્થકત્વમિત્યુક્તમ્ ।
તદ્દૂષયિતુમાહ---યચ્ચ કેચિદિતિ ।
ન ખલુ આચારમાત્રાર્થા ઇતિ ।
ઉપમાનાદાચારે ઇત્યનુશાસનસ્યૈવ તુલ્યાચારોર્ઽથ ઇતિ ભાવઃ ।
તસ્ય ચ ઇવાર્થકત્વે ઽનુશાસનાભાવોક્તિદૂષણાયોક્તત્વેન પૂર્વોક્તેન સહ ન પૌનરુક્ત્યમિતિ બોધ્યમ્ ।
તદેવમિતિ ।
તદ્ધિતાદિત્રયગાઃ શ્રૌત્યાર્થોભેદા ઉક્તાઃ પઞ્ચ; ક્યજાદાવુક્તાઃ પઞ્ચ, ઇત્યેવં દશેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) સાદૃશ્યાચારાર્થા ઇતિ ।
અયમર્થઃ-ક્યઙાદીનામાચારમાત્રાર્થત્વે એવ સાદૃશ્યાર્થત્વં ન સ્યાત્ ન ચ તથા ।
સાદૃશ્યાચારોભયાર્થત્વાદિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉપમાનાનુપાદાને દ્વિધા વાક્યસમાસયોઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) ઉપમાનામુપાદાને ઇતિ ।
ઉપમાનતાવચ્છેદકચન્દ્રત્વાદિના અનુપાદાને ઇત્યર્થઃ ।
તેન સદૃશતુલ્યાદિપદેન તદનુપાદાને ઽપ્યનુપાદાનં બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉદાહરણમ્--
"તસ્યા મુખેન સદૃશં રમ્યં નાસ્તે ન વા નયનતુલ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) તસ્યા મુખેનેતિ વાક્યે ।
નાસ્તે ન વા નયનતુલ્યમિતિ સમાસે ।
અત્ર રમ્યત્વં સાધારણધર્મ ઉક્ત ઇત્યત્ર ઉપમાનમાત્રલોપઃ ।
નચ કથમત્રોપમાનલોપઃ મુખેન સદૃશમિત્યુક્તૌ મુખસ્યેવ ઉપમાનતાપ્રતીતેસ્યસ્ય ચોક્તત્વદેવેતિ વાચ્યમ્ ।
મુખસ્યોપમાનત્વે સદૃશપદમત્રોપમેયપરં સ્યાત્; ઉપમેયસ્ય ચ ઉપમાનાપેક્ષયા નાધિકત્વમ્, કિન્તુ ન્યૂનત્વં સમાનત્વં વા ।
તથા ચ તસ્યા મુખસ્ય ન્યૂનં સમાનં વા નાસ્તીત્યુક્તે ઽધિકત્વાકાઙ્ક્ષાનિવૃત્તૌ મુખપ્રશંસાનુપપત્ત્યા સદૃશપદસ્યાત્રોપમાનપરત્વાદેવ ઉપમેયાપેક્ષયા ઉપમાનસ્યાધિકત્વેન તસ્યા મુખસ્યાધિક્યં નાસ્તીત્યેવાર્થાત્ ।
લોચના:
(લો ઋ) વાક્યસમાસયોઃ ।
વાક્યે સમાસે ચેત્યર્થઃ ।
વાક્યે સમાસાભાવો વૈયાકરણરીત્યા ।
તસ્યા ઇત્યાદૌ મુખેન સદૃશમિત્યત્ર વાક્યગા ।
નયનતુલ્યમિત્યત્ર સમાસગા ।
નાસ્તે કિમપિ વસ્ત્વન્તરમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર મુખનયનપ્રતિનિધિવસ્ત્વન્તરયોર્ગમ્યમાનત્વાદુપમાનલોપઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) નન્વેવં સદૃશપદેનૈવ ઉપમાનકથનાત્ કથં તલ્લોપ ઇત્યત આહ---અત્ર મુખપ્રતિનિધીતિ ।
પ્રતિનિધિરુપમાનં ચન્દ્રાદિવસ્તુ ।
ગમ્યમાનત્વાદિતિ ।
ચન્દ્રત્વાદિના ઉપમાનતાવચ્છેદકરૂપેણાનુપાદાનાદાકાઙ્ક્ષાબલેનાધ્યાહાર્ય્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
એવં ચાધ્યાહારલભ્યે તત્ર સાદૃશ્યપ્રતિયોગિતારૂપસામ્યં વાચ્યમિત્યત્ર વાચ્યપદસ્ય વ્યઙ્ગ્યપરત્વં યદ્ વ્યાખ્યાતં તદત્રાપિ ઉપપન્નં બોધ્યમ્ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રૈવ ચ "મુખેન સદૃશમ્" ઇત્યત્ર "મુખં યથેદં" નયનતુલ્યમ્" ઇત્યત્ર "દૃગીવ" ઇતિ પાઠે શ્રૌત્યપિ સંભવતીતિ ।
અનયોર્ભેદયોઃ પ્રત્યેકં શ્રૌત્યાર્થોત્વભેદેન ચતુવિધત્વસંભવે ઽપિ પ્રાચીનાનાં રીત્યા દ્વિપ્રકારત્વમેવોક્તમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) દર્શિતદ્વયે સાદૃશ્યતુલ્યપદવશાદાર્થોત્વમેવ, તત્પદદ્વયસ્થાને યથા ઇવાદિપદદાને તુ શ્રૌત્યૌ અપ્યુપમાને લુપ્તે ભવતઃ ।
અતશ્ચતુર્વિધા ઉપમાનલુપ્તા ભવિતુમર્હતિ ।
કિન્તુ કાવ્યપ્રકાશકૃદાદિપ્રાચીનૈસ્તદ્દ્વયસ્યાનુક્તત્વાદ્ દ્વિપ્રકારત્વમેવોક્તમિત્યાહ---અત્રૈવ ચેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઔપમ્યવાચિનો લોપે સમાસે ક્વિપિ ચ દ્વિધા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) ઔપમ્યવાચિન ઇતિ ।
ઔપમ્યપ્રતિપાદકસ્યેત્યર્થઃ, તુલ્યાદ્યનવ્યયાનાં તદ્વાચકત્વાભાવસ્ય દર્શિતત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ૠ) ઔપમ્યવાચિન ઇવાદેઃ ક્કિપો લોપઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણોદાહરણમ્--
"વદનં મૃગશાવાક્ષ્યાઃ સુધાકરમનોહરમ્" ।
"ગર્દભતિ શ્રુતિપરુષં વ્યક્તં નિનદન્ મહાત્મનાં પુરતઃ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) વદનમિતિ---સુધાકર ઇવેત્યર્થઃ ।
ગર્દભતીતિ---મહાત્મનાં પુરતો વ્યક્તં શ્રુતિપરુષં નિનદન્નયં ગર્દભ ઇવાચરતીત્યર્થઃ ।
ઉભયત્ર મનોહરત્વશ્રુતિપરુષનિનાદયોર્ધર્મયોઃ સત્ત્વાદૌપમ્યપ્રતિપાદકયોરિવ ક્રિપોર્લોપમાત્રમત્ર ।
લુપ્તયોસ્તયોઃ પ્રતિસન્ધાનાચ્ચૌપમ્યસ્ય પ્ર ત#ઈત્ ઇરિત્યતો ન તસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વમિત્યતો નિરુક્તં વાચ્યત્વમસ્ત્યેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર "ગર્દભતિ" ઇત્યત્રૌપમ્યવાચિનઃ ક્વિપો લોપઃ ।
ન ચેહોપયમેયસ્યાપિ લોપઃ, "નિનદન્" ઇત્યનેનૈવ નિર્દેશાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) ઔપમ્યવાચિનઃ ક્વિપ ઇતિ ।
યદ્યપિ લુપ્તસ્ય એવ ક્કિપઃ ક્કિપ્પરેભાષા ઇત્યતઃ તસ્ય લોપ ઇત્યુક્તિસમ્ભવઃ, તથાપિ ભવિષ્યલ્લોપસ્ય ક્કિપ એવ ક્કિપત્વમુક્તં તસ્યૈવૌપમ્યવાચિત્વં તુ એવેત્યુક્તમેવ ।
નિનદન્નિત્યનેનૈવેતિ ।
કર્ત્તુરુપમેયસ્ય કર્ત્તરિવેહિતેન શતૃઙૈવોક્તત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દ્વિધા સમાસે વાક્યે ચ લોપે ધર્મોપમાનયોઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) એવેમવૈકલોપે લુપ્તોપમાં દર્શયિત્વા દ્વિલોપે દર્શયતિ ।
અનયોરુદાહરણં વ્યુત્કમેણ ઇત્યર્થઃ ।
ઇયમપિ પૂર્વવત્ ઔત્યાર્થો ચેતિ ચતુર્ધા સમ્ભવતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"તસ્યા મુખેન" ઇત્યાદૌ "રમ્યમ્" ઇતિ સ્થાને "લોકે" ઇતિ પાઠે ઽનયોરુદાહરણમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) એવં ધર્મલોપે દશ, ઉપમાનાનુપાદાને ચ દ્વે ઔપમ્યવચિલોપે ચ દ્વે ઇતિ ચતુર્દશવિધામેકલુપ્તામુક્ત્વા દ્વિલુપ્તાપ્રભેદાનાહ---દ્વિધેતિ ।
રમ્યમિતિ સ્થાને ઇતિ ।
ધર્મસ્યાપિ લોપાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વિપ્સમાસગતા દ્વેધા ધર્મેવાદિવિલોપને

ઉદાહરણમ્--
"વિધવતિ મુખાબ્જમસ્યાઃ" અત્ર "વિધવતિ" ઇતિ મનોહરત્વ-ક્વિપ્પ્રત્યયયોર્લોપઃ ।
"મુખાબ્જમ્" ઇતિ ચ સમાસગા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) વિધવતીતિ---વિધુરિવાચરતિ ઇત્યર્થઃ ।
ક્કિપો લોપ એવ ।
મુખા બ્જમિતીતિ ।
મુખમબ્જમિવેતિ પુરુષવ્યાઘ્રાદિસમાસઃ ।
ન ચાત્ર રૂપકમેવ નોપમેતિ વાચ્યમ્, ઉપમિતં વ્યાઘ્રાદિભિઃ સામાન્યાપ્રયોગે ઇતિ પાણિનિસૂત્રેણ સાધારણધર્માપ્રયોગે રૂપકબાધયા ઉપમાનવિધાનાત્ ।
સાધારણધર્મપ્રયોગસત્ત્વે એવ રૂપકસમ્ભવાત્ ।
લોચના:
(લો, એ) કેચિદિતિ---અનેનાત્મનો ઽસમ્મતિપ્રકટનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કેચિત્ત્વત્રાયિપ્રાત્યયલોપમાહુઃ ।
ઉપમેયસ્ય લોપે તુ સ્યાદેકા પ્રત્યયે ક્યચિ ।
લોચના:
(લો, ઐ) પુનરેકલોપે લુપ્તોપમાં પ્રાચીનાનુરોધાદ્ દ્વિલોપપ્રકરણે લક્ષયતિ--ઉપમેયસ્યેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"અરાતિવિક્રમાલોકવિકસ્વરવિલોચનઃ ।
કૃપાણોદગ્રદોર્દણ્ડઃ સ સહસ્ત્રાર્યુધીયતિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) ઇત્થં દ્વિલુપ્તાશ્ચાતસ્ત્રઃ એકલુપ્તાશ્ચતુર્દ્દશોક્તા ઇત્યષ્ટાદશોક્ત્વા પુનરેકલુપ્તામેકામાહ---ઉપમેયસ્યેતિ ।
અરાતીતિ ।
સહસ્ત્રાયુધીયતીતિ ।
કૃપાણોદગ્રદોર્દણ્ડો ઽપિ સહસ્ત્રાયુધો યસ્તમિવાત્માનમાચરતીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર "સહસ્ત્રાયુધમિવાત્માનમાચરતિ" ઇતિ વાક્યે ઉપમેયસ્યાત્મનો લોપઃ ।
ન ચેહૌપમ્યવાચકલોપઃ, ઉક્તાદેવ ન્યાયાત્ ।
અત્ર કેચિદાહુઃ--"સહસ્ત્રાયુધેન સહ વર્તત ઇતિ સસહસ્ત્રાયુવઃ સ ઇવાચરતીતિ વાક્યાત્સસહસ્ત્રાયુધીયતીતિ પદસિદ્ધૌ વિશેષ્યસ્ય શબ્દાનુપાત્તત્વાદિહોપમેયલોપઃ" ઇતિ, તન્ન વિચારસહમ્ ; કર્તરિ ક્યચો ઽનુશાસનવિરુદ્ધત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) નચ સહસ્ત્રાયુધીયતે ઇત્યેવમપિ સમ્ભવાત્ ક્યઙા ચાપિ અસ્યાઃ સમ્ભવ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
ક્યઙન્તસ્યાકર્મકત્વેન કર્મભૂતસ્યાત્મનઃ ઉપમેયસ્યાત્ર પ્રસક્ત્યભાવાત્ ।
નચેત્યાશઙ્ક્યોત્તસ્યતિ--ઉક્તદેવેતિ ।
ક્યન એવ તદ્વાચકત્વસ્યોક્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
નનુ ક્યજર્થસ્ય આચારસ્ય સાધારણધર્મત્વમનવધાય પૌરં સુતીયતીત્યાદિકં ધર્મલુપ્તત્વેન પ્રાગુદાહૃતં, તત્કથમત્ર ઉપમેયમાત્રલોપે ઉદાહૃતમ્, આચારસ્ય સાધારણધર્મત્વાનવધાનેન તસ્યાપિ લોપાદ્ ઇતિ ચેન્ન, અરાતીત્યાદેઃ સાધારણધર્મવત્ત્વે ઽવધાનાત્ ।
સહસ્ત્રાયુધપુરુષસ્યાપિ તાદૃશવિલોચનત્વાત્ ।
કેચિત્તુ કર્મભૂતસ્યાત્મન ઉપમેયસ્યાત્રન લોપઃ ।
"અકર્મકે કર્ત્તરિ વા " અત્ર ક્યચો વિધાનાત્ ।
તથા ચ કર્તૈવાત્રોપમેયસ્તસ્ય ચ વિશેષ્યતાવચ્છેદકેન રૂપએમાનનુપાદાનાલ્લોપ ઇત્યાહુઃ ।
તન્મતમાહ---અત્ર કેચિદિતિ ।
શબ્દાનુપાત્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
તન્મતે કર્ત્તરિ વિહિતસ્ય ક્યચ આખ્યાતસ્ય ચ કર્ત્તૃત્વેન રૂપેણ વાચકત્વાત્ ।
અતો વિશેષ્યતાવચ્છેદકેન રૂપેણાનુપાદાનાત્ ।
અનનુશાસનાદિતિ ।
અકર્મકે કર્ત્તરીત્યર્થઃ ।
તથા ચ દર્શિતાર્થે ઈદૃશપ્રયોગો ઽસાધુરેવેત્યુક્તં પુક્ષીયતીત્યાદૌ કર્ત્તૃબોધસ્તુ કર્ત્રાખ્યાતાદેવેતિ બોધ્યમ્ ।
સ ઇત્યનેન વિશેષ્યતાવચ્છેદકેન રૂપેણ કર્ત્તુરુપાદ્રાનમસ્ત્યેવેત્યપિ તન્મતે દૂષણં બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઓ) ઉક્તાદાધારકર્મવિહિત ઇતિ સૂત્રવ્યાખ્યાનપ્રસઙ્ગે ઇત્યર્થઃ ।
કેચિદ્ ચણ્ડીદાસપણ્ડિતાદયઃ ।
અનુશાસનવિરુદ્ધત્વાત્ કર્ત્તરિ ક્યચ એવાનુશાસનાત્ ।
કિઞ્ચ "સ સહસ્ત્રાયુધીયતિ" ઇત્યત્ર ક્કિપપ્રત્યયસ્ય ઔપમ્યવાચકત્વાદુપકમે ઉપગમઃ ।
પર્ય્યવસાને તુ સમ્ભાવનોત્થાપનાત્ ।
ઉત્પ્રેક્ષા યથા--- કસ્તૂરીતિલકન્તિ ભાલફલકે દેવ્યા મુખામ્ભોરુહે રોલમ્બન્તિ તમાલવાલમુકુલોત્તંસન્તિ મૌલીં પ્રતિ ।
યાઃ કર્ણે વિકચોત્પલન્તિ કુચયોરઙ્કે ચ કાલગુરૂ- સ્થાસન્તિ પ્રથયન્તુ તાસ્તવ શિવં શ્રીકણ્ઠકણ્ઠત્વિષઃ" ॥
ઇત્યાદૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ધર્મોપમેયલોપે ઽન્યા--
યથા--
"યશસિ પ્રસરતિ ભવતઃ ક્ષીરોદીયન્તિ સાગરાઃ સર્વે" ।
અત્ર ક્ષીરોદમિવાત્માનમાચરન્તીત્યુપમેય આત્મા સાધારણધર્મ શુક્લતા ચ લુપ્તૌ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) ક્ષીરોદીયન્તીત્યત્ર સાધારણધર્મલોપપ્રદર્શનમાધારસ્ય સાધારણધર્મત્વાનવધાનાદિતિ પ્રાગેવ દર્શિતમ્ ।
કાવ્યપ્રકાશકૃતા તુ એવાદૃશસ્થલે આચારસ્યૈવ સાધારણધર્મત્વાદુપમેયલોપમાત્રોદાહરણમેવોચ્યતે ।
ક્ષીરોદં યથા ચરતિ તથાત્માનમિતિ પ્રતીત્યા કર્મત્વેનોભયધર્મત્વાદાચારસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
--ત્રિલોપે ચ સમાસગા

યથા--
રાજતે મૃગલોચના ।
અત્ર મૃગસ્ય લોચને ઇવ ચઞ્ચલે લોચને યસ્યા ઇતિ સમાસે ઉપમાપ્રતિપાદકસાધારણધર્મોપમાનાનાં લોપઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) પ્રભેદાન્તરમાહ---ત્રિલોપે ચેતિ ।
મૃગલોચનેત્યત્ર ત્રિલોપં દર્શયતિ ।
અત્ર મૃગસ્યેતિ ।
મૃગસ્યેવેતિ પ્રામાદિકઃ પાઠઃ ।
લોચને ઇવેત્યેવ પાઠઃ ।
ઇવકારસ્યોપમાનપરભાગનિયમાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તેનોપમાયા ભેદાઃ સ્યુઃ સપ્તવિંશતિસંખ્યકાઃ ।
પૂર્ણાષડ્વિધા, લુપ્તા ચૈકવિશતિવિધેત મિલિત્વા સપ્તવિંશતિપ્રકારોપમા ।
લોચના:
(લો, ઔ) ઉપસંહરતિ---તેનેતિ ।
લુપ્તોપમા ચૈકવિંશતિપ્રકારા ।
તથા હિ ધર્મલોપેન દશ ।
ઉપમાનાનુપાદાને દ્વૌ ।
ઇવાદિલોપે દ્વૌ ।
ધર્મોપમાનલોપે દ્વૌ ।
ધર્મે વાદિલોપે દ્વૌ ।
ઉપમેયલોપે એવઃ ।
ધર્મોપમેયલોપે એકઃ ।
ત્રિલોપે એકપ્રકાર ઇતિ ગણનયા એકવિશતિપ્રકારા લુપ્તોપમા ।
કિં ચોપમાનાનુપાદાને ધર્મે વાદિલોપેનેતિ મિલિત્વા પ્રકારચતુષ્ટયં શ્રૌતમાર્થં ચ સમ્ભવતીત્યષ્ટવિધમિતિ પઞ્ચવિંશતિપ્રકારા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એષુ ચોપમાભેદેષુ મધ્યે ઽલુપ્તસાધારણધર્મેષુ ભેદેષુ વિશેષઃ પ્રતિપાદ્યતે--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) અલુપ્તેતિ ।
સાધારણધર્મસ્ય શબ્દપ્રતિપાદ્યત્વે ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એકરૂપઃ ક્વચિત્ક્વાપિ ભિન્નઃ સાધારણો ગુણઃ

ભિન્ને બિમ્બાનુબિમ્બત્વં શબ્દમાત્રેણ વા ભિદા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) એકરૂપત્વમ્ એકશબ્દપ્રતિપાદ્યતાવચ્છેદકૈક્યાત્ ।
તેન "ત્વં સુધાવન્મધુર" ઇત્યત્ર તદુદાહરણે વ્યક્તૈક્યસ્ય શક્યતાવચ્છેદકસ્યાભાવે ઽપિ મનોહરત્વસ્ય લક્ષ્યતાવચ્છેદકસ્યૈક્યેનૈકરૂપ્યં બોધ્યમ્ ।
ભિન્નરૂપત્વે તુ શબ્દભેદો વક્ષ્યતે ।
ગુણો ધર્મઃ ભિન્નસ્ય દ્વૈવિધ્યમાહ---ભિન્ને ઇતિ ।
બિમ્બાનુબિમ્બત્વં વ્યક્ત્યોર્મનસા અભેદારોપઃ ।
લોચના:
(લો, અ) એકરૂપતયા સમ્બન્ધિભેદમાત્રેણ વેતિ દ્વિધા ।
તત્રાદ્યં વૃત્તાવેવ--મધુરઃ સુધાવદિત્યાદિ ।
દ્વિતીયં સકલકલં પુરમેતદિત્યાદિ ।
બિમ્બાનુબિમ્બત્વં બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ ।
સા ચ પ્રકૃતેઃ સદૃશતા યથા શ્મશ્રુલત્વસરઘાવ્યાપ્તત્વયોઃ ।
શબ્દમાત્રેણ નત્વર્થતો ઽપિ ભિદાભેદઃ ।
યથા---સ્મેરં વિધાય ઇત્યાદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર એકરૂપે યથા ઉદાહૃતમ્-"મધુરઃ સુધાવદધરઃ--" ઇત્યાદિ ।
વિમ્વપ્રતિવિમ્બત્વે યથા--
"ભલ્લાપવજિતૈસ્તેષાં શિરોભિઃ શ્મશ્રુલૈર્મહીમ્ ।
તસ્તાર સરઘાવ્યાપ્તૈઃ સ ક્ષૌદ્રપટલૈરિવ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) ભલ્લેતિ---સ રઘુસ્તેષાં પારસીકાનાં યવનાનાં ભલ્લરૂપાસ્ત્રવિશેષેણાપવર્જિતૈસ્ત્યજિતૈઃ શિરોભિઃ મહી તસ્તાર વ્યાપારયામાસ ।
કીદૃશૈઃ શ્મશ્રુલૈઃ (અસ્ત્યેર્થે લચ્) ક્ષૌદ્રપટલૈઃ મધુરસસમૂહૈરિવ સરઘા મધુમક્ષિકા ।
દૃષ્ટાન્તવદિતિ-- દૃષ્ટાન્તઃ---સાદૃશ્યં તચ્ચાત્ર શ્યામરૂપમ્ ।
તદ્વત્ તદ્વિશિષ્ટં નન્મૂલમિતિ યાવત્ ।
તાદૃશં પ્રતિબિમ્બનં મનસા અભેદારોપઃ ઇત્યર્થઃ ।
ક્ષૌદ્રપટલમુખયોઃ સાદૃશ્યમ્---શ્યામસરઘાભિન્નશ્મશ્રુમત્ત્વાદિતિ બોદનાત્ ।
લોચના:
(લો, આ) સરઘા મધુમક્ષિકા ।
ક્ષૌદં મધુ ।
અત્ર શ્મશ્રુલત્વસરઘાવ્યાપ્તત્વયોઃ ધર્મયોર્ભેદે ઽપિ સ્વગતપિઙ્ગલત્વાદિધર્મસાજાત્યેન સાદૃશ્યાદેકરૂપતયા સમાનતા શિરઃ ક્ષૌદ્રપટલયોર્ધર્મિણોઃ સામ્યબીજમ્ ।
એવં ચ ગુણાસાધારણ્યં ધર્મિણોર્વિરુદ્ધધર્મયોગે ઽપિ સુસઙ્ગતમ્ ।
દૃષ્ટાન્તપ્રતિવસ્તૂપમે સોદાહરણે લક્ષયિષ્યતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર "શ્મશ્રુલૈઃ" ઇત્યસ્ય "સરઘાવ્યાપ્તૈઃ" ઇતિ દૃષ્ટાન્તવત્પ્રતિબિમ્બનમ્ ।
શબ્દમાત્રેણ ભિન્નત્વે યથા--
"સ્મેરં વિધાય નયનં વિકસિતમિવ નીલમુત્પલં મયિ સા ।
કથયામાસ કૃશાઙ્ગી મનોગતં નિખિલમાકૂતમ્" ॥
અત્રૈકે એવ સ્મેરત્વવિકસિતત્વે પ્રતિવસ્તૂપમાવચ્છબ્દેન નિર્દિષ્ટે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) સ્મેરં વિધાયેતિ સ્પષ્ટમ્ ।
અત્રેતિ---એકે એવેતિ---એકધર્માવચ્છિન્ને એવેત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ સ્મેરત્વં મુખસ્યૈવ ધર્મઃ ન નયનસ્યેત્યતો વિસ્તારત્વમેવ લક્ષતાવચ્છેદકમ્ ।
વિકસિતત્વં તુ નીલોત્પલધર્મ ઇત્યવચ્છેદકસ્યાપિ ભેદસ્તથાપિ વિકાસસ્યાપિ વિસ્તારવિશેષત્વાદ્ અભેદો બોધ્યઃ ।
પ્રતિવસ્તૂપમાવદિતિ ।
તત્રૈકધર્માવચ્છિન્નસાધારણધર્મસ્ય શબ્દભેદો વક્ષ્યતે ।
લોચના:
(લો, ઇ) એકે એવેતિ---સ્મેરત્વસ્ય વિકસિતત્વસ્યાવિશેષત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એકદેશવિવર્તિન્યુપમા વાચ્યત્વગમ્યતે

ભવેતાં યત્ર સામ્યસ્ય--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) એકદેશવિવર્ત્ત્યુપમામાહ---એકદેશેતિ ।
ગમ્યત્વં વ્યઙ્ગ્યત્વમ્; સામ્યસ્ય સાદૃશ્યપ્રતિયોગિતાનુયોગિતારૂપાયા ઉપમાયાઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) વાચ્યત્વગમ્યત્વે એકદેશે વાચ્યત્વમેકદેશે ગમ્યત્વમિત્યેકદેશે વિશેષેણ વર્ત્તમાનાદ્ એકદેશવિવર્ત્તિનીત્યન્વર્થં નામ ક્વચિત્ રૂપકવત્ સમસ્તવસ્તુવિષયાપ્યુપમા દૃશ્યતે ।
યથા ગોપીનાથકવેઃ---
"બ્રહ્માણ્ડં ભવનાયતે ત્વદુદરે લોકેશ ! લોકઃ સ્ફુર- ન્નાનાચેતનકલ્પનાશબલિતઃ સાક્ષાત્ વિતાનાયતે ।
તન્મધ્યે ઽપિ તવામરાયત ઇયં ભૂમણ્ડલાલમ્બિની હારક્ષીરપટીરસોદરરુચિઃ સ્વર્ગૌકસામાપગાઃ" ॥
અત્ર ભવનસ્યાઙ્ગિનો વિતાનાદ્યઙ્ગસહિતસ્ય ઉપમાનત્વેન સમસ્તવસ્તુવિષયતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"નૈત્રૈરિવોત્પલૈઃ મદ્મૈર્મુખૈરિવ સરઃ શ્રિયઃ ।
પદે પદે વિભાન્તિ સ્મ ચક્રવાકૈઃ સ્તનૈરિવ" ॥
અત્રોત્પલાદીનાં નેત્રાદીનાં સાદૃશ્યં વાચ્યં સરઃ શ્રીણાં ચાઙ્ગનાસામ્યં ગમ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) નેત્રૈરિવેતિ ।
સરઃ શ્રીયઃ સરોવરલક્ષ્મ્યાઃ પદે પદે દેશે દેશે ઉત્પલૈઃ પદ્મૈશ્ચક્રવાકૈશ્ચ વિભાન્તિ સ્મ ।
તત્રોત્પલાદિત્રયસ્ય નેત્રાદિત્રયોપમામાહ---નેત્રૈર્મુખૈસ્તનૈરિવેતિ ।
અત્રેતિ ।
સાદૃશ્યં સાદૃશ્યપ્રતિયોગિતાનુયોગિતારૂપોપમા ।
સાદૃશ્યપ્રતિયોગિતાનુયોગિતારૂપસમ્બન્ધસ્ય એવોપમાત્વેનોપમાગ્રન્થે પ્રતિપાદિતત્વાત્ ।
તચ્ચાત્ર ઇવાદેર્વાચ્યમવ્યઙ્ગ્યમ્ ।
અવ્યઙ્ગ્યત્વસ્યૈવ વાચ્યપદાર્થત્વેન પ્રાક્ પ્રતિપાદિતત્વાદ્ અન્વિતાભિધાનપક્ષે વાચ્યમન્યથા તુ સંસર્ગમર્ય્યાદગમ્યમ્ ।
સરઃ શ્રીણમિતિ ।
ઉત્પલાદીનાં નેત્રાદિસાદૃશ્યવશાદ્ ગમ્યં વ્યઙ્ગ્યમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
--કથિતા રસનોપમા ।
યથોર્ધ્વમુપમેયસ્ય યદિ સ્યાદુપમાનતા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) રસનોપમામાહ---કથિતેતિ ।
યથોર્ધ્વમિતિ ઉત્તરસ્યેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) યથોર્ધ્વમ્ ઊર્ધ્વોર્ધ્વક્રમેણ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"ચન્દ્રાયતે શુક્લરુચાપિ હંસો હંસાયતે ચારુગતેન કાન્તા ।
કાન્તાયતે સ્પર્શસુખેન વારિ વારીયતે સ્વચ્છતયા વિહાયઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) ચન્દ્રાયતે ઇતિ ।
ચન્દ્ર ઇવાચરતિ ઇત્યાદિરર્થઃ ।
શુક્લરુચાપીત્યત્ર અપિકારસ્ય હંસો ઽપિ ઇત્યન્વયઃ ।
વિહાય આકાશમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
માલોપમા યદેકસ્યોપમાનં બહુ દૃશ્યતે ।
યથા--
"વારિજેનેવ સરસી શશિનેવ નિશીથિની ।
યૌવનેનેવ વનિતા નયેન શ્રીર્મનોહરા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) માલોપમામાહ---માલોપમેતિ ।
વારિજેનેત્યાદિ સ્પષ્ટમ્ ।
અત્ર પ્રત્યુપમાનં મનોહરત્વમેકો ધર્મઃ ।
વિભિન્નધર્માપ્યેષા સમ્ભવતિ---યથા "વિજ્ઞો ગુરુરિવાસિ ત્વં કન્દર્પ ઇવ સુન્દરઃ ।
પાથોધિરિવ ગમ્ભીરો ગરુત્માનિવ વિક્રમી ॥
"ઇતિ ।
લોચના:
(લો, ઊ) નયેનેત્યાદૌ મનોહરત્વમેકઃ સાધારણો ધર્મઃ ।
ક્વચિદ્ ભિન્નસાધારણધર્મા માલોપમા યથા---
"જ્યોત્સ્ત્રેવ નયનાનન્દઃ સુરેવ મદકારણમ્ ।
પ્રભુતેવ સમાવિષ્ટસર્વલોકા નિતમ્બિની" ॥
એવં રસનોપમાપ્યભિન્નસાધારણધર્માંભિન્નસાધારણધર્માવેતિ દ્વિધા બોદ્ધવ્યા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિદુપમાનોપમેયયોરપિ પ્રકૃતત્વં યથા--
"હસશ્ચન્દ્ર ઇવાભાતિ જલં વ્યોમતલં યથા ।
વિમલાઃ કુમુદાનીવ તારકાઃ શરદાગમે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) માલોપમાપ્રસઙ્ગેન સ્મૃતમુપમાયા વિશેષાન્તરમાહ--ક્વચિદિતિ ।
હસં ઇતિ ।
અત્ર પ્રકૃતશરદ્વર્ણને તદ્ધર્મા હંસચન્દ્રાદયઃ સર્વ એવ પ્રકૃતાઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) હંસશ્ચન્દ્ર ઇવેત્યાદૌ શરદ્વર્ણનસ્ય પ્રકૃતત્વાદ્ધંસચન્દ્રયોર્જલવ્યોમ્નોસ્તારકાકુમુદયોશ્ચ પ્રકૃતત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"અસ્ય રાજ્ઞો ગૃહે ભાન્તિ ભૂપાનાં તા વિભૂતયઃ ।
પુરન્દરસ્ય ભવને કલ્પવૃક્ષભવા ઇવ" ॥
અત્રોપમેયભૂતવિભૂતિભૈઃ "કલ્પવૃક્ષભવા ઇવ " ઇત્યુપમાનભૂતા વિભૂતય આક્ષિપ્યન્ત ઇત્યાક્ષેપોપમા ।
અત્રૈવ "ગૃહે" ઇત્યસ્ય "ભવને" ઇત્યનેન પ્રતિનિર્દેશાત્પ્રતિનિર્દેસ્યોપમા ઇત્યાદયશ્ચ ન લક્ષિતાઃ, એવંવિધવૈચિત્ર્યસ્ય સહસ્ત્રધા દર્શનાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) આક્ષેપોપમા--પ્રતિનિર્દેશ્યોપમયોઃ સૂત્રેણનુક્તિબીજં દર્શયિતું તદ્દ્વયમાહ--અસ્ય રાજ્ઞ ઇતિ ।
ભૂપાનીતાઃ પરાજિતભૂપેભ્યઃ આનીતાઃ ।
કલ્પવૃક્ષભવાસ્તજ્જન્યા વિભૂતય ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
આક્ષિપ્યન્તે અનુષજ્યન્તે ।
આક્ષેપોપમા અનુષઙ્ગોપમા ।
અત્રૈવ પ્રતિનિર્દેશ્યોપમાવત્ત્વમપ્યાહ---અત્રૈવેતિ ।
લોચના:
(લો, ૠ) ભૂપાનીતાઃ રાજભિરુપહારીકૃતાઃ ગૃહે ઇત્યસ્ય ઉપમેયવાક્યગતસ્ય ભવન ઇત્યનેન ઉપમાનવાક્યગતેન ।
એવંવિધેતિ ।
અયમાશયઃ યદિત્થં ક્વચિદપિ વિચ્છિત્ત્યાભાસમાદાય વિશેષતો લક્ષિતવ્યં તેન તસ્ય તથાવિધસ્ય સહસ્ત્રધાસમ્ભવાદ્ ગ્રન્થગૌરવં વિના ન કિઞ્ચિત્ફલમિતિ ।
તથાવિધસ્યાપિ લિખિતવ્યત્વે વા યદ્યુક્તપ્રકારવૈલક્ષ્યણ્યં તદા લક્ષિતવ્યમ્ ।
નચ તથા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉપમાનોપમેયત્વમેકસ્યૈવ ત્વનન્વયઃ

અર્થાદેકવાક્યે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) અનન્વયાલઙ્કારમાહ---ઉપમેતિ ।
અર્થાદેકવાવ્ય ઇતિ ।
વાક્યભેદે ઉક્તરસનોપમાયા વક્ષ્યમાણોપમેયોપમાયાશ્ચ પ્રસક્ત્યા તદ્ભેદસ્યાત્ર પ્રવેશાત્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) તુઃ પુનર્થે ।
ઉપમાલક્ષણસ્થસ્ય દ્વયોરિત્યસ્ય વ્યવચ્છેદાર્થઃ ।
ન વિદ્યત ઉપમેયસ્ય ઉપમાનાન્તરેણાન્વયઃ સમ્બન્ધો ઽત્રેત્યન્વર્થનામાનન્વયાલઙ્કારઃ, અર્થાદિતિ ।
વાક્યદ્વયે ઉપમેયોપમાયા વક્ષ્યમાણત્વાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"રાજીવમિવ રાજીવં જલં જલમિવાજનિ ।
ચન્દ્રશ્ચન્દ્ર ઇવાતન્દ્રઃ શરત્સમુદયોદ્યમે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) રાજીવમિતિ ।
અતન્દ્રો ઽનિદ્રિતો ઘૂર્ણમાન ઇતિ યાવત્ ।
શરત્સમુદયઃ શરલ્લક્ષ્મીસ્તસ્યા ઉદ્યમે ઉપક્રમે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર રાજીવાદીનામનન્યસદૃશત્વપ્રતિપાદનાર્થમુપમાનોપમેયભાવો વૈવક્ષિકઃ ।
"રાજીવમિવ પાથોજમ્" ઇતિ ચાસ્ય લાટાનુપ્રાસાદ્વિવિક્તો વિષયઃ ।
કિન્ત્વત્રોચિતત્વાદેકશબ્દપ્રયોગ એવ શ્રેયાન્ ।
તદુક્તમ્--
"અનન્વયે ચ શબ્દૈક્યમૌચિત્યાદાનુષઙ્ગિકમ્ ।
અસ્મિંસ્તુ લાટાનુપ્રસે સાક્ષાદેવ પ્રયોજકમ્" ॥
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) વૈવક્ષિક ઇતિ ।
વિવક્ષાશબ્દાત્ કણ ।
મુખં ચન્દ્ર ઇત્યત્ર યથા ભેદે ઽભેદારોપાદ્ વ્યધિકરણેનાઽરોપિતેન ચન્દ્રત્વેન મુખપ્રતીતિસ્તથાત્રાભેદે ભેદારોપાદ્ વિવક્ષિતેન વ્યધિકરણેનાપિ ભેદઘટિતસાદૃશ્યેનેવાર્થે નૌપમ્યપ્રતીતિરિત્યર્થઃ ।
આહાર્ય્યતાદૃશવિવક્ષાપ્રયોજનમાહ---અનન્યસદૃશત્વેતિ ।
અત્ર લાટાનુપ્રાસો ઽપ્યસ્તિ ।
તદસઙ્કીર્ણમિમમાહ--પાથેજમિતિ ।
ઉચિતત્વાદિતિ ।
અલઙ્કારદ્વયેન શોભાતિશયજનનાદૌચિત્યમ્ ।
અનન્વયે ચેતિ ।
આનુષઙ્ગિકમન્યાર્થપ્રયત્નેન સિદ્ધમ્ ।
અસ્મિંમસ્ત્વિતિ ।
લાટાનુપ્રાસોક્તકારિકાત્વેનાસ્મિન્નિત્યનેન લાટાનુપ્રાસ ઉક્તઃ---સાક્ષાદેવેતિ ।
અન્યાર્થપ્રયત્નાભાવાદ્ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રયોજનં લાટાનુપ્રાસસ્ય શબ્દૈક્યમિત્યનુષઙ્ગઃ ।
લોચના:
(લો, એ) નન્વેકસ્યૈવ ઉપમાનોપમેયભાવઃ કથં ન વિરુદ્ધ ઇત્યત આહ---અત્રેતિ ।
વૈવક્ષિકો ન હિ તાત્ત્વિકઃ ।
અસ્યાલઙ્કારસ્ય રાજીવશબ્દયોસ્તાત્પર્ય્યમાત્રભિન્નાર્થત્વેન લાટાનુપ્રાસે સમ્ભવત્યપિ ન તદ્વિશેષત્વમિત્યાશયઃ ।
તત્ર વિષયવિવેકં દર્શયતિ-કથં રાજીવમિત્યેકશબ્દપ્રયોગઃ પૌનરુક્ત્યાપતતીત્યાહ---કિન્ત્વત્રેતિ ।
ઉચિતત્વં પર્ય્યાયક્રમભઙ્ગદોષસ્યાવશ્યોપેક્ષણીયત્વાદિતિ ભાવઃ ।
અત્ર પ્રાચીનસમ્મતિ દર્શયતિ--યદાહુરિતિ ।
આનુષઙ્ગિકં તલ્લક્ષણાનન્તર્ગતમપિ કાવ્યોજ્જ્વલીકરણાર્થમુપાદેયમિતિ ભાવઃ ।
સાક્ષાદેવ ન તુ દોષનિયમાત્, તલ્લક્ષણન્તર્ગતત્વાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પર્યાયેણ દ્વયોરેતદુપમેયોપમા મતા ।
એતદુપમાનોપમેયત્વમ્ ।
અર્થાદ્વાક્યદ્વયે ।
યથા--
"કમલેવ મતિર્મતિરિવ કમલા, તનુરિવ વિભા વિભેવ તનુઃ ।
ધરણીવ ધૃતિર્ધૃતિરિવ ધરણી, સતતં વિભાતિ બત યસ્ય" ॥
અત્રાસ્ય રાજ્ઞઃ શ્રીબુદ્ધ્યાદિસદૃશં નાન્યદસ્તીત્યભિપ્રાયઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) ઉપમેયોપમામાહ---પર્ય્યાયેણેતિ ।
દ્વયોરુપમાનોપમેયયોરિત્યર્થઃ ।
તેનોપમેયોપમાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
અર્થાદિતિ ।
વાક્યદ્વયં વિના પર્ય્યાયેણોક્ત્યસમ્ભવાત્ ।
કમલેવેતિ ।
અત્ર સર્વત્ર વિભાતીત્યન્વયઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) ઉપમેયોપમેતિ ।
ઉપમેયેન પૂર્વવાક્યત્થેન ઉપમાસાદૃશ્યં દ્વિતીયવાક્યસ્થયોપમાનસ્યેત્યન્વર્થં નામ, એતદિતરોપમાનવ્યવચ્છેદઃ ફલમ્ ।
એતદેવ વૃત્તાવુક્તમસ્ય રાજ્ઞ ઇતિ ।
ધૃતિર્ધેર્ય્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સદૃશાનુભવાદ્વસ્તુસ્મૃતિઃ સ્મરણમુચ્યતે

યથા--
"અરવિન્દમિદં વીક્ષ્ય ખેલત્ખઞ્જનમઞ્જુલમ્ ।
સ્મરામિ વદનં તસ્યાશ્ચારુ ચઞ્ચલલોચનમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) સ્મરણાલઙ્કારમાહ---સદૃશેતિ ।
અરવિન્દમિતિ ।
અરવિન્દસ્યૈવોપરિ ખેલતા ખઞ્જનેન મઞ્જુલમરવિન્દં વીક્ષ્ય ચારુચઞ્ચલલોચનં તસ્યા વદનં સ્મરામીત્યર્થઃ ।
અત્ર અરવિન્દસાદૃશ્યાન્મુખસ્ય, ખઞ્જનસાદૃશ્યાલ્લોચનસ્ય, ખેલાસાદૃશ્યાત્ ચાઞ્ચલ્યસ્ય સ્મરણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"મયિ સકપટમ્--"ઇત્યાદૌ ચ સ્મૃતેઃ સાદૃશ્યાનુભવં વિનોત્થાપિતત્વાન્નાયમલઙ્કારઃ ।
લોચના:
(લો, ઔ) સદૃશાનુભવાદિતિ પ્રતીકવ્યવચ્છેદ્યં દર્શયતિ---મયિ સકપટમિત્યાદિ ।
અરવિન્દમિત્યાદ્યુદાહરણે સ્મૃતિરુપાયા વિપ્રલમ્ભાઙ્ગત્વેન પ્રેયો ઽલઙ્કારવિષયત્વે ઽપિ સ્મરણાલઙ્કારસ્યાવાદત્વેન તદ્વાધકતા ।
તેનાનુચિન્તનીયદર્શનોત્થાપિતા સ્મૃતિઃ પ્રેયોલઙ્કારવિષયઃ ।
યથા મયિ સકપટમિત્યાદિરેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રાઘવાનન્દમહાપાત્રાસ્તુ-વૈસાદૃશ્યાત્સ્મૃતિમપિ સ્મરણાલઙ્કારમિચ્છન્તિ ।
તત્રોદાહરણં તેષામેવ યથા--
"શિરીષમૃદ્વી ગિરિષુ પ્રપેદે યદા યદા દુઃ ખશતાનિ સીતા ।
તદા તદાસ્યાઃ સદનેષુ સૌખ્યલક્ષાણિ દધ્યૌ ગલદસ્ત્રુ રામઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) મયિ સકપટમિત્યાદાવિતિ ।
તત્ર "સ્મેરં સ્મેરં સ્મરામિ તદાનનમ્" ઇતિ ।
સ્મૃતેશ્ચિન્તયૈવોત્થાપિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
"સદૃશાદૃષ્ટચિન્તાદ્યાઃ સ્મૃતિબીજસ્ય બોધકાઃ" ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
સ્મૃતિબીજસંસ્કારોદ્વોધકબાહુલ્યાત્ ।
શિરીષેતિ ।
શિરીષમૃદ્વી સીતા યદા યદા ગિરિષુદુઃ ખશતાનિ પ્રપેદે તદા તદા રામો ઽસ્યાઃ સદનેષુ સૌખ્યલક્ષાણિ ગલદશ્રુ યથા સ્યાત્તથા દધ્યાવિત્યર્થઃ ।
સુખધ્યાનમિતિ સ્મૃતિઃ ।
દુઃ ખે સુખવૈસાદૃશ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, અ) સુખમેવ સૌખ્યમ્, અત્ર સુખદુઃ ખયોર્વૈસાદૃશ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રૂપકં રુપિતારોપાદ્વિ (પો વિ ) ષયે નિરપહ્નવે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) રૂપકાલઙ્કારમાહ---રૂપકમિતિ ।
રૂપિતેત્યત્ર રૂપણં રૂપઃ તત ઇતચ્પ્રત્યયાદ્રૂપણવાનિત્યર્થઃ ।
તથા ચ રૂપયિષ્યમાણશ્ચન્દ્રાદિરત્ર રૂપિતપદાર્થઃ ।
ઉક્તપ્રત્યયાન્તત્વે ઽતીતત્વાનન્વયાત્ ।
તસ્ય મુખાદાવારોપો રૂપકમિત્યર્થઃ ।
કેચિદત્ર આરોપાદિતિ પઞ્ચમી જ્ઞાપકતાયાં, સ્વજ્ઞાનદ્વારા સ્વસ્યૈવ રૂપકત્વપ્રકારજ્ઞાનહેતુતા બોધ્યા ઇત્યાહુઃ ।
લોચના:
(લો, આ) એવં સાધર્મ્યે ઽભેદપ્રાધાન્યે અલઙ્કારન્ નિર્ણોય ભેદપ્રાધાન્યે લક્ષયતિ--રૂપકમિતિ ।
રૂપિતારોપવત્ત્વં નચ પ્રકૃતે ઽપુયપયોગઃ ।
અનિગીર્ણસ્વરૂપસ્યાન્યતાદાત્મ્યપ્રતીતિરારોપઃ ।
તેનાધ્યવસાયમૂલકોત્પ્રેક્ષાદેરપિ વ્યવચ્છેદઃ; અધ્યવસાયો ઽપિ વિષયનિગરણેન વિષયિણો ઽભેદપ્રતિપત્તિઃ ।
અપહ્નવો "ન મુખં ચન્દ્ર" ઇત્યાકારઃ ।
એવં ચ નિરપહ્નવસ્યાનિગીર્ણસ્ય વિષયસ્ય વિષયિણા તાદાત્મ્યાદ્ યદ્રૂપવત્ત્વં તદ્રૂપકાખ્યમલઙ્કરણમન્યરૂપેણાન્યસ્ય રૂપવત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"રૂપિતઽ- ઇતિ પરિણામાદ્વ્યવચ્છેદઃ ।
એતચ્ચ તત્પ્રસ્તાવે વિવેચયિષ્યામઃ ।
"નિરપહ્નવે" ઇત્યપહ્નુતિવ્યવચ્છેદાર્થમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) પદવ્યાવૃત્તિમાહ---રૂપિતેતિ ।
પરિણામાલઙ્કારે રૂપણાધિકરણતયા રૂપ્યમાણસ્ય પરિણામાદ્વાસ્તવો ઽભેદસ્તથાત્વાનારોપવત્ત્વરૂપં રૂપિતત્વમ્ ।
યથા---"સ્તનોપપીડમાશ્લેષઃ કૃતો દ્યૂતે પણસ્તયા"ઇતિ પરિણામોદાહરણે રૂપણાધિકરણાઽશ્લેષતયૈવ રૂપ્યમાણસ્ય પણસ્ય પરિણામાદિવાસ્તવ એવ પ્રણાઽશ્લેષયોરભેદ ઇત્યતઃ પણો ન રૂપતિ ઇતિ તદ્વ્યવચ્છેદઃ ।
અપહ્નુતિવ્યવચ્છેદાયેતિ--"નાયં શશી કુણ્ડલિતઃ ફણીન્દ્રઃ" ઇત્યાદૌ શશિનિ કુણ્ડલિતફણીન્દ્રારોપ એવ, કિન્તુ શશિત્વાપહ્નવપૂર્વક ઇત્યતઃ તદ્વ્યવચ્છેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્પરમ્પરિતં સાઙ્ગં નિરઙ્ગમિતિ ચ ત્રિધા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) તસ્ય ત્રૈવિધ્યમાહ---તદિતિ ।
લોચના:
(લો, ઇ) તદ્ભેદાનાહ--નદિતિ ।
ત્રિધેત્યતઃ પૂર્વં પ્રથમમિતિ શેષઃ ।
અન્યભેદાનામેતદન્તરત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદ્રૂપકમ્ ।
તત્ર--
યત્ર કસ્યચિદારોપઃ પરારોપણકારણમ્ ।
તત્પરમ્પરિતં શ્લિષ્ટાશ્લિષ્ટશબ્દનિબન્ધનમ્

પ્રત્યેકં કેવલં માલારૂપં ચેતિ ચતુર્વિધમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) યત્ર કસ્યચિદિતિ ।
યત્ર રૂપકે ગૃહ્યમાણે ક્વચિત્ કસ્યચિદારોપ ઇત્યર્થઃ ।
પરારોપણસ્ય પ્રકૃષ્ટારોપસ્ય મુખ્યારોપસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
કારણં સાધકમ્ ।
શ્લિષ્ટેતિ---એકશબ્દેનૈવ રૂપ્યરોપકોભયોપસ્થાપને શ્લિષ્ટત્વનિબન્ધનત્વમ્ ।
અતથાત્વે તુ અશ્લિષ્ટશબ્દનિબન્ધનત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ઈ) પરસ્ય મુખ્યસ્ય તથાવિધસમ્યગર્થાન્તરરૂપણં વિનાનુપપદ્યમાને આરોપણે કારણં નિમિત્તમ્ ।
શ્લુષ્ટઃ, પ્રકૃતરોપણોત્પાદકરૂપાશ્રયસ્યાત્મનો વ્દ્યર્થતા શ્લિષ્ટઃ ।
અશ્લિષ્ટઃ પૃથક્પદનિર્દિષ્ટરૂપરૂપકાર્થઃ ।
તથાવિધઃ શબ્દો નિબન્ધનં કારણમ્ ।
અર્થાત્ મુખ્યારોપે યસ્યૈત્યર્થઃ ।
કેવલં સકૃદ્રૂપણાત્મકમ્ ।
માલારૂપમ્ એકત્રૈવ વિષયપરમ્પરામનપેક્ષ્યાનેકવસ્ત્વારોપાત્મકમ્ ।
એવમન્યત્રાપિ ।
પરમ્પરા જાતાસ્યેતિ પરમ્પરિતં સાર્થકમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર શ્લિષ્ટશબ્દનિબન્ધનં કેવલપરમ્પરિતં યથા--
"આહવે જગદુદ્દણ્ડ ! રાજમણ્ડલારાહવે ।
શ્રીનૃસિંહમહીપાલ ! સ્વસ્ત્યસ્તુ તવ બાહવે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) આહવેતિ---હે નૃસિંહમહીપાલ ! તવ બાહવે હસ્તાય સ્વસ્ત્યસ્તુ ।
કીદૃશાય---આહવે યુદ્ધે જગત્યુદ્દણ્ડં રાજમણ્ડલં નૃપતિમણ્ડલમેવ રાજમણ્ડંલ ચન્દ્રમણ્ડલં તદીયરાહવે સૈહિકેયાય તત્તિરસ્કારકત્વાત્ ।
અત્ર નૃપતિમણ્ડલસમ્બન્ધિત્વેન રાહુત્વારોપો ઽનુપપન્નઃ રાહોર્નૃપતિમણ્ડલતિરસ્કારકત્વાભાવાત્ ।
અતો મુખ્યતદારોપસાધકો નૃપતિમણ્ડલે ચન્દ્રમણ્ડલારોપઃ ।
શ્લિષ્ટરાજશબ્દેન ચ તદુભયોપસ્થાપનમ્ એતદાહ---અત્રેતિ ।
અત્ર ચ મુખ્યરૂપકનિર્વાહાય દ્વયોર્નૃપતિચન્દ્રયોઃ પ્રાકરણિકત્વાદાદાવેવ નૃપચન્દ્રો રાજપદવાચ્યો ન તુ ચન્દ્રો વ્યઙ્ગ્યઃ ।
એકાર્થમાત્રે પ્રકરણત્વે એવાન્યાર્થસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વાત્ ।
અતો નાત્ર વાચ્યસાધકત્વવ્યઙ્ગ્યરૂપસ્ય વાચ્યસિદ્ધ્યાઙ્ગાખ્યગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વસ્ય પ્રસક્તિઃ ।
યત્ર તુ કસ્યચિદારોપં વિનૈવ પ્રથમં મુખ્યરૂપકં સિદ્ધ્યતિ પશ્ચાત્તાદૃશનિરૂપ્યમાણસ્યાપરપદાર્થાન્વયાનુપપત્તિસ્તત્રપ્રાકરણિકે તાદૃશાપરપદાર્થે નિયન્ત્રકસ્ય શ્લિષ્ટશબ્દસ્યાપરાર્થો મુખ્યરૂપમાણસ્યાપરપદાર્થાન્વયાનુપપત્તિરિરાસાય રૂપ્યમાણે વ્યઙ્ગ્ય એવ; તત્ર વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગતૈવ તસ્ય ।
યથા--- "ભ્રમિમરતિમત્વસહૃદયતાં પ્રલયં મૂર્ચ્છાં તમઃ શરીરસાદં ચ ।
મરણં ચ જલદભુજગજં પ્રસહ્ય કુરુતે વિષં વિયોગિનીનામ્" ॥
ઇત્યત્ર શ્યામત્વેનોપકારકત્વેન ચ જલદે ભુજગરૂપણં પ્રથમં સિદ્ધ્યત્યેવ ।
પશ્ચાચ્ચ સ્યમાણસ્ય ભુજગસ્ય વિષપદાર્થે પ્રાકરણિકજલજનકત્વાનુપપત્ત્યા તન્નિરાસાય વિષપદદ્વિતીયાર્થો હલાહલં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
તત્ર રૂપ્યતો વૃષ્ટિવર્ણનપ્રકરણજ્જલસ્યૈવ વાચ્યત્વાત્ ।
તતો ભુજગસ્ય હલાહલજનકત્વેનાનુપપત્ત્યભાવાદ્ ભુજગરૂપેણ સિદ્ધિરિતિ વિષયસ્ય વિભાગઃ સુધીભિરવધેયઃ ।
એવં ચ મુખ્યરૂપકસાધકવિશેષ્યસ્ય વાચ્યત્વે પરમ્પરિતં રૂપકં, તસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વે તુ વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગમિતિ સ્થિતે "દીપયને રોદસીરન્ધ્રમેષ જ્વલતિ સર્વતઃ ।
પ્રતાપસ્તવ રાજેન્દ્ર વૈરિવંશદવાનલઃ ।
"ઇત્યત્ર કુલે વેણ્વારોપણસ્ય વ્યઙ્ગ્યતયા વાચ્યદાવાનલરૂપસિદ્ધ્યઙ્ગત્વમિતિ ગ્રન્થકૃતા પ્રાગુક્તં ચિન્ત્યમ્ ।
રાજમણ્ડલરાહવે ઇત્યત્ર ઇવ તત્રાપિ મુખ્યદવાનલરૂપકસાધકત્વેન વેણ્વારોપણસ્ય વાચ્યત્વાદેવ ।
લોચના:
(લો, ઉ) જગદુદ્દણ્ડો ઽતિશયોત્કટઃ, રાજમણ્ડલં નૃપસમૂહઃ ચન્દ્રમણ્ડલં ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર રાજમણ્ડલં નૃપસમૂહ એવ ચન્દ્રબિમ્બમિત્યારોપો રાજબાહૌ હાહુત્વારોપે નિમિત્તમ્ ।
માલારૂપં યથા--
"પદ્મોદયદિનાધીશઃ સદાગતિસમીરણઃ ।
ભૂભૃદાવલિદમ્ભોલિરેક એવ ભવાન્ ભુવિ" ॥
અત્ર પદ્માયા ઉદય એવ પદ્માનામુદયઃ,સતામાગતિરેવ સદાગમનમ્, ભૂભૃતો રાજાન એવ પર્વતા ઇત્યાદ્યારોપો રાજ્ઞઃ સૂર્યત્વાદ્યારોપનિમિત્તમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) શ્લિષ્ટપરમ્પરિતરૂપકમાલામાહ---પદ્મોદયેતિ ।
અસ્યાર્થો વૃત્તાવેવ વિવૃતઃ ।
ઇત્યાદ્યારોપઃ સૂર્ય્યત્વાદ્યારોપે નિમિત્તમિતિ ।
અત્ર હિ લક્ષ્યા ઉદયે સૂર્ય્યસ્ય, સતામાગતૌ સમીરણસ્ય, ભૂભૃતાં રાજ્ઞામાવલૌ દમ્ભોલેશ્ચાનુપયોગેન પદ્માયા ઉદયાદૌ પઙ્ગજોદયાદ્યારોપણૈવતદુપયોગાત્તન્નિમિત્તતા ।
"વિદ્વન્ માનસહંસ ! વૈરિકમલાસઙ્કોચદીપ્તદ્યુતે ! દુર્ગામાર્ગણનીલલોહિત ! સમિત્સ્વીકારવૈશ્વાનર ! સત્યપ્રતિવિધાનદક્ષ ! વિજયપ્રાગ્ભાવભીમ ! પ્રભો ! સામ્રાજ્યં વરવીર ! વત્સરશતં વૈરિંચમુચ્ચૈઃ ક્રિયાઃ ।
" ઇતિ શ્લોકઃ કાવ્યપ્રકાશકૃતા શ્લિષ્ટપરમ્પરિતમાલારૂપકોદાહરણતયૈવ દર્શિતઃ ।
તસ્યાર્થો હિ "હે વરવીર ! વૈરિંચં બ્રાહ્મં વત્સરશતમ્ ઉચ્ચૈઃ સામ્રાજ્યં ક્રિયાઃ કુર્ય્યાઃ ।
રાજ્ઞઃ અન્યાન્યપિ સમ્બોધનાન્યાહ---વિદ્વદિતિ ।
વિદુષાં માનસં મનઃ એવ માનસસરઃ તત્ હંસ, કમલાનામસઙ્કોચો વિકાશસ્તત્ર દીપ્તદ્યુતે સૂર્ય્ય ।
દુર્ગાણામમાર્ગણં દુર્ગં વિના યોદ્વૃત્વં, તદેવ દુર્ગાયા માર્ગણં તત્ર નીલલોહિત ! સમિતાં યુદ્ધાનાં સ્વીકાર એવ સમિધાં સ્વીકારઃ તત્ર વૈશ્વાનર ! સત્યે પ્રીતિવિધાનમેવ સત્યામ્ અપ્રીતિવિધાનં તત્ર દક્ષ પ્રજાપતે ! વિજયઃ પરપરાભવ એવ વિજયોર્ઽજુનસ્તત્ પ્રાગ્ભાવે પૂર્વોત્પત્તૌ ભીમસેન ! હે પ્રભો ઇત્યત્ર રાજ્ઞિ હંસાદ્યારોપમુખ્યરૂપકારણ્યનેકાનિ પ્રત્યેકં તત્સાધકાનિ મનઆદૌ માનસસરોવરાદિરૂપકાણ્યનેકાનિ ।
પ્રકૃતે અપિ રાજ્ઞિ દિનાધીશાદ્યનેકરૂપકસાધકાનિ લક્ષ્મ્યાદીનામુદયાદૌ પઙ્કજોદયાદિરૂપકાણીતિ ।
કેવલશ્લિષ્ટપરમ્પરિતરૂપકોદાહરણં તુ કાવ્યપ્રકાશકૃતા દત્તં યથા-- "અલોકિકમહાલોકપ્રકાશિતજગત્ત્રય ! સ્તૂયતે દેવ ! સદ્વંશમુક્તરત્નં ન કૈર્ભવાન્" ॥
ઇતિ ।
અસ્યાર્થઃ હે દેવ ! સદ્વંશઃ સત્કુલમેવ સદ્વંશઃ સદ્વેણુઃ તત્ર મુક્તારત્નં ભાવાન્ કૈર્ન સ્તૂયતે ? વંશે મુક્તોત્પત્તેઃ ।
રાજ્ઞઃ સમ્બોધનાન્તરમાહ---અલૌકિકેતિ ।
અલૌકિકો ઽન્યલોકવિલક્ષણો યો મહાલોકો મહાદૃષ્ટિપાતઃ સ એવ મહાલોકો મહાજ્યોતિસ્તેન પ્રકાશિતં જગત્ત્રયમ્ અર્થાન્ મુક્તામણ્ડિતં યેન હે તાદૃશ ! અત્ર હિ રાજ્ઞિ મુક્તારોપો મુખ્યરૂપકં તત્સાધકં કુલે વેણ્વારોપણમ્ ।
દૃષ્ટિપાતે જ્યોતિરારોપણં ચ જ્યોતિરભાવે મુક્તોત્કર્ષાભાવાત્ ।
લોચના:
(લો, ઊ) પદ્મા લક્ષ્મીઃ પદ્મં ચ ।
સતામાગમનં સર્વદાગમનં ચ ।
ભૂમૃતો રાજાનઃ વર્વતાશ્ચ ।
પદ્માયા લક્ષ્મ્યાઃ સર્વદા સદા ચ ।
એવં-- "ત્વમેવ દેવ પાતાલમાશાનાં ત્વં નિબન્ધનમ્ ।
ત્વં ચામરમરુદ્ભૂમિર્કો લોકત્રયાત્મકઃ" ॥
ઇત્યત્ર લોકત્રયાત્મકત્વમિત્યાદિ રૂપણં પાતાલમિત્યાદિ રૂપણં હેતુઃ ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અશ્લિષ્ટશબ્દનિબન્ધનં કેવલં યથા--
"પાન્તુ વો જલદશ્યામાઃ શાર્ઙ્ગજ્યાઘાતકર્કશાઃ ।

ત્રૈલોક્યમણ્ડપસ્તમ્ભાશ્ચત્વારો હરિબાહવઃ" ॥
અત્ર ત્રૈલોક્યસ્ય મણ્ડપત્વારોપો હરિબાહૂનાં સ્તમ્ભત્વારોપે નિમિત્તમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) અશ્લિષ્ટં કેવલમાહ---પાન્તુ વો જલદશ્યામા ઇતિ ।
ચત્વારો હરિબાહવો વઃ પાન્તુ ।
કીદૃશાઃ ? ત્રૈલોક્યમેવ મણ્ડપસ્તસ્ય સ્તમ્ભાઃ, ધારકત્વાત્ ।
તથા શાર્ઙ્ગસ્ય ધનુષો વ્યાઘાતેન કર્કશાઃ ।
સ્તમ્ભત્વારોપે નિમિત્તમિતિ ।
ત્રૈલોક્યે સ્તમ્ભાવન્વયાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
માલારૂપં યથા--
"મનોજરાજસ્ય સિતાતપત્રં શ્રીખણ્ડચિત્રં હરિદઙ્ગનાયાઃ ।
વિરાજતે વ્યોમસરઃ સરોજં કર્પૂરપૂરપ્રભમિન્દુબિમ્બમ્" ॥
અત્ર મનોજાદે રાજત્વાદ્યારોપશ્ચન્દ્રબિમ્બસ્ય સિતાતપત્રત્વાદ્યારોપે નિમિત્તમ્ ।
"તત્ર ચ રાજભુજાદીનાં રાહુત્વાદ્યારોપો રાજમણ્ડલાદીનાં ચન્દ્રમણ્ડલત્વાદ્યારોપે નિમિત્તમ્" ઇતિ કેચિત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) માલારૂપં યથેતિ---અશ્લિષ્ટશબ્દનિબન્ધનમિતિ શેષઃ ।
મનોજરાજસ્યેતિ ।
કર્પૂરપૂરપ્રભમિન્દુબિમ્બં વિરાજતિ ।
તત્ર પરમ્પરિતરૂપકનિમિત્તકાનિ રૂપકાન્તરાણ્યાહ---મનોજેતિ ।
મનોજ એવ રાજા તસ્ય સિતાતપત્રમ્ ।
હરિદ્રૂપાયા અઙ્ગનાયાઃ શ્રીખણ્ડસ્ય, ચન્દનસ્ય ચિત્રમ્ ।
વ્યોમરૂપસ્ય સરસઃ સરોજમ્ ।
એષુ ચતુર્ષુ રૂપકયોર્નિમિત્તનૈમિત્તકભાવ ઉક્તવિપરીત એવેતિ કેષાઞ્ચિન્મતં દર્શયતિ---એષ્વિતિ ।
લોચના:
(લો, ઋ) કેચિન્નતુ વયમિતિ ભાવઃ ।
એતચ્ચાત્રૈવ સ્ફોટયિષ્યતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અઙ્ગિનો યદિ સાઙ્ગસ્ય રૂપણં સાઙ્ગમેવ તત્

સમસ્તવસ્તુવિષયમેકદેશવિવર્તિ ચ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) દ્વિવિધં સાઙ્ગરૂપકમાહ---અઙ્ગિન ઇતિ ।
સાઙ્ગસ્ય સધર્મસ્ય ।
યો રૂપ્યતે તસ્ય ધર્મા અપિ યદિ રૂપ્યન્તે તદા સાઙ્ગમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) સાઙ્ગસ્ય સોપકરણસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર--
આરોપ્યાણામશેષાણાં શાબ્દત્વે પ્રથમં મતમ્

લોચના:
(લો, ઌ) અશેષાણામઙ્ગતદુપકરણાનામ્ ।
શાબ્દત્વે શબ્દેનાભિધેયત્વે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રથમં સમસ્તવસ્તુવિષયમ્ ।
યથા--
"રાવણાવગ્રહક્લાન્તમિતિ વાગમૃતેન સઃ ।
અભિવૃષ્ય મરુત્સસ્યં કૃષ્ણમેધસ્તિરોદધે" ॥
અત્ર કૃષ્ણસ્ય મેઘત્વારોપે વાગાદીનામમૃતત્વાદિકમારોપિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) રાવણવગ્રહ ઇતિ ।
રાવણરૂપેણાવગ્રહેણ વૃષ્ટિવિઘાતેન ક્લાન્તં મરુદ્રૂપં શસ્યં વાગ્રૂપામૃતેન સ કૃષ્ણો વિષ્ણુર્મેઘો શસ્યમભિવૃષ્ય અભિષિચ્ય તિરોદધે ।
અન્યો ઽપિ રૂપ્યમાણો મેઘો ઽઙ્ગી ।
તસ્ય ધર્મો જલં વાચિ રૂપિતમ્ ।
એવં સ્વજલસિચ્યમાનત્વસમ્બન્ધેન શસ્યમપ્યઙ્ગમ્ ।
મરુત્સુ તદ્રૂપિતમ્ ।
તદાહ---અત્રેતિ ।
લોચના:
(લો, એ) વાગાદીનાં કૃષ્ણોપકરણાનામમૃતત્વાદીતિ મેઘોપકરણમ્ ।
ઇહ ચચ પરતરૂપણમ્ ।
યદાહુઃ---
"મુખપઙ્કજરઙ્ગે ઽસ્મિન્ ભ્રૂલતાનર્ત્તકી તવ ।
લીલાનૃત્યં કરોતીતિ રમ્યં રૂપિતરૂપણમ્" ॥
ઇતિ ॥
ઇહ હિ મુખે પઙ્કજત્વરૂપણાનન્તરં પુના રઙ્ગત્વરૂપણમ્ ।
એવં ભ્રૂલતાનર્ત્તકીત્યત્રાપિ જ્ઞેયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્ર કસ્યચિદાર્થત્વમેકદેશવિવર્તિ તત્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) આર્થત્વમર્થગમ્યત્વમ્ ।
એકદેશે વિશેષેણ શાબ્દતયા સ્ફુટત્વેન વિર્ત્તિતું શીલમસ્ય રૂપકસ્યેત્યેકદેશવિવર્તિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કસ્યચિદારોપ્યમાણસ્ય ।
યથા--
"લાવણ્યમધુભૈઃ પૂર્ણમાસ્યમસ્યા વિકસ્વરમ્ ।
લોકલોચનરોલમ્બકદમ્બૈઃ કૈર્ન પીયતે ?" ॥
અત્ર લાવણ્યાદૌ મધુત્વાદ્યારોપઃ શાબ્દઃ, મુખસ્ય પદ્મત્વારોપ આર્થઃ ।
ન ચેયમેકદેશવિવર્તિન્યુપમા વિકસ્વરત્વધર્મસ્યારોપ્યમાણે પદ્મે મુખ્યતયા વર્તમાનાત્ મુખે વોપચરિતત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) એકદેશવિવર્ત્તિરૂપકમાહ---યસ્ય કસ્યેતિ ।
કસ્યચિદ્રૂપ્યમાણસ્યેતિ ।
ક્વચિદઙ્ગિનઃ ક્વચિદઙ્ગસ્ય તથાત્વં બોધ્યમ્ ।
તત્રાઙ્ગિન આર્થત્વમાહ---લાવણ્યેતિ ।
લાવણ્યરૂપૈર્મધુભિઃ પૂર્ણં વિકસ્વરં ચાસ્યા આસ્યં લોકલોચનરૂપાણાં રોલમ્બાનાં ભ્રમરાણાં કદમ્બૈઃ કૈર્ન પીયતે ।
મુખે પદ્માદ્યારોપ ઇતિ ।
મધુપૂર્ણતા ભ્રમરનિપીયમાનતા અત્રાઙ્ગમ્ ।
રૂપ્યમાણમ્ પદ્માદિકમ્ અત્રાઙ્ગિ ।
ક્વચિદઙ્ગરૂપ્યમેવાર્ઽઽથઃ ।
યથા---"ગુણાસિન્ધુર્ભાવાનિતિ ।
" અત્રાઙ્ગિનઃ સિન્ધોર્ઘર્મો જલં ગુણે આરોપ્યમાણમાર્થમ્ ।
નચેત્યાદિ લાવણ્યં મધુ ઇવ ઇત્યાદ્યુપમાનસમ્ભવાત્ તદ્વશેન મુખે ઽપિ પદ્મોપમાપ્રતીતેઃ ઇત્યાશઙ્કાર્થઃ ।
વિકસ્વરેત્યાદ્યુત્તરમ્ ।
વિકસ્વરત્વં પુષ્પધર્મ એવેત્યસ્તદ્ધર્મણિ પુષ્પે એવ મુખ્યતયા સાક્ષાત્ સમ્બન્ધેન વર્ત્તમાનત્વાત્ ઇત્યર્થઃ ।
મુખે ચેતિ પદ્મતુલ્યે મુખે સ્વાશ્રયસાદૃશ્યસમ્બન્ધેનેત્યેવં પરમ્પરાસમ્બન્ધરૂપાદુપચારાદિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) મુખ્યતયા વર્ત્તનાદ્ ઇતિ ।
મુખ્યતયા વિધેયતયા ।
અયમાશયઃ ।
અત્ર હિ વિષયસ્યાસ્ય રૂપમવચ્છાદ્ય, વિષયિણઃ પદ્મરૂપેણ રૂપવત્તાપાદને તસ્ય વિકસ્વરાખ્યધર્મપરિગ્રહઃ સાધકં પ્રામાણમ્ ।
એતચ્ચ સંકરનિરૂપણપ્રસ્તાવે સુવ્યક્તં ભવિષ્યતીતિ નેહ તન્યતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નિરઙ્ગં કેવલસ્યૈવ રૂપણં તદપિ દ્વિધા

માલાકેવલરૂપત્વાત્--
લોચના:
(લો, ઔ) કેવલસ્ય સહયોગાન્તરરૂપણાસંયુક્તસ્ય ।
માલાકેવલરૂપત્વં પૂર્વોક્તવદ્ વ્યાખ્યેયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર માલારૂપં નિરઙ્ગં યથા--
"નિર્માણકૌશલં ધાતુશ્ચન્દ્રિકા લોકચક્ષુષામ્ ।
ક્રીડાગૃહમનઙ્ગસ્ય સેયમિન્દીવરેક્ષણા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) નિર્માણકૌશલમિતિ ।
અત્ર સારોપા લક્ષણા ।
તત્કૌશલજન્યા ઇત્યર્થઃ ।
નાત્રાંશે રૂપકમ્ ।
ચન્દિકાક્રીડાગૃહદ્વયરૂપણાત્તુ માલેત્યવધેયમ્ ।
લોચના:
(લો, અ) નિર્માણેતિ---અત્રૈકસ્યામિન્દીવરેક્ષણાયામનેકવસ્ત્વારોપાત્ નિરવયવિમાલા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કેવલં યથા--
"દાસે કૃતાગસિ ભવત્યુચિતઃ પ્રભૂણાં પાદપ્રહાર ઇતિ સુન્દરિ ! નાત્ર દૂયે ।
ઉદ્યત્કઠોરપુલકાઙ્કુરકણ્ટકાગ્રૈ- ર્યદ્ભિદ્યતે મૃદુ પદં નનુ સા વ્યથા મે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) દાસે કૃતાગસીતિ ।
ઉદ્યતાં કઠોરપુલકાઙ્કુરરૂપાણાં કણ્ટકાનામગ્રેરિત્યન્વયઃ ।
યત્ર પુલકાઙ્કુરેષુ કણ્ટરૂપણમાત્રમ્ ।
લોચના:
(લો, આ) દાસ ઇતિ ।
દાસે, સ્વાધીનજને, કૃતાગસિ કૃતાપરાધે, પ્રભૂણાં સેવ્યાનામ્ ।
અત્ર પ્રહારે ન દૂયે નાભ્યસૂયામિ ।
ભિદ્યતે વિધ્યતે ।
અત્ર કેવલમિતિ નિરવયવરૂપં સમાનાન્તરરૂપણં વિના એકત્રૈવ નિરૂપણણાનિબન્ધનાત્, ઇહાપિ પુલકસ્યાઙ્કુરરૂપણાનન્તરં કણ્ટકત્વરૂપપણેન રૂપિતરૂપણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
--તેનાષ્ટૌ રૂપકે ભિદાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) તેનાષ્ટાવિતિ ।
શ્લિષ્ટાશ્લિષ્ટવાચકભેદે દ્વિવિધસ્ય પરમ્પરિતરૂપકસ્ય માલોકેવલભેદાચ્ચાતુર્વિધ્યમ્ ।
સાઙ્ગંચ સમસ્તવસ્તુવિષયત્વૈકદેશવિવર્તિત્વાભ્યાં દ્વિવિધમ્ ।
નિરઙ્ગં ચ કેવલમાલાત્વાભ્યાં દ્વિવિધમિત્યષ્ટાવિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) તેન તેન પ્રકારેણ અષ્ટૌ, અન્યથા પુનર્વક્ષ્યમાણા અપિ ભેદાઃ સમ્ભવન્તીત્યાશયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ચિરન્તનૈરુક્તા" ઇતિ શેષઃ ।
ક્વચિત્પરમ્પરિતમપ્યેકદેશવિવર્તિ યથા--
"ખઙ્ગઃ ક્ષ્માસૌવિદલ્લઃ સમિતિ વિજયતે માલવાખણ્ડલસ્ય" ॥
અત્રાર્થઃ ક્ષ્માયાં મહિષીત્વારોપઃ ખડ્ગે સૌવિદલ્લત્વારોપે નિમિત્તમ્ ।
અસ્ય ભેદસ્ય પૂર્વવન્માલારોપત્વે ઽપ્યુદાહરણં મૃગ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) ખડ્ગઃ ક્ષ્મેતિ---ખડ્ગ એવ સ્ત્રીત્વેનાનારોપિતાયાઃ ક્ષમાયાઃ પૃથિવ્યાઃ સૌવિદલ્લઃ અન્તઃ પુરસ્થનપુંસકઃ ।
"સૌવિદલ્લો મહલ્લિકા"ઇતિ કોષઃ ।
અત્રેતિ ।
ક્ષ્માયાઃ સ્ત્રીત્વેનાઽરોપણં વિના ખડ્ગે સૌવિદલ્લારોપસ્યાનુયોગેનાનુપપત્તેઃ ।
ઉદાહરણં મૃગ્યમિતિ ।
યથા--- "પ્રસૂચબાણસ્ય સિતાતપત્રમૈન્દ્ર્યા દિશશ્ચન્દનબિન્દુરિન્દુઃ ।
વિરાજતે વિષ્ણુપદારવિન્દં મયૂખવિક્ષાલિતભૂમિપીઠમ્" ॥
ઇતિ અત્ર હિ પ્રસૂનબાણાદેઃ રાજત્વાદ્યારોપઃ ચન્દ્રસ્ય સિતાતપત્રાદ્યારોપહેતુઃ ।
યદિ ચૈકસ્ય વાચ્યસ્ય રૂપ્યસ્ય સાધકાન્યનેકાન્યન્યાનિ રૂપકાણ્યેવ માલા ઇત્યભિપ્રાયઃ, તદા "રાકાયા નભસશ્ચન્દ્રઃ પુણ્ડરીકં શશસ્ય ચ" ઇત્યુદાહાર્ય્યમ્ ।
અત્ર હિ શશિનિ રૂપ્યમાણે પુણ્ડરીકે વાચ્યે રાકાયાઃ પદહસ્તલક્ષ્મીત્વં ગગનસ્ય સરોરત્વં શશસ્ય ભ્રમરત્વં ચાર્થસાધકમ્ ।
લોચના:
(લો, ઈ) સૌવિદલ્લો ઽવલોધાધ્યક્ષઃ ।
અત્રેતિ ।
અયમર્થઃ-અત્ર ક્ષ્માયાં મહિષીત્વરૂપણસ્યાર્થત્વાદ્ એકદેશવિવર્તિરૂપકં, તદ્રૂપણસ્ય ચ ખડ્ગસ્ય સૌવિદલ્લત્વરૂપણહેતુત્વાત્ પરમ્પરિતમિતિ ।
ઇહ ચ ક્ષ્માયાં મહિષીત્વરૂપણં વિના ખડ્ગસ્ય સૌવિદલ્લત્વરૂપણં નોપપદ્યતે ।
સાવયવૈકદેશવિવર્ત્તિનિ તુ વાક્યરૂપણં સ્વયમનુપપન્નમેવ ।
સામર્થ્યાત્ત્વન્યદાક્ષિપતીતિ વેવેકઃ ।
મૃગ્યં લક્ષ્યેષ્વિત્યર્થઃ ।
યથા---
"અસ્તિ સ્વસ્ત્યયનં શ્રિયઃ સુચરિતં દ્રાઘીયસઃ શ્રેયસઃ સૌન્દર્ય્યસ્ય રસાયનં નિરવધેઃ શીલસ્ય લીલાયિતમ્ ।
વિદ્યાનામધિદૈવતં નિરુપધેઃ શૌર્ય્યસ્ય વિસ્ફૂર્જિતં શ્રીભાનુસ્ત્રિકલિઙ્ગમઙ્ગલપદં ગઙ્ગાન્વયે ભૂપતિઃ" ॥
અત્ર શ્રીપ્રભૃતીનાં પ્રાણિવિશેષત્વરૂપણમ્ આર્થં સ્વસ્ત્યયનરૂપણે હેતુઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દૃશ્યન્તે ક્વચિદારોપ્યાઃ શ્લિષ્ટાઃ સાઙ્ગે ઽપિ રૂપકે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) સાઙ્કે ઽપિ રૂપકે ઇતિ ।
સાસ્તવસ્તુવિષયૈકદેશવિવાર્ત્તિત્વેન દ્વિવિધે સાઙ્ગે ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) ક્વચિદેકદેશે આરોપ્યા આરોપવિષયવાચકે પદે વ્યઙ્ગ્યતયા નિર્દિષ્ટાઃ
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્રૈકદેશવિવર્તિ શ્લિષ્ટં યથા મમ--
"કરમુદયમહીધરસ્તનાગ્રે ગલિતતમઃ પટલાંશુકે નિવેશ્ય ।
વિકસિતકુમુદેક્ષણં વિચુમ્બત્યયમમરેશદિશો મુખં સુધાંશુઃ" ॥
સમસ્તવસ્તુવિષયં યથા--અત્રૈવ "વિચુમ્બતિ-" ઇત્યાદૌ "ચુચુમ્બે હરિદબલામુખમિન્દુનાયકેન" ઇતિ પાઠે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) કરમુદયેતિ ।
અયં સુધાંશુઃ અમરેશદિશઃ પ્રાચ્યાઃ, મુખં વિચુમ્બતિ ।
કિં કૃત્વા ? ઉદામહીધરરૂપસ્ય સ્તનસ્યાગ્રે કરં રશ્મિમેવ કરં પાણિં નિધાય, સ્તનાગ્રે કીદૃશે ગલિતં તમ. પટલરૂપમંશુકં યત્ન તાદૃશે ।
મુખં કીદૃશં ? વિકસિતકુમુદરૂપમીક્ષણં યસ્ય તાદૃશમ્ ।
અત્રામરેશદિશઃ નાયિકાત્વં, સુધાંશોર્નાયકત્વં ચાર્થમ્ ।
તયોર્ધર્મૌ સ્તનદત્તહસ્તવિકશિતનેત્ને શાબ્દૌ ।
કરપદઞ્ચ શ્લિષ્ટમ્ ।
દ્વિતીયસ્યોદાહરણં સ્પષ્ટમ્ " ચુચુમ્બે હરિદબલામુખમિન્દુનાયકેન" ઇતિ પાઠે ।
લોચના:
(લો, ઊ) કરં કિરણં હસ્તં ચ ।
મુખમાદ્યભાગં, વદનં ચ
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ન ચાત્ર શ્લિષ્ટપરમ્પરિતમ્ ? અત્ર હિ "ભૂબૃદાવલિદમ્ભોલિઃ--" ઇત્યાદૌ રાજાદૌ પર્વતત્વાદ્યારોપ વિના વર્ણનીયસ્ય રાજાદેર્દમ્ભોલિતાદિરૂપણં સર્વથૈવ સાદૃશ્યાભાવાદસઙ્ગતમ્ ।
તર્હિ કથં "પદ્મોદયદિનાધીશઃ-" ઇત્યાદૌ પરમ્પરિતમ્, રાજાદેઃ સૂર્યાદિના સાદૃશ્યસ્ય તેજસ્વિતાદિહેતુકસ્ય સંભવાદિતિ ન વાચ્યમ્ ।
તથા હિ--રાજાદેસ્તેજસ્તિતાદિહેતુકં સુવ્યક્તં સાદૃશ્યમ્, ન તુ પ્રકૃતે વિવક્ષિતમ્, પદ્મોદયાદેરેવ દ્વયોઃ સાધારણધર્મતયા વિવક્ષિતત્વાત્ ।
ઇહ તુ મહીધરાદેઃ સ્તનાદિના સાદૃશ્યં પીનોતુઙ્ગત્વાદિના સુવ્યક્તમેવેતિ ન શ્લિષ્ટપરમ્પરિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) નચાત્રેતિ ।
શ્લિષ્ટપદેન કરરૂપણસ્ય સ્તનરૂપણસાધકત્વાત્ ।
સમાધત્તે---તત્ર હિ ઇતિ ।
પરમ્પરિતં યદ્ રૂપકં તદેવ મુખ્યરૂપકસાધકં નતુ સાદૃશ્યં તત્સાધકમ્ ।
યત્ર તુ સાદૃશ્યાદપિ મુખ્યરૂપકં સિદ્ધ્યતિ ન તત્ર પરમ્પરિતરૂપકમ્ ।
તેન પ્રકૃતે પર્વતસાદૃશ્યાદ્ ઉચ્ચત્વાદેવ સ્તનરૂપણમિત્યુક્તમનેન ।
નનુ યદિ સાદૃશ્યાસત્ત્વે એવ પરમ્પરિતરૂપકં, તદા " પદ્મોદય" ઇત્યાદાવવ્યાપ્તિરિત્યાક્ષિપતિ---તર્હિ ઇતિ ।
અવ્યાપ્તિમુપપાદયતિ ।
રાજાદેરિતિ ।
નતુ તદ્વિવક્ષિતમિતિ ।
યત્તુવિવક્ષિતં તદાહ---પદ્મોદયાદેરેવેતિ ।
પદ્મોદયાદિશ્લિષ્ટપદસ્યૈવ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, એ) કરાદિશબ્દસ્ય શ્લિષ્ટત્વેન શ્લિષ્ટપરમ્પરિતશઙ્કાં નિરાકરોતિ---નચેતિ ।
રાજાદૌ શાત્રવાદિરૂપે સુવ્યક્તમિત્યતઃ પૂર્વમસ્ત્યેવેતિ શેષઃ ।
પદ્મોદયેત્યાદૌ પ્રદ્યોતત્તેજસ્વિતાદિકમેવ સાદૃશ્યમ્ ।
પદ્મોદયાદેરિવ સકલકલં પુરમિત્યાદાવુપમાયાં સકલકલત્વસ્યેવ ઇત્યર્થઃ ।
રાજદિનાધીશયોઃ પ્રકૃતે યોજયતિ--ઇહ ત્વિતિ ।
ઇહ કરમુદયમહીધરસ્તનાગ્ર ઇત્યાદૌ ।
તુઃ પુનરર્થઃ ।
એવં ચ "ભ્રમિમરતિ " મિત્યાદૌ વિષં જલમેવ વિષમિત્યારોપો જલદે પ્રસિદ્ધસાદૃશ્યભુજગસ્યારોપે નિમિત્તમિતિ શ્લિષ્ટપરમ્પરિતમેવ ।
અત્ર "વિદ્વન્માનસહંસ" ઇત્યાદૌ રાજાદૌ હંસત્વારોપો માનસે માનસત્વારોપે હેતુરિતિ મન્યમાના આહુઃ--"નેહ વિષશબ્દસ્ય દ્વ્યર્થતા "વિદ્વન્માનસહંસ" ઇત્યાદાવિવ જલદે ભુજગારોપહેતુકા, કિન્તુ એતત્પદ્યાવસ્થિતવૈદ્યશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધભ્રમાદિમરણાન્તાષ્ટવિધગરલકાર્ય્યવિશેષોત્થાપિતેતિ દ્વ્યર્થતાયાસ્તાદાત્મ્યારોપણં વિના પ્રસિદ્ધેરિહ શ્લેષાલઙ્કાર એવેતિ ।
ઽ; તદયુક્તમ્ ।
જલદે ભુજગસાદૃશ્યસ્ય સકલકલં પુરમિત્યાદાવિવ વિષશબ્દસ્ય દ્વ્યર્થતાં વિનાનુપપત્તેઃ ।
કિઞ્ચ જલદભુજગજં વિષં જલમિતિ ન ઘટતે ।
જલદસ્ય ભુજગતાયા અવાસ્તવત્વાદ્ ભુજગાચ્ચ જલજન્માનિબન્ધનાત્ ।
તસ્માદ્ વિષમેવ વિષમિતિ રૂપણમાક્ષિપ્યૈવ વાચ્યરૂપણં સંગચ્છતે ।
નચ શ્લેષમાત્નેણાસ્તુ વાચ્યરૂપણોપપત્તિરિતિ યુક્તં, શ્લેષેણ તાદાત્મ્યાપ્રતીતેઃ ।
શ્લેષોપપાદકવિશકલિતપ્રતીતૌ વ્ચ્યરૂપણાસઙ્ગતિઃ, તાદવસ્થ્યાત્ ।
અન્યથા "વિદ્વન્માનસહંસ" ઇત્યાદાવપિ તથાપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
"આભાતિ તે ક્ષિતિભૃતઃ ક્ષણદાનિભેયં નિસ્ત્રિંશમાંસલતમાલવનાન્તલેખા ।
ઇન્દુત્વિષો યુધિ હઠેન તવારિકીર્ત્તિ- રાનીય યત્ર રમતે તરુણપ્રતાપઃ" ॥
ઇહ એકદેશવર્ત્તિનિ રૂપકે ક્ષિતિભૃદ્ રાજા એવ ક્ષિતિભૃત્ પર્વત ઇતિ શ્લિષ્ટમ્ ।
તાત્રાલઙ્કારિકચણ્ડિદાસપણ્ડિતાદયઃ રાજનિ પર્વતત્વારોપણં નિસ્ત્રિંશસ્ય તમાલવનત્વારોપણે હેતુરિતિ શ્લિષ્ટપરિમ્પરિતમાદ્રિયન્તે ।
તચ્ચિન્ત્યમ્ ।
તથાહિ ક્ષિતિભૃતો વ્દ્યર્થતયા "વિદ્વન્માનસહંસઽ; ઇત્યાદૌ માનસત્વાદે રાજ્ઞો હંસત્વાદિરૂપણનિમિત્તમિવ, નિસ્ત્રિંશસ્ય તમાલવનત્વરૂપણોપયોગિત્વમ્ ।
અપિતુ હઠકામુકકાર્ય્યે ઽપીતિ પ્રતાપકીર્ત્ત્યોર્નાયિકનાયિકાત્વોપકરણત્વાદ્ ઇહ પ્રકૃતસૂત્રોક્તં શ્લિષ્ટૈકદેશરૂપ્યં સાવયવૈકદેશવિવર્તિરૂપકમેવ ભાવિતું યુક્તં, નતુ શ્લિષ્ટપરમ્પરિતમિતિ મન્યામહે ।
કિઞ્ચ શ્લિષ્ટપરમ્પરિતે વિદ્વન્માનસહંસેત્યાદૌ રાજ્ઞો હંસત્વં માનસસ્ય માનસત્વારોપણસાદૃશ્યં વિનાસિદ્ધમ્ ।
ઇહ તુ નિસ્ત્રિંશસ્ય તમાલવનાન્તત્વં નીલિમાદિનાપિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
કિઞ્ચ સાવયવે રૂપકે ક્વચિદેકૈકસ્ય સાદૃશ્યાપ્રસિદ્ધેરપ્યેકોભૂયાન્યોન્યસાહાય્યેન સાદૃશ્યપ્રતીતિઃ ।
યથા---રાવણાવગ્રહેત્યાદૌ મરુદાદીનાં શસ્યત્વાદેઃ ।
અપિચ પરમ્પરિતસ્યાવયવરૂપણાભાવાદેવ સાવયવાન્તઃ પાતિતા નોચ્યતે ।
કેવલં માનસાદિપદેષુ આક્ષિપ્યમાણં સરોવરાદ્યર્થરૂપં વ્યઙ્ગ્યં હંસત્વાદિસાધકમાત્રમ્ ।
અતએવાત્ર ક્ષણદાનિભેત્યસ્યાપિ પદસ્ય રાત્રિકાલાક્ષેપેણ અનિઃ શેષં ભાતીતિ તમસો બહુલીભાવાત્ હઠરમણોપયોગિતેતિ પ્રાચ્યાનામપિ વ્યાખ્યા ।
તદેવં ક્ષિતિભૃત ઇત્યાદિ સર્વેષાં રૂપ્યમાણાનાં હઠરમણોપકરણત્વાદ્ યથોક્તમેવ જ્યાયઃ ।
"દ્યામાલિલિઙ્ગ, મુખમાશુદિશાં ચુચુમ્બ રૂદ્ધામ્બરઃ શશિકલામલિખત્ કરગ્રૈઃ ।
આન્તર્નિમગ્નચરપુષ્પશરો ઽતિપાતા-- ત્કિં કિં ચકાર તરુણો નયદીક્ષણાગ્નિઃ ॥
ઇત્યત્ર નયનાગ્નેઃ તરુણત્વસ્ય પ્રૌઢત્વરૂપમર્થમાદાય પ્રથમમભિધાયા વિશ્રામાદ્ વ્યઞ્જનયૈવ યુવરૂપોર્ઽથઃ પ્રતીયતે ।
ઇહ તુ ક્ષિતિભૃત ઇત્યાદૌ બહૂનાં રૂપણાત્ પ્રતાપસ્ય તરુણત્વરૂપણં શાબ્દમ્ ।
ઇતશ્ચ રમત ઇત્યાદિપદાનાં રૂપકસાધકતૈવ, નતુ દ્યામાલિલિઙ્ગ ઇત્યાદાવાલિઙ્ગનાદીનામિવ સમાસોક્તિસાધકતા ।
અન્યથા સર્વત્રૈવ એકદેશવિવર્તિરૂપકેષુ સમાસોક્તિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
હઠાદાનીય રમત ઇત્યત્ર કાર્ય્યસામ્યે ઽપિ ન સમાસોક્તિઃ ।
યદિ હિ કાર્ય્યલેશસામ્યં વા સમાશ્રિત્ય સમાસોક્તિરઙ્ગીકાર્ય્યા તદેકદેશવિવર્તિરૂપકસ્ય વિષયાપહાર એવ સ્યાત્, તસ્યાનેવંવિધસ્વ લક્ષ્યસ્યાપ્રસિદ્ધેઃ ।

યત્ર વાચા રૂપણં નાસ્તિ દ્યામાલિલિઙ્ગેત્યાદિ સમાસોક્ત્યુદાહરણવત્ કાર્ય્યસામ્યબાહુલ્યસમ્વલિતત્વમ્, તત્રૈવ સામગ્ષભાવાદપ્રસ્તુતનાયિકાતાદાત્મ્યં પ્રતીયતે ।
આભાતીત્યાદૌ ચ વાચ્યરૂપણાનાં બહુત્વેન કાર્ય્યાદિસામ્યં સ્વલ્પતયા તત્સહાય્યમેવાચરતિ ઇતિ ।
અરિકીર્ત્ત્યાદેસ્તાદાત્મ્યપ્રતીતિહેતુત્વં સહૃદયાનુભવસિદ્ધં નતુ વ્યવહારસમાહોપજીવિતા સમાસોક્તિઃ ।
અનયોશ્ચ સમાસોક્ત્યેકદેશવિવર્તિરૂપકયોરપરમપિ યુક્તિજાતમિહૈવ સમાસોક્તિપ્રસ્તાવે સુવ્યક્તં ભવિષ્યતીત્યલં બહુના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિત્સમાસાભાવે ઽપિ રૂપકં દૃશ્યતે--
"મુખં તવ કુરઙ્ગાક્ષિ ! સરોજમિતિ નાન્યથા" ।
ક્વચિદ્વૈયધિકરણ્યે ઽપિ યથા--
"વિદધે મધુપશ્રેણીમિહ ભ્રૂલતયા વિધિઃ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) ઉક્તરૂપકાણામેવાન્તરવિશેષાન્ પ્રપઞ્ચયતિ---ક્વચિત્ત્વિતિ ।
"રાજમણ્ડલરાહવે" ઇત્યાદિષુ સર્વત્ર સમાસ એવ તસ્ય દર્શિતત્વાત્ ।
મુખં તવેતિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
વૈયાધિકરણ્યે વિભિન્નવિભક્તિકત્વે ।
વિદધે ઇતિ ।
તથા ચાત્ર ભ્રૂલતયા હેતુના મધુપશ્રેણીં વિધિર્વિદધે ઇત્યર્થઃ ।
ભ્રૂલતાં વિધાતું મધુપશ્રેણીં વિદધે ઇતિ પર્ય્યવસિતોર્ઽથઃ ।
ઇચ્છાદ્વારા ભ્રૂલતાયાસ્તદ્વિધાનહેતુત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) સમાસમભાવે ઽપિ રુપકમુદાહૃતમપિ સ્પષ્ટપ્રતિપત્તયે પુનરુદાહરતિ-મુખમિતિ ।
વિદધ ઇત્યાદૌ તવ ભ્રૂલતા મધુપશ્રેણી ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિદ્વૈધર્મ્યે ઽપિ યથા--
"સૌજન્યમ્બુમરુસ્થલી સુચરિતાલેખ્યદ્યુભિત્તિર્ગુણજ્યોત્સ્નાકૃષ્ણચતુર્દશી સરલતાયોગશ્વપુચ્છચ્છટા ।
યૈરેષાપિ દુરાશયા કલિયુગે રાજાવલી સેવિતા તેષાં શૂલિનિ ભક્તિમાત્રસુલભે સેવા કિયત્કૌશલમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) ક્વચિદ્ વૈધર્મ્યે ઽપિ ઇતિ ।
રૂપ્યરૂપકયોર્વિરુદ્ધધર્મો નાર્ઽથઃ ।
કિન્તુ નિર્દિષ્ટં યત્સાધર્મ્યં તદભાવવત્ત્વમેવાત્ર વૈધર્મ્યમ્ ।
સૌજન્યામ્બિતિ ।
અત્ર કલિયુગે યૈર્દુરાશયા એષા રાજાવલી નૃપશ્રેણી સેવિતા ભક્તિમાત્રસુલભે શૂલિનિ તેષાં સેવા કિયત્ કૌશલમ્ ।
રાજાવલી કીદૃશી ? સૌજન્યરૂપસ્યામ્બુનો મરુસ્થલી ।
અત્રાભિન્નત્વેન નિર્દિષ્ટયોઃ સૌજન્યામ્બુનોરુભયધર્મતા ઇતિ ।
તયોરભાવત્વમેવ દ્વયોર્મરુરાજાવલ્યોર્યથોક્તં વૈધર્મ્યમ્ ।
એવમુત્તરોત્તરં બોધ્યમ્ ।
સુચરિતરૂપં યદાલેખ્યં વસ્તુ, તસ્ય દ્યુરૂપા ગગનરૂપા ભિત્તિરાશ્રયઃ ।
ગુણરૂપાયાઃ જ્યોત્સ્ત્રાયાઃ કૃષ્ણચતુર્દશી ।
સરલતાયોગશ્વપુચ્છચ્છટા ।
અત્ર છટાપદં સ્વરૂપાર્થકમ્ ।
તથા સરલતાયાઃ યોગસ્ય સમ્બન્ધસ્ય કુક્કુરપુચ્છસ્વરૂપેત્યર્થઃ ।
સર્વત્ર નિર્દિષ્ટધર્માભાવો બોધ્યઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) વૈધર્મ્યેણ, વૈપરીત્યેન, સમાનધર્મરૂપતાનાપન્નેન ।
સરલતા સન્માર્ગતા, વક્રતાવિરહશ્ચ ।
અત્ર વૈધર્મ્યેણ પરમ્પરિતરૂપકમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇદં મમ ।
અત્ર ચ કેષાઞ્ચિદ્રૂપકાણાં શબ્દશ્લેષમૂલત્વે ઽપિ રૂપકવિશેષત્વાદર્થાલઙ્કારમવ્યે ગણનમ્ ।
એવં વક્ષ્યમાણાલઙ્કારેષુ બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઔ) નનુ પદ્મોદયેત્યાદૌ પરમ્પરિતાદેઃ શબ્દાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાત્કથં વાર્ઽથાલઙ્કારમધ્યે ગણનમિત્યત આહ---અત્રેતિ ।
શબ્દશ્લેષમૂલત્વે ઽપિ શબ્દદ્વ્યર્થતાયાઃ શબ્દાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનપ્રયોજકત્વાદુક્તરીત્યા યદ્યપિ શબ્દાલઙ્કારતૈવોચિતેતિ ભાવઃ ।
વક્ષ્યમાણાલઙ્કારા વિરોધાદયઃ ।
વક્ષ્યમાણ ઇત્યુપલક્ષણમ્ ।
તેન ઉક્તાયાં શબ્દસાધારણધર્માયામુપમાયામપિ જ્ઞેયમિતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અધિકારૂઢવૈશિષ્ટ્યં રૂપકં યત્તદેવ તત્ ।
તદેવાધિકારૂઢવૈશિષ્ટ્યસંજ્ઞકમ્ ।
યથા મમ--
"ઇદં વક્ત્રં સાક્ષાદ્વિરહિતકલઙ્કઃ શશધરઃ સુધાધારાધારશ્ચિરપરિણતં બિમ્બમધરઃ ।
ઇમે નેત્રે રાત્રિન્દિવમધિકશોભે કુવલયે તનુર્લાવણ્યાનાં જલધિરવગાહે સુખતરઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) રૂપકાન્તરમાહ--અધિકેતિ ।
રૂપ્યમાણેન વ્યક્તિવિશેષેણાપરપ્રસિદ્ધતત્સજાતીયતો ઽધિકમારૂઢં વૈશિષ્ટ્યં તદિત્યર્થઃ ।
તદેવ તન્નામકમેવ ।
ઇદં વક્ત્રમિતિ ।
કલઙ્કવિરહો વૈશિષ્ટ્યં રૂપ્યમાણશશધરવ્યક્તિવિશેષેણ આરૂઢમ્ ।
એવમુત્તરત્ર સુધાધારાયા આધારો ઽધરશ્ચિરકાલસ્થમેવ પરિણતં પક્કં બિમ્બમ્ ।
અત્ર એક્કસ્ય ચિરકાલસ્થિતિર્વૈશિષ્ટ્યમ્ ।
પરાર્દ્ધં સ્પષ્ટમ્ ।
એવં ચ--- "અસમ્ભૃતં મણ્ડનમઙ્ગયષ્ટેરનાસવાખ્યં કરણં મદસ્ય ।
કામસ્ય પુષ્પવ્યતિરિક્તમસ્ત્રં બાલ્યાત્પરં સાથ વયઃ પ્રપેદે" ॥
ઇત્યત્રાયમપ્યલઙ્કારો માલારૂપો બોધ્યઃ ।
અસમ્ભૃતત્વાનાસવાખ્યત્વપુષ્પભિન્નત્વરૂપવૈશિષ્ટ્યારોહણાત્ ।
લોચના:
(લો, અ) અધિકારૂઢં વૈશિષ્ટ્યં વિશેષ આર્થાદારોપ્યમાણાદારોપવિષયસ્ય યત્રેત્યર્થઃ ।
અવગાહે સુખતર ઇત્યત્ર લવણેદધિર્મકરતરઙ્ગલવણાદિસદ્ભાવાદવગાહકાનાં સુખાવહો ન ભવતીત્યાશયઃ ।
અધિકં વૈશિષ્ટ્યમર્થાત્ સુખાદેઃ ।
પ્રસ્થાનાન્તરે ચેદમેકગુણહાનૌ વિશેષોક્તિરિતિ ।
"અસમ્ભૃતં મણ્ડનમઙ્ગયષ્ટેરનાસવાખ્યં કરણં મદસ્ય ।
કામસ્ય પુષ્પવ્યતિરિક્તમસ્ત્રં બાલ્યાત્પરં સાથ વયઃ પ્રપેદે" ॥
ઇહાસમ્ભૃતં મણ્ડનમિત્યત્ર કેચિદાહુર્વિભાવનાખ્યો ઽલઙ્કાર ઇતિ, તન્ન ।
ન ખલુ સમ્ભરણપુષ્પે મણ્ડનાસ્ત્રયોઃ કારણે, કિન્તુ તત્સ્વરૂપે ।
અન્યે ત્વાહુઃ, પરિણામો ઽયમિતિ ।
તદપ્યસત્, તત્કાર્ય્યસ્ય શરીરશોભાકરણસ્ય મદનોદ્દીપનસ્ય ચ પ્રસ્તુત્વેન કેનચિદ્ અનુસન્ધીયમાનત્વાભાવાત્ ।
રાઘવાનન્દમહાપાત્રાસ્ત્વાહુઃ- અધિકારૂઢવૈશિષ્ટ્યં રૂપકમિદમિતિ ।
તદપિચિન્ત્યમ્ ।
આરોપવિષયસ્યારોપ્યમાણાત્ કેનચિદંશેન વૈશિષ્ટ્યસ્યૈતત્પ્રયોજકત્વાત્ તત્સ્વરૂપત્વમ્ ।
તેનાત્ર "અયં રાજા અપરઃ પાકશાસનઃઽ; "અન્યદેવાઙ્ગલાવણ્યમ્ઽ; ઇત્યાદિવદ્ અતિશયોક્તિરેવ ભવિતું યુક્તેતિ મામકઃ પક્ષઃ ।
અધ્યવસાયસ્ય સ્ફીતતયાનુભૂયમાનત્વાત્ ।
રૂપકસ્ય ચ આરોપમૂલત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર કલઙ્કરાહિત્યાદિનાધિકં વૈશિષ્ટ્યમ્ ।
વિષયાત્મતયારોપ્યે પ્રકૃતાર્થોપયોગિનિ

પરિણામો ભવેત્તુલ્યાતુલ્યાધિકરણો દ્વિધા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) પરિણામાલઙ્કારમાહ---વિષયાત્મતયેતિ ।
વિષયો રૂપણાધિકરણં, પ્રકૃતાર્થોપયોગિન્યનુષ્ઠીયમાનાર્થોપયોગિનિ આરોપ્યે, આરોપ્યસ્ય પરિણામ્ ઇત્યર્થઃ ।
તુલ્યાતુલ્યેતિ ।
અભિન્નાભિન્નવિભક્તિક ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, આ) વિષય આરોપવિષયઃ, તદાત્મતયા, તદ્રૂપતયા નતુ રૂપકવત્ તદુપરઞ્જકત્વમાત્રેણ ।
એવં ચાસ્ય વિષયાત્મત્વેન, પ્રકૃતે કાર્ય્યોપયોગિત્વેન રૂપકાદ્ વ્યવચ્છેદઃ ।
રૂપકે વિદ્યમાનાયા અપિ તાદાત્મ્યપ્રતીતેર્ન પર્ય્યન્તં ગન્તુમાકાઙ્ક્ષા ઇત્યાશયઃ ।
પરિણામાલઙ્કારસ્ય તથાભૂતો રૂપ્યમાણો વિદ્યતે યદ્ એતદ્દ્વિપ્રકારં પરિણામં નામ નિર્વક્તિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આરોપ્યમાણસ્યારોપવિષયાત્મતયા પરિણમનાત્પરિણામઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) આરોપ્યેતિ---પરિણમનસ્થાનનિવેશેન તદ્રૂપતાપત્તેઃ ।
નતુ સતો ધર્મિણો વૈ પૂર્વરૂપપરિત્યાગેન રૂપાન્તરાપત્તેરિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"સ્મિતેનોપાયનં દૂરાદાગતસ્ય કૃતં મમ ।
સ્તનોપપીડમાશ્લેષઃ કૃ (ત) તો દ્યૂતે પણસ્તયા" ॥
અન્યત્રોપાયનપણો વસનાભરણાદિભાવેનોપયુજ્યેતે ।
અત્ર તુ નાયકસંભાવનદ્યૂતયોઃ સ્મિતાશ્લેષરૂપતયા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) સ્મિતેનેતિ ।
અત્રાભેદે તૃતીયા ।
અત્ર સ્મિતે આરોપ્યમાણમુપાયનં વાસ્તવસ્મિતતયૈવ પરિણતં, તચ્ચાનુષ્ઠીયમાનસમ્ભાવનોપયોગિ ।
સ્તનોપપીડમિતિ ।
સ્તનાવુપપીડ્યાઽશ્લેષ ઇત્યર્થઃ ।
અત્રાઽશ્લેષે આરોપ્યમાણઃ પણો વાસ્તવશ્લેષતયૈવ પરિણતઃ અનુષ્ઠીયમાનદ્યૂતોપયોગી ।
ઉભયત્રાનુષ્ઠીયમાનાર્થોપયોગં દર્શયતિ---અન્યત્રેતિ ।
સમ્ભાવનદ્યૂતયોરિત્યત્રોપયુજ્યેતે ઇત્યસ્યાન્વયઃ ।
આરોપ્યમાણયોરુપાયનપણ્યોઃ સ્મિતાશ્લેષરૂપતયેત્યત્ર પરિણામ ઇતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રથમાર્દ્ધેવૈયધિકરણ્યેન પ્રયોગઃ, દ્વિતીયે સામાનાધિકરણ્યેન ।
રૂપકે "મુખચન્દ્રં પશ્યામિ" ઇત્યાદાવારોપ્યમાણચન્દ્રાદેરુપરઞ્જકતામાત્રમ્, ન તુ પ્રકૃતે દર્શનાદાવુપયોગઃ ।
ઇહ તૂપાયનોદેર્વિષયેણ તાદાત્મ્યં પ્રકૃતે ચ નાયકસંભાવનાદાવુપયોગઃ ।
અત એવ રૂપકે આરોપ્યસ્યાવચ્છેદકત્વમાત્રેણાન્વયઃ, અત્ર તુ તાદાત્મ્યેન ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) રૂપકે આરોપ્યમાણસ્યાનુષ્ઠીયમાનાર્થોપયોગો નાસ્તીતિ દર્શયતિ---રૂપકે ઇતિ ।
ઉપરઞ્જકત્વમાત્રં શોભાબોધકત્વમાત્રમ્ ।
નત્વિતિ ।
ઉપયોગો નિર્વાહકત્વં ચન્દ્રેણ દર્શનાનિર્વાહાત્ ।
પ્રકૃતે તુ નિર્વાહકત્વમસ્ત્યેવેત્યાહ ।
ઇહ ત્વિતિ ।
તદાત્મ્યમિત્યત્ર ઉપયુજ્યતે ઇતિ શેષઃ ।
તાદાત્મ્યસ્યોપયોગપ્રદર્શનં પરિણામતઃ ઉપાયનાદેરેવોપયોગપ્રદર્શનપર્ય્યવસન્નં બોધ્યમ્ ।
ઉપાયનેન સમ્ભાવનસ્ય પણેન દ્યૂતસ્ય ચ નિર્વાહાત્ ।
તદેવ વિશદયિત્વા દર્શયતિ---પ્રકૃતે ચેતિ ।
ઉપયોગઃ સમ્ભાવનદ્યૂતયોર્નિર્વાહકત્વેનોપાયનપણયોઃ સ્મિતાશ્લેષાભેદેનાન્વયૈત્યર્થઃ ।
સ ચાન્વયો ઽનારોપિત ઇત્યતો નિર્વાહકતા ।
આરોપે તુ ન નિર્વાહકતેત્યાહ---અતએવેતિ ।
અનારોપે સત્યેવ નિર્વાહકત્વાદેવેત્યર્થઃ ।
અવચ્છેદકત્વેન અવાસ્તવત્વેન ।
પ્રકૃતે તુ વાસ્તવત્વેન ઇત્યાહ---અત્ર ચેતિ ।
તાદાત્મ્યં વસ્તવો ઽભેદઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) કવિનિબન્ધાહાર્ય્યતાદાત્મ્યે ઽપ્યારોપસ્યૈવ રૂપકપ્રયોજકત્વાદિત્યવચ્છેદકત્વમાત્રેણ ।
ઉપરઞ્જકત્વામાત્રં ચારુત્વાતિશયપ્રકટનમાત્રમ્ ।
તુશ્ચાર્થઃ ।
તાદાત્મ્યં તત્ર નિવેશઃ સ્મિતાદેઃ ઉપાયનત્વમસ્તિ તદ્વિશેષકત્વાત્ ।
મુખાદેશ્ચન્દ્રાદિત્વં ન તથેતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"દાસે કૃતાગસિ-" ઇત્યાદૌ રૂપકમેવ, ન તુ પરિણામઃ ।
આરોપ્યમાણકણ્ટકસ્ય પાદભેદનકાર્યસ્યાપ્રતુતત્વાત્ ।
ન ખલુ તત્કસ્યચિદપિ પ્રસ્તુતકાર્યસ્ય ઘટનાર્થમનુસન્ધીયતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) દાસે કૃતાગસીત્યાદિશ્લોકીયરૂપકે તુ પરિણામાપ્રસક્તિં દર્શયતિ---દાસે ઇતિ ।
નન્વત્ર કથં રૂપકમેવેત્યુક્તં સૂક્ષ્માગ્રત્વેન કઠોરત્વેન ચ પુલકાઙ્કુરાણાં કણ્ટકભેદસ્ય વાસ્તવત્વાદેવેત્યાહ---આરોપ્યમાણેતિ ।
પાદભેદઃ કાર્ય્યં યસ્ય તાદૃશસ્યારોપ્યમાણકણ્ટક્સય પુલકરૂપસ્યેત્યર્થઃ ।
અત્ર યદ્યપિ પુલકસ્ય કણ્ટકારોપવિષયત્વમેવ કણ્ટકત્વેનારોપ્યમાણત્વં યથાપિ પાદભેદકાર્ય્યકત્વે ઽનારોપ્યમાણસ્યેત્યર્થઃ ।
તથાચ તત્કાર્ય્યનિર્વાહકત્વં યતસ્તસ્યારોપ્યમાણમતસ્તસ્ય કણ્ટકત્વમપિ ન વાસ્તવમ્ ।
કિન્તુ આરોપ્યમાણમેવેત્યતો રૂપકમેવેત્યર્થઃ ।
નનુ પાદભેદકાર્ય્યનિવાર્હકત્વમેવ પુલકાઙ્કુરાણામસ્તિ ।
તત્કથમવાસ્તવત્વમિત્યાહ---ન ખલ્વિતિ ।
તત્પુલકાઙ્કુરાગ્રં કસ્યચિદપિ--ભેદો હિ પ્રસ્તુતં કાર્ય્યમ્ ।
કસ્યચિદપિ પાદીયભેદસ્યાન્યદીયભેદસ્ય વા કસ્યચિદ્ ઘટનાર્થમિત્યર્થઃ ।
ઇત્થં રૂપકાભિન્નતયા પરિણામઃ સિદ્ધઃ ।
એવમ્ --- "શિષ્યતાં નિધુવનોપદેશિનઃ શઙ્કરસ્ય રહસિ પ્રપન્નયા ।
શિક્ષિતં સુરતિનૈપુણં તયા યત્તદેવ ગુરુદક્ષિણીકૃતમ્" ॥
ઇત્યત્રાપિ ગુરુદક્ષિણાયાઃ સુરતિનૈપુણ્યેન પરિણામાત્ પરિણઆમાલઙ્કાર એવેતિ બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અયમપિ રૂપકવદધિકારૂઢવૈશિષ્ટ્યો દૃશ્યતે ।
યથા--
"વનેચરાણાં વનિતાસખાનાં દરીગૃહોત્સઙ્ગનિષક્તભાસઃ ।
ભવન્તિ યત્રૌષધયો રજન્યામતૈલપૂરાઃ સુરતપ્રદીપાઃ" ॥
અત્ર પ્રદીપાનામૌષધ્યાત્મતયા પ્રકૃતે સુરતોપયોગિન્યન્ધકારનાશે ઉપયોગો ઽતલપૂરત્વેનાધિકારૂઢવૈશિષ્ટ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) વનેચરાણામિતિ ।
યત્ર હિમાલયે ઔષધય એવ રજન્યાં વનેચરાણાં વનિતાસખાનાં સુરતપ્રદીપા ભવન્તિ ઇત્યન્વયઃ ।
પ્રદીપીભાવે હેતુમાહ---દરીગૃહેતિ ।
અતૈલપૂરાઃ તૈલપૂરણરહિતાસ્તૈલસમૂહરહિતા વા ।
અત્ર પ્રદીપીભાવસ્ય પ્રકૃતાર્થોપયોગિત્વં દર્શયતિ---અત્રેતિ ।
પ્રકૃતે સુરતોપયોગ્યન્ધકારનાશે પ્રદીપાનામૌષધ્યાત્મતયા ઉપયોગ ઇત્યન્વયઃ ।
ઔષધ્યાત્મતયા પરિણામસ્યેત્યપિ ક્વચિન્ધોભનઃ પાઠઃ ।
ઔષધ્યાત્મતયા પ્રકૃત ઇતિ ક્વચિત્પ્રામાદિકઃ પાઠઃ ।
નચ સુરતમેવ શાબ્દં પ્રકૃતં નાન્ધકારનાશઃ; તસ્યાશાબ્દત્વાદિતિ વાચ્યમ્ ? સુરતોપયોગિત્વેન તસ્યાપિ પ્રકૃતત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સંદેહઃ પ્રકૃતે ઽન્યસ્ય સંશયઃ પ્રતિભોત્થિતઃ

શુદ્ધો નિશ્ચયગર્ભો ઽસૌ નિશ્ચયાન્ત ઇતિ ત્રિધા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) સન્દેહાલઙ્કારમાહ---સન્દેહ ઇતિ ।
પ્રતિભયા ઉત્થિતો ઽન્યસ્યાપ્રસ્તુતાર્થકોટેઃ પ્રસ્તુતે વસ્તુનિ યઃ સંશયઃ સ સન્દેહાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) સન્દેહઃ સન્દેહાખ્યો ઽલઙ્કારઃ ।
પ્રકૃતે વર્ણ્યમાને અન્યસ્ય આરોપ્યમાણસ્ય ।
એવં ચ પ્રકૃતસન્દેહે ઽપ્રકૃતમપિ સન્દિહ્યત એવ ।
એવં ચ પ્રકૃતાપ્રકૃતવિષયસંશયજ્ઞાનં સન્દેહાલઙ્કારઃ ઇત્યર્થઃ ।
સંશયશ્ચ વ્યવસ્થાનાદ્યનેકકોટિકજ્ઞાનમ્ ।
એવંચ સંશય ઇત્યેતાવતૈવ લક્ષણે પર્યાપ્તે પ્રકૃતે અન્યસ્યેતિ વચનં "મધ્યં તવ " ઇત્યાદિ વૃત્ત્યુદાહરિષ્યમાણવ્યવચ્છેદાર્થમ્ ।
પ્રતિભોત્થિત ઇતિ, પ્રતિભા કવેઃ, તયા ઉત્થિતઃ આદૃતઃ,એવઞ્ચ કવિવર્ણિતસ્યાપિ "સ્થાણુર્વા પુરુષો વા" ઇતિ સંશયસ્ય નાલઙ્કારતા ।
એતદેવ વૃત્તૌ સ્ફુટીભવિષ્યતિ ।
અપ્રતિભોત્થાપિત ઇત્યાદિના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્ર સંશય એવ પર્યવસાનં સ શુદ્ધઃ ।
યથા--
"કિં તારુણ્યતરોરિયં રસભહોદ્ભિન્ના નવા વલ્લરી વેલાપ્રોચ્છલિતસ્ય કિં લહરિકા લાવણ્યવારાંનિધેઃ ।
ઉદ્રાઢોત્કલિકાવતાં સ્વસમયોપન્યાસવિશ્રમ્ભિણઃ કિં સાક્ષાદુપદેશયષ્ટિરથવા દેવસ્ય શૃઙ્ગારિણઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) કિં તારુણ્યેતિ ।
ઇયં નાયિકા કિં લાવણ્યતરોઃ નવા વલ્લરી ! લાવણ્યરૂપતર્વાશ્રિતા નવા લતેત્યર્થઃ ।
કીદૃશી રસભરોદ્ભિન્ના શૃઙ્ગરરસ એવ રસોજલં તેનોદ્ભિન્નો જલસેકેન લતોદ્ભેદાત્ ।
કિંવા વેલયા નીરેણ પ્રોચ્છલિતસ્ય ઉચ્છલિતસ્ય લાવણ્યરૂપસ્ય વારાંનિધેઃ સમુદ્રસ્યલહરિકા તરઙ્ગઃ ।
"વેલા સ્યાન્નીરતીરયોઃ" ઇતિ કોષઃ ।
કિં વા શૃઙ્ગારિણો દેવસ્ય કન્દર્પસ્ય અર્થાત્ શૃઙ્ગારાર્થમુદ્દમોત્કલિકાનતાં ગાઢોત્કણ્ઠાવતાં જનાનાં સ્થાને ઉપદેશસ્ય અર્થાત્ શૃઙ્ગારોપદેશ્સ્ય સાક્ષાદ્ વષ્ટિણલમ્બનભૂતા યષ્ટિઃ ।
એનામાલમ્બ્ય શૃઙ્ગારો ઽનુભૂયતામિત્યુપદેશઃ ।
દેવસ્ય કીદૃશસ્ય સ્વસમયસ્ય વસન્તસ્ય ઉપન્યાસેન વિશ્રમ્મિણો વિશ્વસ્તસ્ય મમેદાનીમુપદેશો યોગ્ય ઇત્યવેં વિશ્વાસવત ઇત્યર્થઃ ।
અસન્દિહાનત્વમેવ વિશ્વાસઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) રસઃ તારુણ્યપક્ષે---ભોગભિલાષઃ, પક્ષે સામાન્યદ્રવઃ ।
વેલાલાવણ્યપક્ષે-સામાન્યમર્ય્યાદા, સમુદ્રપક્ષે-તટમ્ ।
ઉચ્છલિતમ્ ઉત્સર્પણમ્ અતિક્રમઃ ।
ઉત્કલિકા ઉત્કણ્ઠા ।
સ્ત્રસમયોપન્યાસવિશ્રમ્ભિણઃ સ્વસમ્મતાર્થકથને વિશ્વાસપ્રવર્ત્તકસ્ય સાક્ષાદ્ ઉપદેશયષ્ટિઃ, યષ્ટ્યાકારમૂર્ત્તિમત્ત્વેન પ્રત્યક્ષમુદ્દેશઃ ।
યદ્વા ઉપદેશાર્થં યષ્ટિઃ, તાડનવેત્રાદિદણ્ડઃ ।
તથાહિ---યસ્યાઃ કસ્યા અપિ વિદ્યાયા ઉપદેષ્ટારઃ ચપલચિત્તનિવારણાય તાડનાર્થં યષ્ટિમાદદતે ઇતિ લોકપ્રસિદ્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્રાદાવન્તે ચ સંશય એવ મધ્યે નિશ્ચયઃ સ નિશ્ચયમધ્યઃ ।
યથા--
"અયં માર્તણ્ડઃ કિં સ ખલુ તુરગૈઃ સપ્તભિરિતઃ કૃશાનુઃ કિં સર્વાઃ પ્રસરતિ દિશો નૈષ નિયતમ્ ।
કૃતાન્તઃ કિં સાક્ષાન્મહિષવહનો ઽસાવિતિ પુનઃ સમાલોક્યાજૌ ત્વાં વિદધતિ વિકલ્પાન્ પ્રતિભટાઃ" ॥
લોચના:
(લો, ઋ) સર્વા દિશો ન પ્રસરતિ, કિન્તૂર્ધ્વમેવ જ્વલતીતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર મધ્યે માર્તણ્ડાદ્યભાવનિશ્ચયઃ, રાજનિશ્ચયે દ્વિતીયસંશયોત્થાનાસંભવાત્
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) મધ્યે ચ નિશ્ચય ઇતિ ।
એકકોટેર્વ્યાતિરેકનિશ્ચય ઇત્યર્થઃ ।
અયમિતિ ।
આજૌ યુદ્ધે ત્વાં સમાલોક્ય પ્રતિભટાઃ પ્રતિકૂલવીરા ઇત્યેવં વિતર્કાન્ વિદધતિ કુર્વાન્તિ ।
તાન્ વિતર્કાન્ આહ---અયમિતિ ।
ઇતો ગતઃ ।
સર્વા દિશ ઇતિ ।
કૃશાનુઃ સર્વા દિશો ન પ્રસરતિ ।
અયં તુ સર્વદિક્પ્રસારી, અતો ન કૃશાનુરિત્યર્થઃ ।
સાક્ષાત્ કૃતાન્ત ઇત્યન્વયઃ ।
મહિષવાહનત્વાભાવાન્ન કૃતાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર માર્ત્તણ્ડાદ્યભાવનિશ્ચયો મધ્યે ।
નનુ વિરુદ્ધકોટ્યભાવનિશ્ચયાદ્રાજકોટિનિશ્ચયો ઽપીત્યત આહ---રાજત્વનિશ્ચય ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્રાદૌ સંશયો ઽન્તે ચ નિશ્ચયઃ સ નિશ્ચયાન્તઃ ।
યથા--
કિં તાવત્સરસિ સરોજમેતદારાદાહોસ્વિન્મુખમવભાસતે તરુણ્યાઃ ।
સંશય્ય ક્ષણમિતિ નિશ્ચિકાય કશ્ચિદ્વિબ્બોકૈર્વકસવાસિનાં પરોક્ષૈઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) કિં તાવદિતિ ।
નાયિકાયામપિ સરસ્ત્વાશઙ્કા બોધ્યા ।
આરાદ્ એતત્ કિમિત્યર્થઃ ।
વિવ્વોકૈઃ "વિવ્વોકસ્ત્વતિગર્વેણ વસ્તુનીષ્ટે ઽપ્યનાદર"ઇતિ ।
એવંલક્ષણૈઃ સ્ત્રીણાં હાવવિશેષૈરિત્યર્થઃ ।
કીદૃશૈઃ બકસહવાસિનાં પરોક્ષૈઃ--બકા હિ મત્સ્યનિશ્ચયાર્થં ધ્યાયિનસ્તત્સહવાસિનસ્તતઃ શિક્ષિતધ્યાનાસ્તેષામપિ પરોક્ષૈઃ અપ્રત્યક્ષૈઃ ।
અતિદુરૂહત્વાદત્યન્તધ્યાનેનૈવ જ્ઞેયૈરિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અપ્રતિભોત્થાપિતે તુ "સ્થાણુર્વા પુરુષો વા" ઇત્યાદિસંશયે નાયમલઙ્કારઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) વિવ્વોકો, ભાવવિશેષઃ ।
યદુક્તમત્રૈવ "વિવ્વોકસ્ત્વતિગર્વેણ વસ્તુનીષ્ટે ઽપ્યનાદર" ઇતિ ।
બકસહવાસિનાં પદ્માનાં પરોક્ષૈરગોચરૈઃ ।
અપ્રતિભોત્થાપિતે ઇત્યનન્તરં કાવ્યોપનિબદ્ધે ઽપીતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"મધ્યં તવ સરોજાક્ષિ ! પયોધરભરાદિતમ્ ।
અસ્તિ નાસ્તીતિ સંદેહઃ કસ્ય ચિત્તે ન ભાસતે" ॥
અત્રાતિશયોક્તિરેવ, ઉપમેયે ઉપમાનસંશયસ્યૈવૈતદલઙ્કારવિષયત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) એકમસાદૃશ્યમૂલકાહાર્ય્યસંશયાન્તરે ઽપિ નાયકલઙ્કાર ઇત્યાહ---મધ્યં તવેતિ ।
સન્દેહઃ કસ્ય ચિત્તે ન ભાસતે ઇત્યન્વયઃ ।
તત્રાતિશયોક્તિઃ ઇતિ વક્ષ્યમાણાયાઃ પઞ્ચવિધાયા અતિશયોક્તેર્ભેદે ઽપ્યભેદારોપરૂપપ્રભેદ એવાત્રેત્યર્થઃ ।
નાસ્તિ યઃ પદાર્થઃ તદસત્ત્વે ઽપિ તદભેદારોપરૂપત્વાત્ ।
નન્વેવં સન્દેહાલઙ્કારે ઽપ્યેવમારોપો ઽસ્ત્યેવેત્યત આહ---ઉપમેયેતિ ।
તથાચાનયોરલઙ્કારયોઃ પરસ્પરભેદો નિવેશનીય ઇતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) અતિશયોક્તિરેવાધ્યવસાયમૂલત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સામ્યાદતસ્મિંસ્તદ્બુદ્ધિર્ભ્રાન્તિમાન્ પ્રતિભોત્થિતઃ

લોચના:
(લો, એ) મિથ્યાજ્ઞાનસાદૃશ્યેન સન્દેહાનન્તરમસ્ય પ્રસ્તાવઃ ।
ભ્રાન્તિશ્ચિત્તધર્મવિશેષો વિદ્યતે યત્ર ભ્રમપ્રકારે સ ભ્રાન્તિમાન્ ઇત્યન્વર્થનામાલઙ્કારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"મુગ્ધા દુગ્ધધિયા ગવાં વિદધતે કુમ્ભાનઘો વલ્લવાઃ કર્ણે કૈરવશઙ્કયા કુવલયં કુર્વન્તિ કાન્તા અપિ ।
કર્કન્ધૂફસમુચ્ચિનોતિ શબરી મુક્તાફલાશઙ્કયા સાન્દ્રા ચન્દ્રમસો ન કસ્ય કુરુતે ચિત્તભ્રમં ચન્દ્રિકા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) ભ્રાન્તિમદલઙ્કારમાહ---સામ્યાદિતિ ।
તદ્વુદ્ધિસ્તત્ત્વેન બુદ્ધિઃ ।
મુગ્ધા ઇતિ ।
ચન્દ્રમસઃ સાન્દ્રા ચન્દ્રિકા કસ્ય જનસ્ય ચિત્તવિભ્રમં ન કુરુતે ઇત્યર્થઃ ।
ભ્રાન્તાન્ દર્શયતિ---મુગ્ધા ઇતિ ।
બલ્લવાઃ ગોપાઃ મુગ્ધા ભ્રાન્તાઃ સન્તઃ દુગ્ધધિયા ગવામધઃ કુમ્ભાન્ વિદધતે દુગ્ધમાદાતુમિત્યર્થઃ ।
કૈરવશઙ્કયા ઇત્યત્ર શઙ્કાભ્રમ એવ ।
કર્કન્ધ્વિતિ ।
બદરફલમિત્યર્થઃ ।
આકાઙ્ક્ષા ચાત્ર ભ્રમમૂલિકા ।
લોચના:
(લો, ઐ) કર્કન્ધૂર્બદરી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્વરસોત્થાપિતા ભ્રાન્તિર્નાયમલઙ્કારઃ ।
લોચના:
(લો,ઓ) પ્રતિભોત્થાપિતેતિ લક્ષણપદસ્ય વ્યાવૃત્તિં દર્શયતિ---સ્વરસ જ્ઞત ।
સ્વારસઃ સ્વભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--"શુક્તિકાયાં રજતમ્" ઇતિ ।
લોચના:
(લો, ઔ) શુક્તિકાયાં રજતભ્રાન્તિરિત્યર્થઃ ।
સ્વરસ ઇત્યતઃ પૂર્વં કાવ્યે ઽપીતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ન ચાસાદૃશ્યમૂલા ।
યથા--
"સંગમવિરહવિકલ્પે વરમિહ ન સંગમસ્તસ્યાઃ ।
સઙ્ગે સૈવ તથૈકા ત્રિભુવનમપિ તન્મયં વિરહે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) પ્રતિભોત્થિતેત્યસ્ય વ્યાવૃત્તિમાહ---સ્વરસેતિ ।
અસાદૃશ્યમૂલકમ્રમે ઽપિ નાયમલઙ્કાર ઇત્યાહ---નચાસાદૃશ્યેતિ ।
સઙ્ગમેતિ ।
સઙ્ગમવિરહયોઃ વિકલ્પે વરન્ત્વવિચારે ઇત્યર્થઃ ।
વરં મનાગિષ્ટમ્ ।
ન ચાત્રાપિ ત્રિભુવને તત્સાદૃશ્યભ્રમાત્તદ્ભ્રમ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
સાદૃશ્યાંશે ઽભ્રમસ્યૈવ વિવક્ષિતત્વાત્ ।
તથાચ સઙ્ગમાદ્ વિરહસ્યાધિક્યાદ્ વ્યતિરેકાલઙ્કારઃ એવાયમિતિ ભાવઃ ।
એવં ચ લોભાદિના ભ્રમે ઽપિ ન ભ્રાન્તિમાન્ ।
યથા "જગદ્ધનમયં લુબ્ધાઃ કામુકાઃ કામિનીમયમ્ ।
નારાયણમયં ધીરાઃ પશ્યન્તિ પરમાર્થિનઃ ॥
"ઇતિ ।
નચાત્ર ધનભેદે ઽપિ ધનાભેદારોપારૂપાતિશયોક્તિરેવાત્રેતિ વાચ્યમ્ ।
અતિશયોક્તિઘટકસ્ય આરોપસ્ય આહાર્ય્યત્વે એવ તથાત્વાત્ ।
અત્ર તુ પ્રથમે ચિન્તારૂપવ્યભિચારિભાવધ્વનિઃ ।
દ્વિતીયે શૃઙ્ગારધ્વનિઃ ।
તૃતીયે ભાવધ્વનિરેવ ।
લોચના:
(લો, અ) સામ્યાદિત્યસ્ય વ્યાવૃત્તિર્નચેત્યાદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિદ્ભેદાદ્ગ્રહીતૄણાં વિષયાણાં તથા ક્વચિત્ ।
એકસ્યાનેકધોલ્લેખો યઃ સ ઉલ્લેખ ઉચ્યતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) ઉલ્લેખાલઙ્કારમાહ---ક્વચિદ્ભેદાદિતિ ।
એકસ્ય વસ્તુનો ઽનેકધા અનેકત્વેનોલ્લેખો બુદ્ધૈવિષયત્વમિત્યર્થઃ ।
તાદૃશબુદ્ધેર્હેતુદ્રયમાહ---ક્વચિદ્ભેદાદિતિ ।
ક્વચિન્નાનાગ્રહીતૄણાં તત્તદ્રૂપેણાનેકત્વબુદ્ધિઃ ।
ક્વચિત્તુ તાદૃશબુદ્ધિપ્રયોજકધર્મરૂપાણાં વિષયાણાં ભેદાદેકસ્યૈવ ગ્રહીતુસ્તથાત્વબુદ્ધિવિષયત્વમિત્યર્થઃ ।
તેનાસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણોદાહરણમ્--
"પ્રિય ઇતિ ગોપવધૂભિઃ શિશુરિતિ વૃદ્ધૈરધીશ ઇતિ દેવૈઃ ।
નારાયણ ઇતિ ભક્તૈર્બ્રહ્મેત્યગ્રાહિ યોગિભિર્દેવઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) પ્રિય ઇતીતિ ।
દેવઃ શ્રીકૃષ્ણસ્તૈસ્તૈઃ સમમિત્યગ્રહીત્યર્થઃ ।
તત્તદેવાહ--પ્રિય ઇત્યાદિ ।
પ્રિયઃ સ્વામી ।
સાગરશાયિરૂપનીરૂપત્વેન ભેદાન્નારાયણબ્રહ્માણોર્ભેદઃ ।
"આપો હિ નારાઃ" તદયનઃ તત્સ્થો નારાયણઃ જલશાયી ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રૈકસ્યાપિ ભગવતસ્તત્તદ્ગુણયોગાદનેકધોલ્લેખે ગોપવધૂપ્રભૃતીનાં રુચ્યાદયો યથાયોગં પ્રયોજકાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) તત્તદ્ગુણે ઇતિ ।
તાદૃશબુદ્ધિપ્રયોજકતત્તદ્ગુણ ઇત્યર્થઃ ।
સચ પ્રિય ઇત્યત્ર સૌન્દર્યરૂપઃ, શિશુરિત્યત્ર સ્ત્રેહવિષયત્વમ્, અધીશ ઇત્યત્રૈશ્વર્ય્યમ્, નારાયણ ઇત્યત્ર ધ્યાનોપયોગિમૂર્ત્તિમદભિન્નત્વમ્, બ્રહ્મેત્યત્ર તદ્વ્યાવૃત્તસ્વરૂપાભિન્નત્વમ્ ।
રુચ્યાદયઃ પ્રયોજકા ઇતિ ।
તથાચ તાદૃશરુચિમન્તો ગ્રહીતારો ભિન્ના ઇતિ દર્શિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદાહુઃ--
"યથારુચિ યથાર્થિત્વં યથાવ્યુત્પત્તિ ભિદ્યતે ।
આભાસો ઽપ્યર્થ એકસ્મિન્નનુસન્ધાનસાધિતઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) રુચ્યાદીનાં તદ્વુદ્ધિપ્રયોજકત્વે સંવાદમાહ---યથારુચીતિ ।
એકસ્મિન્નર્થે અનુસન્ધાનેન મનોનિવેશેન સાધિત આભાસઃ જ્ઞાનં બુદ્ધિરપિ યથારુચ્યાદિ---ભેદાત્ ભિદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
રુચિરિચ્છા, અર્થિત્વં કિઞ્ચિત્ પ્રાપ્ત્યર્થમિચ્છારૂપા ।
વ્યુત્પત્તિઃ સંસ્કારઃ ।
લોચના:
(લો, આ) વ્યુત્પત્તિરભ્યાસકૃતા વાસના, વા પ્રતીતિઃ ।
અનુસન્ધાનં મનસસ્તદ્વિષયે પ્રવિણીકરણમ્ ।
તેન સાધિતઃ વિષયાન્તરં વ્યવચ્છિદ્ય નિર્વાહિતઃ ।
એવં ચ પ્રિય ઇત્યાદૌ ભગવતઃ પ્રિયત્વે ગોપવધૂનાં રુચ્યાદિત્રિતયમપિ પ્રયોજકમ્ ।
શિશુત્વે ચ વૃદ્ધાનાં વ્યુત્પત્તિઃ ।
સચ્ચિદાનન્દબ્રહ્મત્વે યોગિનાં વ્યુત્પત્તિઃ એવમન્યત્ર ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર ભગવતઃ પ્રિયત્વાદીનાં વાસ્તવત્વાદ્ ગ્રહીતૃભેદાચ્ચ ન માલારૂપકમ્, ન ચ ભ્રાન્તિમાન્ ।
ન ચાયમભેદે ભેદ ઇત્યેવંરૂપાતિશયોક્તિઃ ।
તથાહિ--"અન્યદેવાઙ્ગલાવણ્યમ્-" ઇત્યાદૌ લાવણ્યાદેર્વિષયસ્ય પૃથક્ત્વેનાધ્યવસાનમ્ ।
ન ચેહ ભગવતિ ગોપવધૂપ્રભૃતિભિઃ પ્રિયત્વાદ્યધ્યવસીયતે પ્રિયત્વાદેર્ભગવતિ તત્કાલે તાત્ત્વિકત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) અત્ર માલારૂપકપ્રસાક્તિં નિરસ્યતિ---અત્ર ભગવત ઇતિ ।
વાસ્તવત્વેન અહાર્ય્યાભેદારોપાત્મકરૂપકાપ્રસાક્તિઃ ગ્રહીતૃભેદાચ્ચ ન તન્માલાત્વપ્રસાક્તિઃ; માલાયા ગ્રહીતૃભેદાવિવક્ષમાણાદેવ ।
યદ્યપિ વાસ્તવત્વેન રૂપકાપ્રસક્તૌ માલારૂપકપ્રસક્તિરપિ તત એવ નિરસ્તા તથાપિ ગ્રહીતૃભેદપ્રદર્શનં માલાપરિણામપ્રસક્તિવારણસૂચનાર્થમ્ ।
વાસ્તવત્વેન તત્પ્રસક્તિસત્ત્વે ઽપિ ગ્રહીતૃભેદસ્ય તદ્વાધકત્વાદિતિ હેતુઃ ।
અપ્રસક્તમપ્યતિશયોક્તિપ્રભેદવિશેષં વૈશદ્યાય નિરસ્યતિ---નચાયમભેદ ઇતિ ।
તત્પ્રભેદસ્યોદાહરણં પ્રદર્શયતે ।
તત્પ્રસક્તિર્નાસ્તીત્યાહ---તત્ર હીતિ ।
તત્રાતિશયોક્તિપ્રભેદે પૃથક્ત્વેન તત્રૈવ તદન્યત્વેન ।
નચેહેતિ ।
ઇહ પ્રિય હત્યાદ્યુલ્લેખોદાહરણે ।
પ્રિયતાન્યથેતિ ।
પ્રિયતાતઃ અન્યથા ઇત્યર્થઃ ।
કિન્તુ પ્રિયત્વાદ્યધ્યવસીયતે ઇતિ ક્વચિત્ પ્રામાદિકઃ પાઠઃ ।
સ ચાધ્યવસીયત ઇત્યત્ર નિરસ્યતે ઇત્યેવં લક્ષણયા સમર્થનીયઃ ।
તાત્ત્વિકત્વાદિત્યન્યત્વેનાબોધિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
તાત્ત્વિકબુદ્ધ્યા ચ નાહાર્ય્યારોપરૂપં રૂપકં ચેત્યુક્તમ્ ।
લોચના:
(લો, ઇ) ભગવતસ્તત્કાલે તાત્ત્વિકત્વાદ્ ગ્રીતૃભેદાચ્ચેતિ હેતોર્દ્વયમપિ માલારૂપકભ્રાન્તિમતોર્દ્વયોરપિ વિવેકઃ ।
તાત્ત્વિકં વસ્તુતસ્તદ્રૂપતાયાઃ સમ્ભવાત્ ।
તથા માલારૂપકસ્ય કવિનિબદ્ધાહાર્ય્યતાદાત્મ્યારોપ એવ પ્રયોજકઃ ।
ભ્રાન્તિમતશ્ચ મિથ્યા જ્ઞાનમેવ નિદાનમ્ ।
ગ્રોતૃભેદસ્ય ચ દ્વયોરપિ સમ્ભવે ઽપિ અપવાદત્વેન ઉલ્લેખાખ્યભિન્નાલઙ્કારસ્ય ન પ્રયોજકત્વમિતિ ભાવઃ ।
નાચાધ્યવસીયતે ; કિન્તુ તત્ત્વેનૈવાવસીયતે ।
અધ્યવસાનં વિષયનિગરણેન વિષયિણોરભેદપ્રતિપત્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કેચિદાહુઃ--"અયમલઙ્કારો નિયમેનાલઙ્કારાન્તરવિચ્છિત્તિમૂલઃ ।
ઉક્તોદાહરણે ચ શિશુત્વાદીનાં નિયમનાભિપ્રાયાત્પ્રિયત્વાદીનાં ભિન્નત્વાધ્યવસાય ઇત્યતિશયોક્તિરસ્તિ, તત્સદ્ભાવે ઽપિ ગ્રહીતૃભેદેન નાનાત્વપ્રતીતિરૂપોવિચ્છિત્તિ વિશેષ ઉલ્લેખાખ્યભિન્નાલઙ્કારપ્રયોજકઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) અલઙ્કારાન્તરસઙ્કરાત્ તદ્ભઙ્ગિમૂલ એવ નિયમેનાયમલઙ્કાર ઇતિ કેચિદાહુઃ તદ્દર્શયતિ---કેચિદિતિ ।
વિચ્છિત્તિર્ભઙ્ગિઃ ।
ઉક્તોદાહરણેષુ તાં વિચ્છિત્તિં દર્શયતિ---ઉક્તેતિ ।
નિયમાભિપ્રાયાદિતિ ।
વૃદ્ધૈશ્ચ શિશુરેવાગ્રાહિ ઇત્યેવં નિયમાભિપ્રાયદિત્યર્થઃ ।
અતિશયોક્તિરસ્તીત્યગ્રે ઽન્વયઃ ।
તથાચ યૂનિ દેવે શિશુભિન્ને ઽપિ નિયમતઃ શિશ્વભેદારોપાદ્ ભેદે ઽપ્યભેદારોપારૂપાતિશયોક્તિર્દર્શિતા ।
અત્ર ચ નિયમપ્રદર્શનં તેષાં તથાત્વેન ભાવનાતિશયપ્રદર્શનાર્થમેવ, નતુ તસ્યાતિશયોક્તિઘટનાર્થતેતિ બોધ્યમ્ ।
પ્રિય ઇત્યાદ્યંશે ઽપિ તમેવાતિશયોક્તિં દર્શયતિ---પ્રિય ઇત્યાદીનામિતિ ।
અત્ર ચ ભેદે ઽપ્યભેદારોપરૂપાયા અતિશયોક્તેરેવ સમ્ભવઃ ।
તથા ચ ભિન્નાર્થાધ્યવસાય ઇત્યત્ર ભિન્નત્વવત્યધ્યવસાય ઇત્યર્થઃ ।
કસ્યાધ્યવસાય ઇત્યત્રાહ---પ્રિયત્વાદીનામિતિ ।
તથા ચ અસ્વામિનિ દેવે સ્વામિત્વારોપ એવ સ્વામ્યભેદારોપ ઇત્યર્થઃ ।
અત્રૈવ કેચિદિત્યનેનાસ્વરસસૂચનમ્ ।
દેવ ઇત્યનેન આરોપવિષયસ્યોક્તિસત્ત્વે તુ નિગરણઘટિતસ્યાતિશયોક્તિસામાન્યલક્ષણસ્યાત્રાભાવાત્ ।
વક્ષ્યમાણે "શ્રીકણ્ઠજનપદેઽ; ઇત્યાદૌ નાસ્વરસ ઇત્યવધેયમ્ ।
નન્વેવમતિશયોક્તિસત્ત્વે સ એવાત્રાઙ્કારો ઽસ્તુ નોલ્લેખ ઇત્યત આહ---તત્સદ્ભણેપીતિ ।
અતિશયોક્તિસત્ત્વેપીત્યર્થઃ ।
પ્રતીતિરૂપવિચ્છિત્તિવિશેષ અલ્લેખાખ્યાતિશયોક્તિભિન્નસ્યાલઙ્કારસ્ય પ્રયોજક ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શ્રીકણ્ઠજનપદવર્ણને--"વજ્રપઞ્જરમિતિ શરણાગતૈઃ, અમ્બરવિવરમિતિ વાતિકૈઃ" ઇત્યાદિશ્ચાતિશયોક્તેર્વિવિક્તો વિષયઃ ।
ઇહ ચ રૂપકાલઙ્કારયોગઃ" ।

વસ્તુતસ્તુ--"અમ્બરવિવરમ્-" ઇત્યાદૌ ભ્રાન્તિમન્તમેવેચ્છન્તિ ન રૂપકમ્, ભેદપ્રતીતિપુરઃ સરસ્યૈવારોપસ્ય ગૌણીમૂલરૂપકાદિપ્રયોજકત્વાત્ ।
યદાહુઃ શરીરકમીમાંસાભાષ્યવ્યાખ્યાને શ્રીવાચસ્પતિમિશ્રાઃ-
"અપિ ચ પરશબ્દઃ પરત્ર લક્ષ્યમાણગુણયોગેન વર્તતે ઇતિ યત્ર પ્રયોક્તૃપ્રતિપત્રોઃ સંપ્રતિપત્તિઃ સ ગૌણઃ, સ ચ ભેદપ્રત્યયપુરઃ સરઃ" ઇતિ ।
ઇહ તુ વાતિકાનાં શ્રીકણ્ઠજનપદવર્ણને ભ્રાન્તિકૃત એવામ્બરવિવરાદ્યારોપ ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) અતિશયોક્ત્યસઙ્કીર્ણો ઽપ્યુલ્લેખસ્ય વિષયો ઽસ્તીતિ દર્શયતિ---શ્રીકણ્ઠેતિ ।
શ્રીકણ્ઠનામા રાજવિશેષઃ તસ્ય નગરં શરણાગતૈઃ શત્રુતો ભીતૈઃ વજ્રપઞ્જરમિત્યબોધીત્યર્થઃ ।
સ્વપ્રવિષ્ટરક્ષકત્વેન વજ્રપઞ્જરસાદૃશ્યાદભેદારોપરૂપં રૂપકમેવેત્યર્થઃ ।
ગ્રહીતુર્ભેદાત્ તત્સઙ્કીર્ણ ઉલ્લેખઃ ।
નચાસમ્બન્ધે સમ્બન્ધારોપરૂપાતિશયોક્તિરેવેયમિતિ વાચ્યમ્, સ્વસાદૃશ્યમૂલકત્વ એવ તદવસરાત્ ।
શિશુરિત્યત્ર તુ તાત્ત્વિકત્વાદેવ ન રૂપકમિત્યુક્તમેવ ।
અસુરવિવરમિતીતિ ।
વાતિકૈરુન્મતૈરપ્રકાશરૂપસાદૃશ્યબુદ્ધ્યા વિવરમિત્યર્થઃ ।
અતિશયોક્તેર્વિવિક્ત ઇતિ ।
નગરસ્યારોપવિષયસ્ય સ્વશબ્દેનૈવોક્તત્વેન તન્નિગરણાભાવાદતિશયોક્ત્યપ્રસક્તેરિતિ ભાવઃ ।
ગૌણીમૂલેતિ ।
ગૌર્વાહીક ઇત્યાદિવદ્ ગૌણીલક્ષણમૂલેતિ નાત્રાર્થઃ, રૂપકે લક્ષણાભાવાત્ ।
વ્યધિકરણેનૈવ ચન્દ્રત્વેન શક્ત્યૈવ ચન્દ્રપદાત્ મુખબોધાત્ ।
આરોપાધિકરણસ્ય પ્રઙ્નિર્દેશે રૂપકં યથા---અયં ચન્દ્ર ઇત્યત્ર ।
"આરોપસ્ય પ્રાઙ્નિર્દેશે તુ ગૌણી લક્ષણા, યથા ગૌર્વાહીક ઇત્યત્ર ।
કિન્તુ આરોપાધિકરણસ્યારોપ્યગુણયોગાત્મકસાદૃશ્યરૂપા યા બુદ્ધિઃ સૈવાત્ર ગૌણીપદાર્થઃ ।
તાદૃશબુદ્ધિમૂલકરૂપકાદિપ્રયોજકત્વાદ્ ભેદપ્રતીતિપુરઃ સરારોપસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
રૂપકાદીત્યાદિ શબ્દાત્ સાદૃશ્યમૂલકોત્પ્રેક્ષાદ્યનેકાલઙ્કારપરિગ્રહઃ ।
તત્ર મૂલકત્વપ્રદર્શનં ચ તત્પૂર્વકે પરિણામાલઙ્કારે તથાત્વાભાવપ્રદર્શનાય ।
પરશબ્દ ઇત્યાદિ ।
પરશબ્દશ્ચન્દ્રાદિશબ્દો ગવાદિશબ્દશ્ચેત્યર્થઃ ।
પરત્ર મુખાદૌ વાહીકાદૌ ચ ।
લક્ષ્યમાણેતિ ।
લક્ષ્યમાણો જ્ઞાયમાનો ય આરોપસ્ય ગુણો ધર્મ આરોપાધિકરણસ્ય તદ્યોગેનેત્યર્થઃ ।
પરત્ર વૃત્તિશ્ચ રૂપકે વ્યધિકરણપ્રકારેણ શક્ત્યૈવ ।
ગૌર્વાહીક ઇત્યાદૌ ગૌણીલક્ષણાસ્થલે તુ લક્ષણયેતિ વિશેષઃ ।
વર્ત્તત ઇતીતિ ।
સંપ્રતિપત્તિર્યત્ર શબ્દે પ્રયોક્તૃપ્રતિપત્રોઃ સ શબ્દો ગૌણ ઇત્યર્થઃ ।
સ ચેતિ ।
સ ગુણયોગ ઇત્યર્થઃ ।
તાદૃશગુણયોગબુદ્ધિસ્તુ અસુરવિવરમિત્યત્ર નાસ્તીત્યાહ---ઇવ તુ ઇતિ ।
લોચના:
(લો, ઈ) અલઙ્કારાન્તરવિચ્છિત્તિર્નિદાનં યસ્યેતિ ભાવઃ ।
શિશુત્વાદીનામિત્યાદિશબ્દેન પ્રિયત્વાદેઃ સંગ્રહઃ ।
અયમર્થઃ--ભગવતઃ શિશુત્વાદિભેદેષુ સત્સ્વપિ ગોપવધૂભિઃ પ્રિય ઇત્યેવાયં ગૃહ્યતે ન શિશુરિતિ ।
યથા પ્રિયત્વાદૌ સત્યપિ વૃદ્ધૈઃ શિશુરિત્યેવ ગૃહ્યતે ।
તદત્રાનેકરૂપસ્યાપિ પ્રતિગ્રહીત્રૈકૈકભેદરૂપત્વેન નિયમનમિતિ ચાભેદે ભેદાધ્યવસાયાદતિશયોક્તિઃ ।
યદિ ત્વયં પ્રત્યેતૃભેદેન ભેદે ઽતિશયોક્તિસદ્ભાવ એવ સ્યાત્તદાતિશયોક્તિપ્રકારવિશેષ એવ સ્યાત્ નચ તથા, અલઙ્કારન્તરે ઽપિ સમ્ભવાદિત્યાહ---શ્રીકણ્ઠેતિ ।
શ્રીકણ્ઠજનપદો નામ શ્રીકણ્ઠદેવતાધિષ્ઠિતો દેશઃ ।
અસુરવિવરં સિદ્ધવિવરમ્ વાતિકાઃ પવનયોગિનઃ ।
યદ્વા--અસુરવિવરં વાતરોગશાન્તિકરઃ કો ઽપિ રોગવિશેષઃ ।
વાતિકૈઃ વાતરોગિભિઃ ।
અત્રાપ્યલઙ્કારાન્તરવિચ્છિત્તિમૂલતાં દર્શયતિ---ઇહ ચેતિ ।
ઇચ્છન્તિ તત્ત્વજ્ઞા ઇતિ શેષઃ ।
રૂપકાલઙ્કારયોગ ઇતિ તુ કેષાઞ્ચિદ્ મતાનુસારેણોક્તમિત્યર્થઃ ।
કથં ન રૂપકમિત્યત આહ---ભેદેતિ ।
ભેદપ્રતીતિપુરઃ--સરસ્યૈવ ઇત્યેવકારેણ ભ્રાન્ત્યાદેર્વ્યવચ્છેદઃ ।
પ્રથમતો ઽપિ ભેદપ્રતીતૌ ભ્રાન્ત્યાદે રભાવાત્ ।
મુગ્ધા દુગ્ધધિયેત્યાદૌ મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય કવિપ્રતિભાહૃતત્વેન કવિના બલ્લવાદિનિષ્ઠત્વેન સત્યત્વેનોપનિબદ્ધત્વાદ્ રૂપકાદીત્યાદિશબ્દેનાપહ્નુત્યાદિસંગ્રહઃ ।
કથં તથાભૂતસ્યારોપસ્ય રૂપકાદિપ્રયોજકત્વમિત્યત આહ---ગૌણીમૂલેતિ ।
રૂપકાદેર્ગૌણી લક્ષણાહેતુકત્વાદિત્યર્થઃ ।
તથાપિ કથં તત્રારોપસ્ય ભેદપ્રતીતિપુરઃ સરત્વમિત્યત્રાચાર્ય્યસમ્મતિં શારીરમીમાંસાભાષ્યં શ્રીમદાચાર્ય્યશઙ્કરભગવત્પાદકૃતમ્ ।
પરશબ્દો ઽગ્નિર્માણવક ઇત્યાદૌ માણવકાદિશબ્દઃ પરત્ર માણવકાદૌ તન્મતે લક્ષ્યમાણો ગુણસ્તેક્ષ્ણયપિઙ્ગલાદિઃ ।
પ્રયોક્તા વાક્યપ્રયોજકઃ ।
પ્રતિપત્તા તદર્થજ્ઞાતા ।
સ ચ ગૌણીવૃત્ત્યા બોધ્યોર્ઽથઃ ।
પ્રકૃતે યોજયતિ--ઇહ તુ ઇતિ ।
ભ્રાન્તિકૃત એવ પ્રાચ્યાનાં મતે ભ્રાન્તિકૃતત્વાભાવે પુના રૂપકમસ્તિ ઇતિ ભાવઃ ।
અત્ર ભ્રાન્તિમતો ઽલઙ્કારત્વે ઽપિ નાલઙ્કારાન્તરવિચ્છિત્તિમૂલત્વં હીયત ઇતિ પ્રકૃતે ન કાચિત્ ક્ષતિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રૈવ ચ "ચપોવનમિતિ મુનિભિઃ કામાયતનમિતિ વેશ્યાભિઃ" ઇત્યાદૌ પરિણામાલઙ્કારયોગઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) અત્રૈવ શ્રીકણ્ઠજનપદવર્ણને પરિણામાલઙ્કારયોગઃ ।
શ્રીકણ્ઠજનપદે તપોવનત્વાદ્યારોપસ્ય મુન્યાદેઃ પ્રકૃતે તપઃ પ્રભૃતાવુપયોગાત્ ।
નચેહ રૂપકં તપોવનત્વાદ્યારોપસ્ય સાદૃશ્યમૂલત્વાભાવાત્, મુન્યાદીનાં તુ તપોવનાદિભિન્નરૂપસ્ય તદ્રૂપતાપ્રતીતેરિહ ભ્રાન્તિમાનિતિ યે ।
અપ્યાહુઃ તેષામયમાશયઃ--- શ્રીકણ્ઠજનપદે એકદેશસ્ય તપોવનાદિત્વેપ્યવયવાવયવિનોરભેદાત્સમુદાયસ્ય તથાત્વપ્રતીતિરિહ ન તાત્ત્વિકીતિ ન પરિણામ્ ઇતિ ।
એવમત્ર એષુ સર્વેષુ અલઙ્કારાન્તરવિચ્છિત્તિસમ્ભવે ઽપિ ગ્રહીતૃભેદેનાનેકધોલ્લેખસ્ય વિચ્છિત્તિવિશેષસ્ય સમ્ભવાત્ તત્પ્રયોજિતસ્ય ઉલ્લેખાલઙ્કારસ્યાપલાપો ન શક્યક્રિય ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ગામ્ભીર્યેણ સમુદ્રો ઽસિ સૌરવેણાસિ પર્વતઃ" ।
ઇત્યાદૌ ચાનેકધોલ્લેખે ગામ્ભીર્યાદિવિષયભેદઃ પ્રયોજકઃ ।
અત્ર ચ રૂપકયોગઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) અત્રૈવ ચેતિ ।
તપોનમિત્યાદૌ પરિણામયોગ ઇત્યન્વયઃ ।
તપોવનત્વકામાયતનત્વયોસ્તત્ર વાસ્તવત્વેન પરિણામાલઙ્કારત્વસમ્ભવાત્ ।
નચ તપોવનત્વસ્ય કથં તત્ર વાસ્તવત્વમિતિ વાચ્યમ્ ।
વનપદસ્યાત્રાશ્રમે લાક્ષણિકત્વાભિપ્રાયેણ પરિણામાલઙ્કારત્વકથનાત્ ।
ઇત્થં ગ્રહીતૃભેદઘટિતમુલ્લેખમુદાહૃત્ય વિષયભેદઘટિતં તમુદાહરતિ---ગામ્ભીર્ય્યેણેતિ ।
વિષયભેદો ધર્મ્મરૂપવિષયભેદઃ ।
અત્ર ગ્રહીત્ર્યૈક્યમેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ગુરુર્વચસિ, પૃથુરુરસિ, અર્જુનો યશસિ-" ઇત્યાદિષુ ચાસ્ય રૂપકાદ્વિવિક્તો વિષય ઇતિ ।
અત્ર હિ શ્લેષમૂલાતિશયોક્તિયોગઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) રૂપકાસઙ્કીર્ણમસ્ય વિષયં દર્શયતિ---ગુરુરિતિ ।
ઉપદેશ્યરૂપે વચસિ વિષયે ગુરુરુપદેષ્ટા ઇત્યર્થઃ ।
શ્લેષાચ્ચ બૃહસ્પતિરિત્યર્થઃ ।
પૃથુરિતિ ।
ઉરસિ ઉરોવચ્છેદેન પૃથુર્વિસ્ફારઃ શ્લેષાચ્ચ---પૃથૂ રાજા ।
અર્જુન ઇતિ ।

અત્ર યશસિ ઇત્યત્ર તૃતીયાર્થે સપ્તમી ।
યશસાર્જુનો ધવલઃ ઇત્યર્થઃ ।
શ્લેષાચ્ચ પાણ્ડવોર્ઽજુનઃ કાર્ત્તવીર્ય્યાર્જુનો વા ।
રૂપકાદ્ વિવિક્ત ઇતિ ।
ત્વં ભવાનિત્યનયોરન્યતરસ્યાપિ અનુક્તિરૂપાન્નિગરણાદતિશયોક્તેરેવ વિષયત્વાત્ ।
સા ચાત્ર ભેદે ઽપિ અભેદારોપરૂપા ।
યદિ તુ ત્વં ભવાનિત્યનયોરેકતરસ્ય નિર્દેશસ્તદારૂપકમેવ, રૂપકાતિશયોક્ત્યોરેતન્માત્ર ભેદાત્ ।
અત્ર હીતિ ।
નચ દુર્ગાલઙ્ઘિતવિગ્રહ ઇત્યાદિવદુપમાધ્વનિરયમિતિ વાચ્યમ્ તત્ર વિશેષ્યસ્ય શ્લિષ્ટોમાવલ્લભપદસ્યેવાત્ર વિશેષ્યપદાભાવાત્ ત્વંપદસત્ત્વે ઽપિ રૂપકમેવ નોપમાધ્વનિસ્તસ્ય શ્લિષ્ટત્વાભાવાત્ ।
લોચના:
(લો, ઊ) એવં ગ્રીતૃભેદે ઉદાહૃત્ય વિષયભેદે ઉદાહરતિ---ગમ્ભીર્ય્યેણેતિ ।
શ્લેષમૂલાતિશયોક્તિઃ ।
ગુરુરુપદેષ્ટૈવ ગુરુર્બૃહસ્પતિરિતિ ભેદે ઽપ્યભેદાધ્યવસાયાત્ શ્લેષમૂલાતિશયોક્તિરિતિ ।
પૃથુર્વિશાલો વૈણ્યશ્ચ ।
અર્જુનો ધવલઃ, પક્ષે કાર્ત્તવીર્ય્યઃ, પાર્થો વા ।
નચાત્રશબ્દશક્તિમૂલો ધ્વનિઃ, નચ રૂપકમ્ ઉપદેષ્ટૃત્વાદીનાં બૃહસ્યતિત્વાદિત્વેનાધ્યવસાનાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રકૃતં પ્રતિષિધ્યાન્યસ્થાપનં સ્યાદપહ્નુતિઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) પ્રકૃતમારોપવિષયમ્ અન્યસ્થાપનમ્ આરોપ્યવિષયત્વસ્થાપનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇયં દ્વિધા ।
ક્વચિદપહ્નપૂર્વક આરોપઃ, ક્વચિદારોપપૂર્વકો ઽપહ્નવ ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) અપહ્નુત્યલઙ્કારમાહ---પ્રકૃતમિતિ ।
પ્રકૃતં પ્રક્રાન્તમ્, અન્યસ્થાપનમ્ અપ્રકૃતસ્થાપનમ્ ।
ઇત્થઞ્ચેતિ ।
પ્રકૃતાપહ્નવો અન્યસ્થાપનઞ્ચેત્યેતન્માત્રવિલક્ષણે સતીત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતાપહ્નવાપ્રકૃતસ્થાપનયોઃ પૌર્વાપર્ય્યવ્યત્યાસાદ્ દ્વૈવિધ્યમિતિ દર્શયતિ ક્વચિદિતિ ।
નચ નિષિધ્યેતિ કત્વાનિર્દેશાદપહ્નવપૂર્વકત્વમેવ લભ્યતે કથં દ્વૈવિધ્યમિતિ વાચ્યમ્ ।
નિષેધબુદ્ધિં વિષયીકૃત્ય ઇત્યેવ તદર્થાત્ ।
તદ્વિષયીકરણસ્ય ચોભયથાપિ સમ્ભવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણોદાહરણમ્--
"નદં નભોમણ્ડલમમ્બુરાશિર્નૈતાશ્ચ તારા નવફેનભઙ્ગાઃ ।
નાયં શશી કુણ્ડલિતઃ ફણીન્દ્રો નાસૌ કલઙ્કઃ શયિતો મુરારિઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) નેદં નભ ઇતિ ।
નભઆદિનિષેધેન સફેનસમુદ્રે ફણિશયિતમુરારિસ્થાપનમિદમ્ ।
અમ્બુરાશિરિત્યાદૌ સર્વત્ર કિન્તુ ઇતિ બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"એતદ્વિભાતિ ચરમાચલચૂડચુમ્બિ હિણ્ડીર-પિણ્ડ-રુચિ-શીતમરીચિબિમ્બમ્ ।
ઉજ્જ્વાલિતસ્ય રજનીં મદનાનલસ્ય ધૂમં દધત્પ્રકટલાઞ્છનકૈતવેન" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) અન્યસ્થાપનપૂર્વકં નિષેધમાહ---એતદ્ વિભાતીતિ ।
એતદ્ બિમ્બમ્ અર્થાચ્ચન્દ્રસ્ય ।
હિણ્ડીરં કર્પૂરઃ ।
ઉજ્જ્વાલિતસ્યેતિ ।
નિર્વાપિતસ્યેત્યર્તઃ ।
નિર્ભરસ્વકાન્તસમ્ભોગેન રજન્યા મદનાનલનિર્વાણાદ્ ધૂમોદ્રમઃ ।
કૈતવેનેતિ ।
નાયં લાઞ્છનઃ કિન્તુ યથોક્તધૂમ ઇતિ નિષેધપ્રતીતિઃ પશ્ચાત્ કૈતવપદેન ।
લોચના:
(લો, ૠ) હિણ્ડીરઃ ફેનઃ ।
અત્ર કૈતવપદેન કપટાર્થેન ન પ્રકટલાઞ્છનમિતિ પ્રતીતેરપહ્નવ આર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇદં પદ્યં મમ ।
એવમ્--
"વિરાજતિ વ્યોમવપુઃ પયોધિસ્તારામયાસ્તત્ર ચ ફેનભઙ્ગાઃ"
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) ભઙ્ગ્યન્તરેણાપિ નિષેધપ્રતીતાવાહ---વિરાજતીતિ ।
અત્ર વપુઃ પદમયટ્પ્રત્યયાભ્યાં વ્યોમાદિનિષેધપ્રતીતિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇત્યાદ્યાકારેણ ચ પ્રકૃતનિષેધો બોધ્યઃ ।
ગોપનીયં કલપ્યર્થં દ્યોતયિત્વા કથઞ્ચન

યદિ શ્લેષેણાન્યથા વાન્યથયેત્સાપ્યહ્નુતિઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) અન્યથયેદિતિ ।
અન્યાર્થે ઘટયેત્ ।
કશ્ચિદિતિ શેષઃ ।
સપીતિ ।
અપિશબ્દેન સમનન્તરોક્તપ્રકારભિન્નાપહ્નુતિઃ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શ્લેષેણ યથા--
"કાલે વારિધરાણામપતિતયા નૈવ શક્યતે સ્થાતુમ્ ।
ઉત્કણ્ઠિતાસિ તરલે ! નહિ નહિ સખિ ! પિચ્છિલઃ પન્થાઃ" ॥
અત્ર "અપતિતયા" ઇત્યત્ર પતિં વિનેત્યુક્ત્વા પશ્ચાત્પતનાભાવેન ઇત્યન્યથા કૃતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) દ્વિતીયાપહ્નુતિમાહ---ગોપનીયમિતિ ।
શ્લેષેણ દ્યોતનં શક્ત્યૈવ ।
અન્યથાદ્યોતનન્તુ વ્યઞ્જનયા ।
અન્યકથનન્તુ શ્લેષેણ શ્લિષ્ટપદવાચ્યાર્થેન ચેતિ બોધ્યમ્ ।
કાલે ઇતિ ।
અત્ર વારિધારાણાં કાલસ્ય કામોદ્દીપકત્વેન પતિશૂન્યતયા સ્થિત્યશક્યત્વં ગોપનીયમર્થમુક્ત્વા તદ્ બોદ્ધ્યાઃ સંખ્યાઃ પ્રશ્રાનન્તરં તદન્યથયતિનહિ નહીતિ ।
વર્ષાકાલે પથઃ પિચ્છિલત્વેન પતિતભિન્નતયા ઇત્યુક્તવાક્યશ્લેષણ અન્યથા કૃતં તદાહાત્રેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અશ્લેષેણ યથા--
"ઇહ પુરો ઽનિલકમ્પિતવિગ્રહા મિલતિ કા ન વનસ્પતિના લતા ।
સ્મરસિ કિં સખિ ! કાન્તરતોત્સવં નહિ ઘનાગમરીતિરુદાહૃતા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) ઇહ પુરોનિલેતિ ।
ઇહ દેશે પુરઃ સમ્મુખે કા લતા ।
વનસ્પતિપદમહિમ્ના વ્યઞ્જનયા સાધ્વસવન્નાયિકાયાં સઙ્ગતનાયકપ્રતીતિઃ સમાસોક્તિરૂપા સંખ્યા તત્પ્રતીત્યા સ્મરસીત્યાદિપ્રશ્રે કૃતે વક્ત્રી વાચ્યાર્થેનેવ તદન્યથયતિ---નહિ ઘનાગમેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વક્રોક્તૌ પરોક્તેરન્યથાકારઃ, ઇહ તુ સ્વૌક્તેરેવેતિ ભેદઃ ।
ગોપનકૃતા ગોપનીયસ્યાપિ પ્રથમમભિહિતત્વાચ્ચ વ્યાજોક્તેઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) અસ્યા વક્રોક્તિતો ભેદમાહ--વક્રોક્તાવિતિ ।
વ્યાજોક્તિતો ઽપ્યસ્યા ભેદમાહ---ગોપનેતિ ।
ગોપનીયાર્થો વક્તા વ્યાજોક્તૌ પ્રથમં નોચ્યતે ।
યથા--- "પૃથુના જલકુમ્ભેન શ્રમો ઽયં શ્વાસકૃન્મમ ।
વિશ્રામ્યામિ ક્ષણં તસ્માદ્ વયસ્યે ! તવ સન્નિધૌ ॥
"ઇત્યત્ર જલાહરણસ્ય પથિ ઉપનાયકસમ્ભગજન્યઃ શ્રમો વક્ત્ર્યા પ્રથમમનુક્તો ઽપિ સખિપ્રતીતિભિયા નિગૂહિતઃ ।
વ્યાજોક્તેરિતિ ભેદ ઇત્યન્વયઃ ।
લોચના:
(લો, એ) અપતિતયા ન વિદ્યતે પતિર્યસ્યાઃ સા અપતિઃ તસ્યા ભાવસ્તત્તા પતનરહિતયેત્યર્થઃ ।
અન્યથાકરણમેતદેવાહ ।
વક્રોક્તૌ "કે યૂયં સ્થલ એવ " ઇત્યાદૌ ।
વ્યાજોક્તૌ શેલેન્દ્રપ્રતિપાદ્યમાનેત્યાદૌ ગિરિજાકરસ્પર્શજન્યસ્ય રોમાઞ્ચાદેર્નાભિધાનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યન્નિષિધ્ય પ્રકૃતસ્થાપનં નિશ્ચાયઃ પુનઃ

લોચના:
(લો, ઐ) નિશ્ચયાખ્યઃ ।
અપહ્નુતિવૈધર્મ્યાત્ ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નિશ્ચયાખ્યો ઽયમલઙ્કારઃ ।
અન્યદિત્યારોપ્યમાણમ્ ।
યથા મમ--"વદનમિદં ન સરોજં નયને નેન્દીવરે એતે ।
ઇવ સવિધે મુગ્ધદૃશો ભ્રમર ! મુદા કિં પરિભ્રમસિ" ॥
યથા વા--
"હૃદિ વિસલતાહારો નાયં ભુજઙ્ગમનાયકઃ કુવલયદલશ્રેણી કણ્ઠે ન સા ગરલદ્યુતિઃ ।
મલયજરજો નેદં ભસ્મ પ્રિયારહિતે મયિ પ્રહર ન હરભ્રાન્ત્યાનઙ્ગ ! ક્રુધા કિમુ ધાવસિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) નિશ્ચયાલઙ્કારમાહ---અન્યન્નિષિધ્યેતિ ।
અપહ્નુતૌ પ્રકૃતનિષેધેન અન્યસ્થાપનમ્, ઇહ તુ તદ્વૈપરીત્યમિત્યર્થઃ ।
વદનમિદમિતિ ।
હે મધુકર ઇહ મુગ્ધદૃશઃ સવિધે મુધા ન પરિભ્રામ્ય ।
ભ્રામ્યેત્યત્ર વૈકલ્પિકદિવાદિશ્યન્નન્તતા ।
પદ્માદિબુદ્ધ્યા યદ્ ભ્રામ્યસિ તન્મુધેત્યર્થઃ ।
મુધાત્વમુપપાદયતિ---વદનમિદમિતિ ।
હૃદિ બિસલતાહાર ઇત્યાદિકા વિરહિણ ઉક્તિઃ ।
એવમ્---"નવજલધરઃ સન્નદ્ધો ઽયં ન દૃપ્તનિશાચરઃ, સુરધનુરિદં દૂરાકૃષ્ટં ન તસ્ય શરાસનમ્ ।
અયમપિ પટુધારસારો ન વાણપરમ્પરા, કનકનિકષસ્નિગ્ધા વિદ્યુત્પ્રિયા ન મમોર્વશી ।
"ઇત્યાદાવપ્યયમલઙ્કારો બોધ્યઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) મુગ્ધદૃશો મનોહરાક્ષ્યાઃ ।
અસ્યાલઙ્કારસ્ય પૂર્વાચાર્ય્યાપ્રકાશિતત્વાદ્ વિષયવ્યાપ્તયે પુનરુદાહરતિ---યથા વેતિ ।
ભુજઙ્ગમનાયકો વાસુકિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ન હ્યયં નિશ્ચયાન્તઃ સંદેહઃ, તત્ર સંશયનિશ્ચયયોરેકાશ્રયત્વેનાવસ્થાનાત્ ।
અત્ર તુ ભ્રમરાદેઃ સંશયો નાયકાદેર્નિશ્ચયઃ ।
કિઞ્ચ ન ભ્રમરાદેરપિ સંશયઃ એકકોટ્યધિકે જ્ઞાને, તથા સમીપાગમનાસંભાવત્ ।
તર્હિ ભ્રાન્તિમાનસ્તુ, અસ્તુ નામ ભ્રમારાદેર્ ભ્રાન્તિઃ ।
ન ચેહ તસ્યાશ્ચમત્કારવિધાયિત્વમ્, અપિ તુ તથાવિધનાયકાદ્યુક્તેરેવેતિ સહૃદયસંવેદ્યમ્ ।
કિઞ્ચાવિવક્ષિતે ઽપિં ભ્રમરાદેઃ પતનાદૌ ભ્રાન્તૌ વા નાયિકાચાટ્વાદિરૂપેણૈવ સંભવતિ તથાવિધોક્તિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) ન હ્યયમિતિ ।
વાર્થો હિકારઃ ।
નવાયમિત્યર્થઃ ।
ભ્રમરાદેરિત્યાદિપદાદનઙ્ગસ્ય નાયિકાદેરિત્યાદિપદાત્ તતદ્વોધકપુરુષસ્ય ચ પરિગ્રહઃ ।
નનુ નિશ્ચયાન્તસન્દેહે તદૈક્યં ન વિવક્ષિતમિત્યત આહ---એકકોટ્યનધિકે જ્ઞાને ઇત્યર્થઃ ।
તજ્ જ્ઞાનં ચ એકકોટૌ ઉત્કટત્વેન તદ્વૃતિતકોટેરેવ નિશ્ચયે ચ ભવતિ, તાદૃશનિશ્ચયશ્ચ ભ્રમ એવેતિ તાં કોટિમાદાયાશઙ્કતે---તર્હીતિ ।
અસ્તુ નામેતિ સમાધાનમ્ ।
તથાવિધનાયકાદ્યુક્તેરેવેતિ ।
નાયિકાસુખોત્કર્ષસ્ય દ્વિતીયશ્લોકે વક્તુર્વિપ્રલમ્ભોત્કર્ષસ્ય ચ પ્રતિપાદનાદેવ ચમત્કારાદિતિ ભાવઃ ।
તસ્મિન્નર્થે સહૃદયાઃ પ્રમાણમિત્યાહ---સહૃયેતિ ।
મુગ્ધા દુગ્ધધિયા" ઇત્યાદૌ અપિ ચન્દ્રોત્કર્ષપ્રતિપાદનાદેવ ચમત્કાર ઇતિ તુલ્યમિત્યત આહ---કિઞ્ચેતિ ।
તત્ર તુ ભ્રાન્તિમિતિ ભ્રમાધીનકુમ્ભપાતાદિક્રિયા, અત્ર તુ ભ્રમરસ્ય નતુ ભ્રમાધીનપાતક્રિયેતિ સમાધાનસમ્ભવે ઽપિ તાદૃશક્રિયાભાવે ઽપિ ભ્રાન્તિમદલઙ્કારાદિત્યુપપત્તૄન્ પ્રત્યાહ ।
અવિવક્ષિતે ઽપીતિ ।
તુષ્યતુ ઇતિ ન્યાયાત્ ।
તથાત્વાભ્યુપપત્તૌ આહ--નાયિકાચાટ્વિતિ ।
તથાચ ભ્રાન્તિમદલઙ્કારસઙ્કીર્ણ એવ નિશ્ચયાલઙ્કાર ઇતિ સ્વીકૃતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ન ચ રૂપકધ્વનિરયમ્, મુખસ્ય કમલત્વેનાનિર્ધારણાત્ ।
ન ચાપહ્નુતિઃ, પ્રસ્તુતસ્યાનિષેધાદિતિપૃથગેવાયમલઙ્કારશ્ચિરન્તનોક્તાલઙ્કારેભ્યઃ ।
શુક્તિકાયાં રજતધિયા પતતિ પુરુષે શુક્તિકેયં ન રજતમિતિ કસ્યાચિદુક્તિર્નાયમલઙ્કારો વૈચિત્ર્યાભાવાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) અપ્રસક્તમપિ રૂપકધ્વનિત્વં સ્પષ્ટત્વાય નિષિધ્યતિ--નચ રૂપકેતિ ।
કમલત્વેનાનિર્દ્ધારણાદિતિ ।
ન સરોજમિતિ તદ્વિરોધિનિર્દેશાદનિર્દ્ધારણમ્ ।
અપહ્નુતિસ્તુ ન સમ્ભવત્યેવ ઇત્યાહ---નચેતિ ।
ચિરન્તનેતિ ।
ન કેવલમયમલઙ્કારઃ કિન્તુ--- "દશરશ્મિશતોપમદ્યુતિં યશસા દિક્ષુ દશસ્વપિ શ્રુતમ્ ।
દશપૂર્વરથં યમાખ્યયા દશકણ્ઠરિગુરું વિદુર્બુધાઃ" ॥
ઇત્યેકસંખ્યાલઙ્કારઃ ।
એકં વિષ્ણું દ્વે તદીયે ચ નેત્રે ત્રીંસ્તાન્ દેવાન્ દોશ્ચતુષ્કં ચ વિષ્ણોઃ પઞ્ચેશાસ્યાન્યગ્નિભૂષરામુખાનિ સપ્તાર્ચિષ્કં નૌમિ સાષ્ટાઙ્ગપાતમ્ ॥
ઇતિ ક્રમિકસંખ્યાલઙ્કારઃ ।
અન્યે ઽપિ વૈચિત્ર્યાવહા અલઙ્કાર અનુક્તા અપિ સ્વયમૂહ્યાઃ ।
પ્રયાશઃ સર્વેષામેવ અલઙ્કારણામાહાર્ય્યારોપબુદ્ધિવિષયત્વે એવાલઙ્કારત્વં નતુ વાસ્તવત્વે ઇત્યત આહ---શુક્તિકાયામિતિ ।
લોચના:
(લો, ઔ) એકાશ્રયત્વેનાવસ્થાનાત્ સંશયિતુરેવ નિશ્ચેતૃત્વાદ્યથા---કિં તાવત્ સરસીત્યાદૌ ।
એકકોટિઃ સરોજાદિઃ ।
તથા સમીપગમનાદિસમ્ભવશ્ચ શાસ્ત્રયુક્તિસિદ્ધ એવ ।
આદિશબ્દેન હૃદિ બિસલતાહાર ઇત્યાદૌ પ્રહારાદેઃ સંગ્રહઃ ।
તર્હેતિ ।
યદ્યેકં કોટ્યનધિકં મિથ્યાજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
તસ્યાઃ યથાકથઞ્ચિદ્ અઙ્ગીકૃતાયા ભ્રાન્તેસ્તથાવિધાયાઃ "તવ વદનં સરોજસદૃશમેવઽ; ઇત્યાદેર્નાયિકાદ્યુક્તેર્વિશેષણં, તત્ર કિં પ્રમાણમિત્યાહ--સહૃદયસંવેદ્યં સહૃદયાનામનુભવ ઇત્યર્થઃ ।
ભ્રમરાદેઃ પતનાદિસદ્ભાવે તદભાવે ઽપિ વા ભ્રાન્તિજ્ઞાનસ્ય તેષાં હૃદયગ્રાહ્યત્વે ભ્રાન્તિમદલઙ્કારો વક્તું યુક્તઃ ।
નચ તથેતિ ।
યુક્ત્યન્તરદર્શનેનાપિ તદભાવં દૃઢયતિ---કિઞ્ચેતિ ।
તથાવિધવદનમિદં સરોજરૂપમ્ ।
એવં ચ ભ્રાન્તેઃ સ્વરૂપસ્યાભાવાત્ ।
તદભાવે ચ કથં ભ્રાન્તિમદલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
કમલત્વેન અનિર્દ્ધારણાદિત્યતઃ પૂર્વં વ્યઙ્ગ્યયોરપીતિ શેષઃ ।
અયમસ્માભિઃ પ્રકાશિતો નિશ્ચયાખ્યો ઽલઙ્કારઃ ।
વૈચિત્ર્યમલઙ્કારબીજભૂતા લોકોત્તરા વિચ્છિત્તિઃ ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભવેત્સંભાવનોત્પ્રેક્ષા પ્રકૃતસ્ય પરાત્મના ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) ઉત્પ્રેક્ષાલઙ્કારમાહ---ભવેદિતિ ।
પ્રકૃતસ્ય પરાત્મનાપ્રકૃત---તાદાત્મ્યેન સમ્ભાવનમુત્કટકોટિકઃ સંશય ઇત્યર્થઃ ।
તેનાનુત્કટકોટિકસન્દેહનિશ્ચયયોઃ રૂપકાદૌ ચ નાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
લોચના:
(લો, અ) એવમભેદપ્રાધાન્યેનારોપગર્ભાલઙ્કારાન્ લક્ષયિત્વાધ્યવસાયગર્ભાન્ લક્ષયતિ---ભવેદિતિ ।
પ્રકૃતસ્ય સમ્ભવિનો વર્ણનીયસ્ય પરઃ સદૃશતયોપકલ્પિતઃ ।
અર્થાદ્ અસમ્ભવી યોર્ઽથઃ તદાત્મના તત્સ્વરૂપેણ સમ્ભાવના ।
મિથ્યાજ્ઞાનવિશેષ ઉત્પ્રેક્ષાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વાચ્યા પ્રતીયમાના સા પ્રથમં દ્વિવિધા મતા

વાચ્યેવાદિપ્રયોગે સ્યાદપ્રયોગે પરા પુનઃ ।
જાતિગુણઃ ક્રિયા દ્રવ્યં યદુત્પ્રેક્ષ્યં દ્વયોરપિ

તદષ્ટધાપિ પ્રત્યેકં ભાવાભાવાભિમાનતઃ ।
ગુણક્રિયાસ્વરૂપત્વાન્નિમિત્તસ્ય પુનશ્ચ તાઃ

દ્વાત્રિંશદ્વિધતાં યાન્તિ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) અસ્યા વિભક્તવિભાગબાહુલ્યેન ષટ્સપ્તત્યુત્તરૈકશતવિધતાં પર્યવસ્થાપયિતુમાદૌ દ્વૈવિધ્યમાહ---વાચ્યેતિ ।
પ્રતીયમાના ચાત્ર ન વ્યઙ્ગ્યા, તદા ઉત્પ્રેક્ષાધ્વનિત્વાપત્તેઃ, યથા દર્શયિષ્યમાણે મહિલાસહસ્ત્રેત્યાદૌ, કિન્તુ અધ્યાહ્રિયમાણા ઇત્યેવેત્યર્થઃ ।
પરા અધ્યાહ્રિયમાણા દ્વયોરપીતિ વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયામધ્યાહ્રિયમાણોત્પ્રેક્ષાયાં ચેત્યર્થઃ ।
તેન જાત્યાદિચતુષ્કોત્પ્રેક્ષા વાચ્યા અધ્યાહ્રિયમાણા ચ ઇત્યષ્ટધેત્યર્થઃ ।
જાત્યાદિચતુષ્કાભાવોત્પ્રેક્ષાપ્યેવમષ્ટધેત્યાહ---તદષ્ટધાપીતિ ।
ભાવસ્ય જાત્યાદિભાવચતુષ્કસ્ય પ્રત્યેકમભાવાભિમાનતો ઽભાવોત્પ્રેક્ષણાદપિ તદષ્ટધા તસ્યા ઉત્પ્રેક્ષાયાઃ અષ્ટધા અષ્ટપ્રકારભાવ ઇત્યર્થઃ ।
અપિકારસ્ય દર્શિતરીત્યા ભિન્નક્રમેણ યોજના ।
એવં ચ જાત્યાદિભાવોત્પ્રેક્ષાષ્ટકં તદભાવોત્પ્રેક્ષાષ્ટકં ચેતિ ષોડશપ્રકારાઃ ષોડશત્વાનુક્તાવપિ પર્ય્યવસિતાઃ, તદ્દ્વૈગુણ્યેન દ્વાત્રિંશત્વમાહ---ગુણાક્રિયેતિ ।
નિમિત્તસ્ય ઉત્પ્રેક્ષાયા હેતોર્ગુણક્રિયાસ્વરૂપત્વાત્ તાઃ ષોડશવિધાઃ ઉત્પ્રેક્ષાઃ પુનર્દ્વાત્રિંશદ્વિધતાં યાન્તીત્યર્થઃ ।
તે વાચ્યપ્રતીયમાનત્વભેદાદષ્ટૌ જાત્યાદિભાવોત્પ્રેક્ષા અષ્ટૌ ચ તદભાવોત્પ્રેક્ષાશ્ચ ઇતિ ષોડશૈવ ગુણક્રિયાહેતુવત્ત્વેન દ્વૈગુણ્યાદ્ દ્વાત્રિંશદિત્યર્થઃ ।
હેતુશ્ચ ઉત્પ્રેક્ષાજનકઃ ।
લોચના:
(લો, આ) તદ્ભેદાનાહ---વાચ્યેતિ ।
વાચ્યા ઇવાદિદ્યોતકપદનિબન્ધનાદ્ ઝટિતિ પ્રત્યેયા ।
પ્રતીયમાના દ્યેતકપદવિરહેણ વાચ્યાર્થપર્ય્યાલોચનાનુસન્ધેયા ।
તદેવાહ---વાચ્યે વાદેરિતિ ।
એકધર્મ્મવન્નાનાધર્મવાચકોપમેયોર્ઽથો જાતિઃ ।
ગુણઃ સામાનાધિકરણ્યેન સિદ્ધતાનિર્દેશ્યો ધર્મઃ ।
ક્રિયા સાધ્યતાકારનિર્દ્દેશ્યો ધર્મઃ ।
દ્રવ્યં શૃઙ્ગગ્રાહિકયા નિર્દેશ્યો ધર્મઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષ્યમધ્યવસેયમ્ ।
પ્રકૃતસ્યાપિ એતદ્ ભેદયોગે ઽપિ વૈચિત્ર્યાનાવહત્વાન્ન ભેદગણનમ્, સમ્ભાવનપ્રાણસ્ય અસ્યાલઙ્કારસ્ય સમ્ભાવ્યમાનવિશેષાદેવ વિશેષોપાલમ્ભાત્ ।
દ્વયોરુક્તભેદયોઃ ।
ભાવો જાત્યાદિરેવ ।
અભાવસ્તેષામેવાસત્તા ।
નિમિત્તસ્ય ઉત્પ્રેક્ષણકારણસ્ય વિષયધર્મસ્ય તા ઉક્તષોડશપ્રકારાઃ ।
ઉત્પ્રક્ષ્યતે પ્રકાશ્યતે, અર્થાત્ સજાતીયમનેકમનયા સ્વલ્પયાપીત્યુત્પ્રેક્ષા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયામુદાહરણં દિઙ્માત્રં યથા--
"ઊરુઃ કુરઙ્ગકદૃશશ્ચઞ્ચલચેલાઞ્ચલો ભાતિ ।
સપતાકઃ કનકમયો વિજયસ્તમ્ભઃ સ્મરસ્યેવ" ॥
અત્ર વિજયસ્તમ્ભસ્ય બહુવાચકત્વાજ્જાત્યુપ્રેક્ષા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) દિઙ્માત્રમ્ અલ્પમાત્રમ્ ।
ઊરુરિતિ ।
ચઞ્ચલચેલાઞ્ચલઃ ચલવસ્ત્રૈકદેશઃ ।
કુરઙ્ગકદૃશઃ ઊરુઃ સ્મરસ્ય સપતાકઃ કનકમયો નિજયસ્તમ્ભ ઇવ ભાતીત્યર્થઃ ।
સ્તમ્ભો હેમયષ્ટિઃ ।
પતાકા તદુપરિવસ્ત્રમ્, ચલચેલાઞ્ચલસ્થાને તત્ર ।
અત્ર જાત્યુત્પ્રેક્ષાત્વં ગ્રાહયતિ---અત્રેતિ ।
વિજયસ્તમ્ભસ્યેતિ ।
તદ્વાચકપદસ્યેત્યર્થઃ, પ્રક્રાન્તસ્ય બહુવાચકત્વાદ્ બહુવ્યક્તિવાચિત્વાત્, તથાચ સ્તમ્ભત્વસ્ય જાતિત્વમુપપાદિતમ્ ।
સ્તમ્ભોત્પ્રેક્ષાયાશ્ચ તત્પ્રકારકત્વાત્ તસ્યા અપ્યુત્પ્રેક્ષા ।
એવં સર્વત્ર વિધેયમ્ ।
ઇદમુદાહરણં ન ગુણાક્રિયાનિમિત્તોત્પ્રેક્ષાયાઃ કિન્તુ વક્ષ્યમાણાયા અનુક્તનિમિત્તોત્પ્રેક્ષાયા એવ ।
અતો ઽત્ર વિજયસ્તમ્ભોત્પ્રેક્ષાહેતુ કામોદ્દીપકત્વમનુક્તમ્ ।
લોચના:
(લો, ઇ) જાત્યુત્પ્રેક્ષા ।
જાતિસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષણાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"જ્ઞાને મૌનં ક્ષમા શક્તૌ ત્યાગે શ્લાઘાવિપર્યયઃ ।
ગુણા ગુણાનુબન્ધિત્વાત્તસ્ય સપ્રસવા ઇવ" ॥
અત્ર સપ્રસવત્વં ગુણઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) વાચ્યગુણોત્પ્રેક્ષામાહ---જ્ઞાને મૌનમિતિ ।
તસ્ય દિલીપસ્ય ગુણાગુણનુબન્ધિત્વાત્સપ્રસવા ઇવેત્યર્થઃ ।
ગુણાનાં ગુણાન્તરાનુબન્ધિત્વં દર્શયતિ---જ્ઞાનમિતિ ।
જ્ઞાનાદૌ સતિ મૌનાદિકમિત્યર્થઃ---અત્રેતિ ।
પ્રસવો યોનિબહિર્ભાવઃ ।
ઉત્પાદને પ્રકૃતે ઽપ્રકૃતતદુત્પ્રેક્ષા ।
પ્રસવપદસ્ય કૃદન્તત્વેન નામત્વપ્રાપ્ત્યા તદર્થો ન ક્રિયેત્યતો ગુણ એવ ।
અત્ર ગુણાનુબન્ધિત્વમુત્પ્રેક્ષાહેતુરુક્ત એવ ।
લોચના:
(લો, ઈ) એવં વક્ષ્યમાણે ગુણ ઇત્યનન્તરમુત્પ્રેક્ષ્યતે ઇતિ શેષઃ ।
એવમન્યત્ર ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ગઙ્ગામ્ભસિ સુરત્રાણ ! તવ નિઃ શાનનિસ્વનઃ ।
સ્નાતીવારિધૂવર્ગગર્ભપાતનપાતકી" ॥
અત્ર સ્નાતીતિ ક્રિયા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) વાચ્યાં ક્રિયોત્પ્રેક્ષામાહ---ગઙ્ગામ્ભસીતિ ।
સુરત્રાણેતિ---પાશ્ચાત્ત્યયવનનૃપતીનામુત્કર્ષબોધકઃ કરિભાષાવિશેષઃ સુલતાન ઇતિ પદસ્યાપભ્રંશઃ ।
હે તાદૃશ તવ નિઃ શાણસ્ય સૈન્યવાદ્યસ્ય નિઃ સ્વનઃ અરિવધૂવર્ગગર્ભપાતનપાતકી યતઃ અતસ્તત્પાતકક્ષયાર્થં ગઙ્ગમ્ભસિ સ્નાતીવેત્યર્થઃ ।
ગઙ્ગાયાઃ પાશ્ચાત્યનૃપતિસૈન્યદૂરવર્ત્તિત્વાત્તત્પર્ય્યન્તમપિ સૈન્યનિઃ સ્વન આયાત ઇતિ ભાવઃ ।
અત્ર હેતું ગ્રન્થકૃદેવ પ્રદર્શયિષ્યતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"મુખમેણીદૃશો ભાતિ પૂર્ણચન્દ્ર ઇવાપરઃ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) દ્રવ્યોત્પ્રેક્ષામાહ---મુખમિતિ ।
ઇયમપિ અનુક્તહેતુકા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર ચન્દ્ર ઇત્યેકવ્યક્તિવાચકત્વાદ્દ્રવ્યશબ્દઃ ।
એતે ભાવાભિમાને ।
અભાવાભિમાને યથા--
"કપોલફલકાવસ્યાઃ કષ્ટં ભૂત્વા તથાવિધૌ ।
ઉપશ્યન્તાવિવાન્યોન્યમીદૃક્ષાં ક્ષામતાં ગતૌ" ॥
અત્રાપશ્યન્તાવિતિ ક્રિયાયા અભાવઃ ।
એવમન્યત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) અભાવાભિમાને જાત્યાદ્યભાવોત્પ્રેક્ષાયાં તત્ર ક્રિયાભાવોત્પ્રેક્ષામાહ---કપોલફલકાવિતિ ।
અસ્યાઃ કપોલફલકૌ કપોલરૂપસ્ફરદેશૌ તથાવિધૌ પુષ્ટસ્વરૂપૌ ભૂત્વા ઈદૃક્ષામીદૃશીં ક્ષામતાં ક્ષીણતાં ગતૌ ઇતિ કષ્ટમિત્યર્થઃ ।
ઇષ્ટદર્શનાત્ ક્ષીણત્વપ્રાપ્તિઃ ।
અત્ર ક્ષામત્વહેતૌ વિરહે પ્રકૃતે તદ્ધેતુત્વેન પરસ્પરદર્શનક્રિયાભાવ ઉત્પ્રેક્ષિતઃ ।
અત્ર હેતૂક્તિઃ ગ્રન્થકૃતૈવ અગ્રે દર્શયિષ્યતે---એવમન્યદિતિ ।
અત્ર જાત્યભાવોત્પ્રેક્ષા યથા---"ન સન્ધયાં કુરુતે ભાસ્વાન્ દ્વિજત્વાભાવતઃ કિમુ" ઇત્યાતપક્લાન્તોક્તૌ સન્ધ્યાકરણહેતૌ મન્દગમનેપ્રકૃતે ઽપ્રકૃતશ્લિષ્ટસન્ધ્યાપદાર્થકરણહેતુત્વેન દ્વિજત્વજાત્યભાવ ઉત્પ્રેક્ષિતઃ ।
સન્ધ્યાકરણઞ્ચ ઉત્પ્રેક્ષાહેતુરુક્તઃ ।
અનુક્તહેતુકા જાત્યભાવોત્પ્રેક્ષા યથા--- "આગચ્છન્નેવ પુરુષો ન વિપ્ર ઇતિ લક્ષ્યતે" ॥
ઇતિ ।
અત્ર તુ વિપ્રત્વવ્યઞ્જકસંસ્થાનાભાવો હેતુરનુક્તઃ ।
એવં રીત્યાન્યત્રાપિ હેતૂક્ત્યનુક્તી બોધ્યે ।
"કીર્ત્તિસ્તે શ્રીમતો દૂરં પ્રયાતાનાદૃતેવ કિમ્ ।
" ઇત્યત્ર કીર્ત્તિરનાદરો ગુણ ઉત્પ્રેક્ષિતઃ ।
તત્સપત્નીત્વેન અધ્યાસિત્વં શ્રીમત્ત્વં હેતુરુક્તઃ ।
"અસ્તં જગામ રજની તદીશેન્દુમૃતેરિવ" ॥
ઇત્યત્ર દ્રવ્યસ્ય ઇન્દોરભાવ ઉત્પ્રેક્ષિતઃ ।
રજન્યસ્તગમનં તદ્ધેતુરુક્તઃ
લોચના:
(લો, ઉ) તથાવિધૌ રુપવન્તૌ ।
ક્રિયાયા દર્શનરૂપાયાઃ ।

********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નિમિત્તસ્ય ગુણક્રિયારૂપત્વે યથા--"ગઙ્ગમ્ભસિ" ઇત્યાદૌ સ્નાતીવેત્યુત્પ્રેક્ષાનિમિત્તં પાતકિત્વં ગુણઃ ।
"અપશ્યન્તૌ-" ઇત્યાદૌ ક્ષામતાગમનરૂપં નિમિત્તં ક્રિયા ।
એવમન્યત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) એષુ હેતૂનાં ક્રિયાત્વગુણત્વે સ્વયમેવ અવધાત્વ્યે ।
પાતકિત્વં હેતુરિતિ ।
"પ્રભાતે હસતીવેયમ્ " ઇત્યત્ર તુ પ્રિયસૂર્ય્યદર્શનં હેતુરનુક્તઃ ।
એવમન્યદિતિ ।
ઉત્સુકેવ હસત્યેષા હસત્યેષા જ્યોત્સ્નામિન્દોઃ કુમુદ્વતી ।
" ઇત્યત્રોત્સુકત્વોત્પ્રેક્ષાયામિન્દુજ્યોત્સ્ના ગુણઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષા યથા--
"તન્વઙ્ગ્યાઃ સ્તનયુગ્મેન મુખં ન પ્રકટીકૃતમ્ ।
હારાય ગુણિને સ્થાનં ન દત્તમિતિ લજ્જયા" ॥
અત્ર લજ્જયેવેતિ ઇવાદ્યભાવાત્પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષા ।
એવમન્યત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) તન્વઙ્ગ્યા ઇતિ ।
મુખાપ્રકટનં વસ્ત્રાવૃતત્વાત્ ।
હારાય સ્થાનાદાનં નિબિડસાન્નિધ્યેન સન્ધિરાહિત્યાચ્ચ ।
સ્થાનાદાનમત્ર ગુણો હેતુરુક્તઃ ।
એવમન્યદિતિ ।
"વિક્રીય વિસ્પષ્ટમુખેન બાલા, માલાકૃતઃ કૈરવકોરકાણિ ।
વિક્રેતુકામા વિકચામ્બુજાનિ ચેલાઞ્ચલેનાનનમાવૃણોતિ" ॥
ઇત્યત્રાપ્યમ્બુજવિક્રયેચ્છાયા મુખાવરણેહતુત્વાભાવાત્ વિક્રેતુકામેવ "ઇત્યુત્પ્રેક્ષાધ્યાહારઃ ।
તદૈવ મુખચન્દ્રાદર્શનાત્ પદ્મનિમીલનસ્ય વારણમિતિ ભાવઃ ।
ક્રિયોત્પ્રેક્ષાધ્યાહારે તુ હસત્યર્કોદયે ઽમ્બુજમિતિ જાત્યુત્પ્રેક્ષાધ્યાહારે"ચાણ્ડાલો ઽન્યો દ્વિજઃ પાપીઽ; ઇતિ ।
દ્રવ્યોત્પ્રેક્ષાધ્યાહારે--ચન્દ્રો ઽન્યમુખમેતસ્યા ઇત્યનયોરન્યપદસત્ત્વાન્ન રૂપકમ્ ।
લોચના:
(લો, ઊ) મુખં ચૂચુકાપરપર્ય્યાયં વદનઞ્ચ ।
ગુણઃ સૂત્રં વિજ્ઞાત્વવિનયાદિશ્ચ ।
અત્ર ગુણોત્પ્રેક્ષા પ્રતીયમાના ।
ભાવાભિમાનશ્ચ અન્યત્ર યથા મમ તાતપાદાનામ્ ।
વિકસિતમુખીં રાગાસઙ્ગાદ્ ગલત્તિમિરાંશુકાં દિનકરકરસ્પૃષ્ટામૈન્દ્રીં નિરીક્ષ્ય દિશં પુરઃ ।
જરઠલવલીપાણ્ડુચ્છાયો ભૃશં કલુષાન્તરઃ શ્રયતિ હરિતં પ્રાતઃ પ્રચેતસીં તુહિનદ્યુતિઃ ॥
અત્ર નિરીક્ષ્યેવેતિ નિરીક્ષણક્રિયોત્પ્રેક્ષા પ્રતીયમાના ।
એવમન્યત્ર ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનુ ધ્વનિનિરૂપણપ્રસ્તાવે ઽલઙ્કારાણાં સર્વેષામપિ વ્યઙ્ગ્યાત્વં ભવતીત્યુક્તમ્ ।
સમ્પ્રતિ પુનવિશિષ્ય કથમુત્પ્રેક્ષાયાઃ પ્રતીયમાનત્વમ્ ? ઉચ્યતેવ્યઙ્ગ્યોત્પ્રેક્ષાયામ્--"મહિલાસહસ્સ-" ઇત્યાદાવુત્પ્રેક્ષણં વિનાપિ વાક્યવિશ્રાન્તિઃ ।
ઇહ તુ સ્તનયોર્લજ્જાયા અસમ્ભવાલ્લજ્જયેવેત્યુત્પ્રેક્ષયૈવેતિ વ્યઙ્ગ્યપ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષયોર્ભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) નનુ ઇત્યાદ્યાશઙ્કા સ્પષ્ટૈવ ।
વાક્યાર્થબોધસ્યોત્પ્રેક્ષાધ્યાહારં વિનાનુપપત્તૌ તદધ્યાહારે પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષા તદધ્યાહારં વિનાપિ વાક્યાર્થબોધસમ્ભવે પશ્ચત્તાત્પર્ય્યવશાદ્ ઉત્પ્રેક્ષાવ્યઞ્જને ઉત્પ્રેક્ષાધ્વનિરિતિ સિદ્ધાન્તયિતુમુત્પ્રેક્ષાધ્વનિવિષયંદર્શયતિ---ઉચ્યત ઇતિ ।
મહિલેતિ ।
પ્રાગ્ વ્યાખ્યાતમ્ ।
નાયકસ્યાનેકનાયિકાનુરાગાત્ કૃશીભવન્ત્યાસ્તત્પન્યા અવસ્થાં તસ્મિન્ અવેદયન્ત્યાસ્તત્સખ્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
સા તવ પત્ની અમાન્તી અવકાશમલભમાના દિવસં વ્યાપ્ય તનયતિ તનૂકરોતિ ।
નામકારિતાન્તસ્ય તનુશબ્દસ્ય રૂપમિદમ્ ।
ઇત્યાદાવિતિ ।
વિશ્રાન્તિર્બોધઃ ।
ભાવ્યમાનત્વસમ્બન્ધેન સ્થાનપ્રાપ્તેરભાવસ્યાભાવ્યમાનત્વાદેવ બોધસમ્ભવાત્ ।
પરન્તુ અઙ્ગતનૂકરણતાત્પર્ય્યાનુસન્ધાનેન સંયોગસમ્બન્ધેન મનસિ સ્થાનાપ્રાપ્તિરેવાઙ્ગતનૂકરણહેતુતયા પ્રતીયતે ।
તચ્ચ બાધિતમિત્યતઃ સ્થાનાપ્રાપ્યુત્પ્રેક્ષાધ્વનિઃ ।
તન્વઙ્ગયા ઇત્યત્ર તુ ન તથેત્યાહ---ઇહ તુ ઇતિ ।
ઇત્યુત્પ્રેક્ષયેવ ઇત્યત્ર ।
વિશ્રાન્તિરિતિ અનુષઙ્ગઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષયોર્ભેદ ઇતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષયોરધાયાહાર્ય્યત્વવ્યઙ્ગ્યત્વાભ્યાં ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) એવં ચ ઉત્પ્રેક્ષાધ્વનેર્વિવેકં દર્શયિતુકામ આશઙ્કતે--નનુ ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તમાહ---ઉચ્યત ઇતિ ।
વ્યઙ્ગ્યોત્પ્રેક્ષાયાં કાવ્યસ્ય ધ્વનિત્વપ્રયોજકસ્ય વ્યઙ્ગ્યભૂતસ્યોત્પ્રેક્ષાયામ્ ।
ગાથાર્થઃ પૂર્વં વ્યાખ્યાત્ એવ ઉત્પ્રેક્ષાં વિના અપિ વાક્યવિશ્રાન્તેરિતિ ।
અયમાશયઃ ।
અમાન્તીતિ પદસ્ય તવ હૃદયાનુરાગપાત્રતામપ્રાપ્ય" ઇત્યર્થેનાભિધેયે વિશ્રાન્તેરિતિ ।
ઇહ પ્રકૃતોદાહરણે વ્યઙ્ગ્યપ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષયોર્ભેદ ઇતિ ।
અયમાશયઃ ।
પ્રતીયમાનસ્ય વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગત્વાદિત્યાદિના યથાન્યેષામપિ બહૂનામલઙ્કારણામલઙ્કારવિશેષતા તથોત્પ્રેક્ષાયા અપીતિ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ ।
યત્ર તુ કાવ્યધ્વનિત્વહેતુર્વ્યઙ્ગ્યતા ન તત્રાલઙ્કારતા યુક્તેતિ ।
એવં યત્કૈશ્ચિત્ મહિલાસહસ્ત્રેત્યાદિ પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષાયામુદાહૃતં તદયુક્તમિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયાઃ ષોડશસુ ભેદેષુ મધ્યે વિશેષમાહ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયાઃ ષોડશસુ ઇતિ ।
જાત્યાદિચતુષ્કસ્ય તચ્ચતુકાભાવસ્ય ચ ઉત્પ્રક્ષા વાચ્યા અષ્ટવિધાઃ તદષ્ટકસ્યૈવ ગુણક્રિયાહેતુકત્વાદ્ દ્વૈવિધ્યેન ષોડશત્વમ્ ।
એવં પ્રતીયમાનાયામપિ ષોડશત્વં પ્રાગુક્તં સ્મર્ત્તવ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
--તત્ર વાચ્યાભિદાઃ પુનઃ ।
વિના દ્રવ્યં ત્રિધા સર્વાઃ સ્વરૂપફલહેતુગાઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) તત્ર વાચ્યેતિ ।
વાચ્યાયા ઉત્પ્રેક્ષાયા ભિદાઃ ભેદાઃ ।
જાત્યાદિચતુષ્કસ્ય ભાવાભાવરૂપત્વેન દ્વૈગુણ્યં પ્રત્યેકં ચ ગુણક્રિયાહેતુકત્વેન દ્વૈગુણ્યાચ્ચતુર્વિધત્વમિતિ વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયા યત્તત્ ષોડશવિધત્વમુક્તં તત્ર દ્રવ્યોત્પ્રેક્ષાચતુષ્કં વિના દ્વાયશાનામેવ ત્રૈગુણ્યં ભવતીત્યાહ--વિના દ્વવ્યમિતિ ।
દ્રવ્યોત્પ્રેક્ષાચતુષ્કં વિનેત્યર્થઃ ।
સ્વરૂપેતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષિતસ્ય વસ્તુનઃ કસ્યાપિ ફલત્વેન હેતુત્વોક્તૌ તત્સ્વરૂપવિષયા ઉત્પ્રેક્ષાસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા ।
તદ્દ્વયાન્યતરત્વેન ઉક્તૌ તુ તદ્દ્વયાન્યતરગા ।
લોચના:
(લો, ૠ) સ્વરૂપફલહેતુગાઃ ।
સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા, ફલોત્પ્રેક્ષા, હેતૂત્પ્રેક્ષા ચેતિ ।
સ્વરૂપં ધર્મ્માન્તરમ્, વિષયસમસંખ્યતયાભિહિતૌ ધર્મ્મશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્રોક્તેષુ વાચ્યપ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષયોર્ભેદેષુ મધ્યે યે વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયાઃ ષોડશ ભેદાસ્તેષુ ચ જાત્યાદીનાં ત્રયાણાં યે દ્વાદશ ભેદાસ્તેષાં પ્રત્યેકં સ્વરૂપફલહેતુગતત્વેન દ્વાદશભેદતયા ષટ્ત્રિંશદ્ભેદાઃ ।
દ્રવ્યસ્ય સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષણમેવ સમ્ભવતીતિ ચત્વાર ઇતિ મિલિત્વા ચત્વાલિંશદ્ભેદાઃ ।
અત્ર સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા યથા
પૂર્વોદાહરણેષુ "સ્મારસ્ય વિજયસ્તમ્ભઃ" ઇતિ ।
"સપ્રસવા ઇવ" ઇત્યાદયો જાતિગુણસ્વરૂપગાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) વ્યાચષ્ટે---તત્રેતિ ।
યે દ્વાદશ ભેદા ઇતિ ।
ચતુષ્કત્રયસ્ય દ્વાદશત્વાત્ ।
તેષાં પ્રત્યેકં દ્વાદશભેદતયેત્યર્થઃ ।
એકૈકચતુષ્કસ્ય ત્રૈગુણ્યાદ્ દ્વાદશત્વમ્---ષટ્ ત્રિંશદિતિ ।
દ્વાદશત્રયસ્ય ષટ્ત્રિંશત્ત્વાત્ ।
ચત્વારિંશાદિતિ ।
દ્રવ્યો પ્રેક્ષાચતુષ્કસ્યષટ્ત્રિંશત્સાહિત્યાત્ ।
તત્ર જાતિગુણયોઃ સ્વરૂપોત્પેક્ષાદ્વયં પૂર્વોક્તમેવ દર્શયતિ---અત્ર સ્વરૂપેતિ ।
જાતિગુણસ્વરૂપા ઇત્યત્ર જાતિગુણાદિસ્વરૂપા ઇત્યર્થઃ ।
આદિપદાત્ ક્રિયાદ્રવ્યોત્પ્રેક્ષાપરિગ્રહઃ ।
અત્રૈવ જાતિગુણેત્યત્ર ક્રિયગુણેતિ ક્વચિત્પ્રામાદિક એવ પાઠઃ ।
ક્રિયોત્પ્રેક્ષાયા અનુક્ત્ત્વેન આદિપદગ્રાહ્યત્વાદેવ, તક્તિયાસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા સ્નાતીવેતિ, દ્રવ્યસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા પૂર્ણચન્દ્ર ઇવાપર ઇતિ પૂર્વોક્તદ્વયમેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ફલોત્પ્રેક્ષા યથા--
"રાવણસ્યાપિ રામાસ્તો ભિત્ત્વા હૃદયમાશુગઃ ।
વિવેશ ભુવમાખ્યાતુમુરગેભ્ય ઇવ પ્રિયમ્" ॥
અત્રાખ્યાતુમિતિ ભૂપ્રવેશસ્ય ફલં ક્રિયારૂપમુત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) ઇત્થં સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાયા દ્રવ્યે ઽપિ સમ્ભવાદાદિપદગ્રાહ્યાભ્યાં સહ જાત્યાદિચતુર્ષ્વેવ દર્શયિત્વા ફલોત્પ્રેક્ષાં હેતૂત્પ્રેક્ષાઞ્ચ દ્રવ્યં વિહાય જાત્યાદિત્રિષુ દર્શયિતું ક્રિયાગામિનીં ફલોત્પ્રેક્ષામાહ---રાવણસ્યાપીતિ ।
રામાસ્તૌ રામક્ષિપ્તઃ આશુગો ઽપિ રાવણસ્ય હૃદયં ભિત્ત્વા ઉરગેભ્યઃ પ્રિયમાખ્યાતુમિવ ભુવં વિવેશ ઇત્યન્વયઃ ।
અત્રેતિ ।
આખ્યાનક્રિયારૂપં પ્રવેશસ્ય ફલમુત્પ્રેક્ષિતમિત્યર્તઃ ।
તુમર્થેચ્છાવિષયસ્ય ફલત્વપ્રતીતેઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) રામાસ્તો રામેણ ક્ષિપ્તઃ ।
પ્રિયમાખ્યાતુમિવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
હેતૂત્પ્રેક્ષા યથા--
"સૈષા સ્થલી યત્ર વિચિન્વતા ત્વાં ભ્રષ્ટં મયા નૂપુરમેકમુર્વ્યામ્ ।
અદૃશ્યત ત્વચ્ચરણારવિન્દવિશ્લેષદુઃ ખાદિવ બદ્ધમૌનમ્" ॥
અત્ર દુઃ ખરૂપો ગુણો હેતુત્વેનોત્પ્રેક્ષિતઃ ।
એવમન્યત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) સૈષા સ્થલીતિ---પુષ્પકસ્થાં સીતાં પ્રતિ રામસ્યોક્તિરિયમ્ ।
ત્વાં વિચિન્વતા વિચારયતા મયા, યત્ર ભ્રષ્ટમર્થાત્ત્વચ્ચરણાત્પતિતમેકં નૂપુરમદૃશ્યત સૈષા સ્થલી ।
નિઃ શબ્દસ્ય નૂપુરસ્ય મૌનહેતુમુત્પ્રેક્ષતે---ત્વચ્ચરણેતિ ।
અત્રેતિ ।
હેતુત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
એવમન્યદિતિ . ક્રિયોત્પ્રેક્ષાયાઃ ફલગામિત્વમેવોક્તં ન હેતુગામિત્વમ્, ગુણોત્પ્રેક્ષાયા હેતુગામિત્વમેવોક્તં ન ફલગામિત્વમ્, જાત્યુત્પ્રેક્ષાયાસ્ત્વનેકગામિત્વમપ્યુક્તમ્ ।
એવં રીત્યા તદૂહ્યમિત્યર્થઃ ।
તત્ર ક્રિયોત્પ્રેક્ષાયા હેતુગત્વં યથા--- "યશસ્તવ મહીપાલ ! માર્જનાદિવ નિર્મલમ્ ।
ઽ; ઇત્યત્ર નૈર્મલ્યહેતુત્વેન માર્જનક્રિયોત્પ્રેક્ષિતા ।
ગુણસ્ય ફલગામિત્વં યથા--- "સદા કીર્તિમુખં પદ્મં પુણ્યાર્થમિવ તિષ્ઠતિ ।
ઽ; અત્ર મુણ્યં ગુણશ્ચ ફલત્વેનોત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
જાત્યુપ્રેક્ષાયાઃ ફલગામિત્વં યથા-- "કામુકસ્ય રતૌ વામા કન્દર્પશરપીડિતા ।
નખક્ષતકૃતં દુઃ ખં સુખત્વાયેવ વાઞ્છતિ ॥
" અત્ર નિત્યાયા અપિ સુખત્વજાતેર્દુઃ ખે આરોપ્યત્વરૂપવાઞ્છાયાઃ ફલમુત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
જાત્યુત્પ્રેક્ષાયા હેતુગામિત્વં યથા--- "રાહુગ્રસ્તો ઽપિ શીતાંસુર્દ્વિજત્વાદિવ પુણ્યકૃત્ ।
ઽ; ઇતિ અત્ર પુણ્યજનનત્વેન દ્વિજત્વજાતિરુત્પ્રેક્ષિતા ।
યદ્યપિ---- "કોકયૂનોર્મનોદુઃ ખં ચન્દ્રાદિવ સમુત્થિતમ્ ।
ઽ; ઇત્યાદિષુ દ્રવોયત્પ્રેક્ષાયા અપિ હેતુગામિત્વં સમ્ભવતિ તથાપિ વિરલત્વાદ્ વૈચિત્ર્યવિશેષાનાવહત્વાચ્ચ તદસમ્ભવો દર્શિતઃ ।
લોચના:
(લો, એ) સૈષેત્યત્ર ચલનદ્રવ્યસંયોગાભાવાદ્ નૂપુરસ્ય મૌનિત્વમ્, તદેવં દુઃ ખહેતુકમૌનિત્વાભાવેનાધ્યવસિતમ્ ।
યદ્વા નૂપુમૌનિત્વહેતુશ્ચલદ્દ્રવ્યસંયોગાભાવ એવંદુઃ ખતાદાત્મ્યેન અધ્યવસિતઃ તત્ર ચ પક્ષે ઽતિશયોક્તિવદ્ વિષયસ્ય ગમ્યમાનતા એતચ્ચાગ્રે સ્ફુટીભવિષ્યતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉક્ત્યનુક્તયોર્નિમિત્તસ્ય દ્વિધા તત્ર સ્વરૂપગાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયાશ્ચત્વારિંશદ્વિધત્વં ગુણક્રિયારૂપનિમિત્તદ્વયઘટિતં દર્શિતમેવ ।
સંપ્રતિ તુ નિમિત્તાનુક્રિવશાદેવ ષોડશપ્રકારપ્રવેશાત્ ષટ્પઞ્ચાશદ્વિધત્વં દર્શયિતુમાહ---ઉક્ત્યનુક્ત્યોરિતિ ।
જાત્યાદિત્રયસ્ય ફલહેતુગત્વેન નિમિત્તાનુક્ત્યસમ્ભવસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ત્રયસ્ય દ્રવ્યગોત્પ્રેક્ષાયાઃ સ્વરૂપગામિત્વ એવ નિમિત્તાનુક્તિસમ્ભવાદાહ---દ્વિધેતિ ।
સ્વરૂપગા ઇતિ ।
નતુ ફલહેતુગા ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તેષુ ચત્વારિંશત્સંખ્યાકેષુ ભેદેષુ મધ્યે યે સ્વરૂપગાયાઃ ષોડશ ભેદાસ્તે ઉત્પ્રેક્ષાનિમિત્તસ્યોપાદાનાનુપાદાનાભ્યાં દ્વાત્રિંશદ્ભેદા ઇતિ મિલિત્વા ષટ્પઞ્ચાશદ્ભેદા વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયાઃ ।
તત્ર નિમિત્તસ્યોપાદાનં યથા પૂર્વોદાહૃતે "સ્નાતીવ" ઇત્યુત્પ્રેક્ષાયં નિમિત્તં પાતકિત્વમુપાત્તમ્ ।
અનુપાદાને યથા--"ચન્દ્ર ઇવાપરઃ" ઇત્યત્ર તથાવિધસૌન્દર્યાદ્યતિશયો નોપાત્તઃ ।
હેતુફલયોસ્તુ નિયમેન નિમિત્તસ્યોપાદાનમેવ, તથાહિ--"વિશ્લેષદુઃ ખાદિવ" ઇત્યત્ર યન્નિમિત્તં બદ્ધમૌનત્વમ્ "આખ્યાતુમિવ" ઇત્યત્ર ચ ભૂપ્રવેશસ્તયોરનુપાદાને ઽસઙ્ગતમેવ વાક્યં સ્યાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) વ્યાચષ્ટે---તેષ્વિતિ ।
યે સ્વરૂપગાયાઃ ષોડશ ભેદાઃ જાતિગામિન્યો જાત્યા ચતસ્ત્રો, ભાવાભાવવિષયત્વેનાષ્ટૌ, ગુણક્રિયાનિમિત્તદ્વૈવિધ્યાત્ ષોડશપ્રકારત્વં સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાયા બોધ્યમ્ ।
ઉપાદાનાનુપાદાનાભ્યામિતિ ।
ઉપાદાનઘટિતાશ્ચ ષોડશ તત્વારિંશટ્રણનાપ્રવિષ્ટા એવ ।
અનુપાદાનઘટિતા ષોડશમાત્રવૃત્તિર્બોધ્યા ।

નચ નિમિત્તાનુ પાદાને કથં તદ્દ્વૈવિધ્યઘટિતં ષોડશત્વમ્ અષ્ટત્વસ્યૈવૌચિત્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
ક્વચિન્નિમિત્તભૂતા ક્રિયયૈવ તસ્યા અનુક્તિઃ ।
ક્વચિત્તાદૃશસ્ય ગુણસ્યાનુક્તિઃ ।
અનુક્તાવપિ દ્વૈવિધ્યસમ્ભવાત્ ।
મિલિત્વેતિ ।
અનુક્તિનિમિત્તકષોડશાભિઃ સહ મિલિત્વેત્યર્થઃ ।
ઇત્થં સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાયામેવ હેત્વનુક્તિસમ્ભવાત્ ષટ્પઞ્ચાશત્ત્વં નતુ ફલયોગોત્પ્રેક્ષાયામિત્યાહ---હેતુફલયોસ્ત્વિતિ ।
ભૂપ્રવેશ ઇત્યત્રાપિ યન્નિમિત્તમિત્યન્વયઃ ।
અસઙ્ગતમેવેતિ ।
તુમન્તપઞ્ચમ્યન્તયોરાકાઙ્ક્ષાનિવૃત્તિરેવાસઙ્ગતિઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) ઉક્તિર્વાચકપદપ્રયોગઃ, અનુક્તિસ્તદભાવે ઽપ્યર્થલભ્યતા ।
અસઙ્ગતમેવેતિ ।
સાકાઙ્ક્ષત્વાદિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રતીયમાનાયાઃ ષોડશસુ ભેદેષુ વિશેષમાહ--
લોચના:
(લો, ઓ) ષોડશસુ---સમનન્તરોક્તેષુ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રતીયમાનાભેદાશ્ચ પ્રત્યેકં ફલહેતુગાઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) પ્રતીયમાનાયાઃ ષોડશસ્વિતિ---ભાવાભાવવિષયકત્વેન જાત્યાદિચતુષ્કોત્પ્રેક્ષા અષ્ટૌ, ગુણક્રિયાનિમિત્તદ્વયવશાચ્ચ ષોડશેતિ પ્રાગેવ દર્શિતમ્ ।
ફલહેતુગા ઇતિ ।
નતુ સ્વરૂપેણેતિ વક્ષ્યતે ।
તથા ચ ફલગામિત્વહેતુગામિત્વદ્વૈવિધ્યાદ્ દ્વાત્રિંશત્પ્રકારા ઇતિ વક્ષ્યતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથૈદાહૃતે "નન્વઙ્ગ્યાઃ સ્તનયુગ્મેન" ઇત્યત્ર લજ્જયેવેતિ હેતુરુત્પ્રેક્ષિતઃ ।
અસ્યામપિ નિમિત્તસ્યાનુપાદાનં ન સમ્ભવતિ ।
ઇવાદ્યનુપાદાને નિમિત્તસ્ય ચાકીર્તને ઉત્પ્રેક્ષણસ્ય પ્રમાતુર્નિશ્ચેતુમશક્યત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) નનુ નિમિત્તાનુપાદાનકૃતા પરષોડશવૃદ્ધિઃ કથં ન પ્રદર્શ્યતે ઇત્યાહ-- અસ્યામપીતિ ।
અસ્યાં પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષાયામિત્યર્થઃ ।
ફલહેતુગત્વે વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયામિવાસ્યામપીત્યર્થઃ ।
તદસમ્ભવમુપપાદયતિ---ઇવાદ્યનુપાદાન ઇતિ ।
તથા હિ, "તત્વઙ્ગ્યાઃ"ઇત્યાદૌ હારાય સ્થાનાદાનં લજ્જોત્પ્રેક્ષાયા હેતુઃ, તદનુપાદાને તુ લજ્જાહેત્વદર્શનાલ્લજ્જોત્પ્રેક્ષા પ્રમાત્રા બોદ્ધા નિશ્ચેતુમશક્યૈવેત્યર્થઃ ।
તદનિશ્ચયે ઽચેતનસ્ય તનયુગ્મસ્ય લજ્જાસમ્ભવાત્ તદન્વયો બાધિત એવ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નચ બાધવશાદુત્પ્રેક્ષા નિશ્ચીયતામિતિ વાચ્યમ્ ।
હેત્વભાવે કુતો લજ્જોત્યાકાઙ્ક્ષાસત્ત્વાન્નિશ્ચયાસમ્ભવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાપ્યત્ર ન ભવતિ, ધર્માન્તરતાદાત્મયનિબન્ધનાયામસ્યામિવાદ્યપ્રયોગે વિશેષણયોગે સત્યતિશયોક્તેરભ્યુપગમાત્ ।
યથા--"અયં રાજાપરઃ પાકશાસનઃ" ઇતિ ।
(વિશેષણાભાવે ચ રૂપકસ્ય, યથા--"રાજા પાકશાસનઃ" ઇતિ । ) તદેવં દ્વાત્રિંશત્પ્રકારા પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) અસ્યા હેતુફલગામિત્વમેવોક્તમ્, સ્વરૂપગામિત્વેનાપરપ્રભેદવૃદ્ધિશ્ચ કથં ન દર્શિતેત્યત્રાહ---સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાપ્યત્રેતિ ।
તદસમ્ભવમુપપાદયતિ---ધર્મ્યન્તરેતિ ।
પ્રકૃતે ધર્મિણ્યપ્રકૃતધર્મ્યન્તરતાદાત્મ્યં યત્ર નિબન્ધયતે, તન્નિબન્ધનં યસ્યાં તાદૃશ્યામસ્યામુત્પ્રેક્ષાયામિત્યર્થઃ ।
વિશેષણયોગ ઇતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષણીયચન્દ્રાદેરપરત્વાદિવિશેષણોપાદાન ઇત્યર્થઃ ।
તથાત્વે ઽતિશયોક્તિં દર્શયતિ---યથાયં રાજેતિ ।
અત્ર ભેદે ઽપ્યભેદારોપરૂપાતિશયોક્તિઃ ।
તદનુપાદાને તુ રૂપકસ્યાભ્યુપગમાદિત્યાહવિશેષણસ્યેતિ ।
તદ્દર્શયતિ--રાજેતિ ।
દ્વાત્રિંશત્પ્રકારેતિ ।
વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયા મેલને ત્વષ્ટાશીતિપ્રકારેતિ બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઔ) ન ભવતિ--તદ્વિષયે ઽલઙ્કારાન્તરઙ્ગીકારાદિત્યર્થઃ ।
તદેવાહ---ધર્મ્યન્તરેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉક્ત્યનુક્ત્યોઃ પ્રસ્તુતસ્ય પ્રત્યેકં તા અપિ દ્વિધા ।
લોચના:
(લો, અ) પ્રસ્તુતસ્ય--ઉત્પ્રક્ષાવષયસ્ય ।
તાઃ--સમનન્તરોક્તપ્રકારાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તા ઉત્પ્રેક્ષાઃ ।
ઉક્તૌ યથા--"ઉરુઃ કુરઙ્ગકદૃશઃ-" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) અષ્ટાશીતિપ્રકારાયા અસ્યા દ્વૈગુણ્યેન ષટ્સપ્તત્યુત્તરૈકશતરૂપતામાહૌક્ત્યનુક્ત્યોરિતિ ।
પ્રસ્તુતસ્ય પ્રાકરણિકસ્ય ।
વાચ્યપ્રતીયમાનસમસ્તમેલનેનાષ્ટાશીતિરૂપોત્પ્રોક્ષા ।
નચ પ્રાકરણિકાનુક્તો તસ્ય નિગરણરૂપાતિશયોક્તિરેવેતિ વાચ્યમ્ ।
સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાયામેવ તત્પ્રસક્તેઃ ।
પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષાયાં તુ સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષઆસમ્ભવસ્ય દર્શિતત્વાદેવ ।
વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયામિવાદિસત્ત્વાદેવ નાતિશયોક્તિપ્રસક્તિઃ વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયાં પ્રકૃતોક્તિં દર્શયતિ---ઊરુરિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનુક્તૌ યથા મમ પ્રભાવત્યામ--"પ્રદ્યુમ્નઃ--ઇવ હિ સમ્પ્રતિ દિગન્તરમાચ્છાદયતા તિમિરપટલેન--
ઘટિતમિવાઞ્જનપુઞ્જૈઃ પૂરિતમિવ મૃગમદક્ષોદૈઃ ।
તતમિવ તમાલતરૂભિર્વૃતમિવ નીલાંશુકૈર્ભુવનમ્" ॥
અત્રાઞ્જનેન ઘટિતત્વાદેરુત્પ્રેક્ષણીયસ્ય વિષયવ્યાપ્તત્વં નોપાત્તમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) ઘટિતમિવેત્યાદિ--તિમિરપુઞ્જેનૈવમેવં કૃતમિવેત્યર્થઃ ।
તત્તત્કરણં દર્શયતિ---ઘટિતમિવેતિ ।
ભુવનમઞ્જનપુઞ્જૈર્ઘટિતં નિર્મિતમિવેત્યર્થઃ ।
તત્તં વ્યાપ્તમ્ ।
વૃતમાચ્છાદિતમ્ ।
વિષય ઇતિ--પ્રસ્તુતરૂપઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા--
"લિમ્પતીવ તમો ઽઙ્ગાનિ વર્ષતીવાઞ્જનં નભઃ" ।
અત્ર તમસો લેપનસ્ય વ્યાપનરૂપો વિષયો નોપાત્તઃ ।
અઞ્જનવર્ષણસ્ય તમઃ સમ્પાતઃ ।
અનયોરુત્પ્રેક્ષાનિમિત્તં ચ તમસો ઽતિબહુલત્વં ધારારૂપેણાધઃ સંયોગશ્ચ યથાસંખ્યમ્ ।
કેચિત્તુ--"અલપનકર્તૃભઊતમપિ તમો લેપનકર્તૃત્વેનોત્પ્રેક્ષિતં વ્યાપનં ચ નિમિત્તમ્, એવં નભો ઽપિ વર્ષણાક્રિયાકર્તૃત્વેન" ઇત્યાહુઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) પરકીયશ્લોકમપિ દર્શયતિ---લિમ્પતીવેતિ ।
તમઃ સમ્પાત ઇત્યનુપાત્ત ઇત્યન્વયઃ ।
સમ્પાતશ્ચાધઃ સંયોગહેતુપ્તનક્રિયા, નત્વધઃ સંયોગઃ ।
અતો ઽત્ર નિમિત્તત્વેન વક્ષ્યમાણાધઃ સંયોગસ્ય ભેદઃ ।
અનયોરનુક્તં નિમિત્તં દર્શયતિ---અનયોરિતિ ।
ઇયં ક્રિયાસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા ।
કેચિત્ત્વત્ર કર્તૃસ્વરૂપદ્રવ્યોત્પ્રેક્ષામાહુઃ ।
તદ્ દર્શયતિ---કેચિત્ત્વિતિ ।
અત્ર કેચિદિત્યસ્વરસસૂચનમ્ ।
ક્રિયોત્તરમિવકારત્ત્મોનભસોર્વાસ્તવત્વેનાનુત્પ્રેક્ષણીયત્વાચ્ચ ।
લેપનવર્ષણકર્તૃત્વમવાસ્તવમિતિ ચેત્તદા લેપનવર્ષણ્યોરેવોત્પ્રેક્ષાપર્યવસાનાત્ ।
સંયોગવિશેષસ્યેવ હિ વ્યાપ્તિનામ્નારેતિશયસ્થાગનસામ્યેન રૂપસમ્ભાવના ઉત્પ્રેક્ષાભેદઃ પ્રતીયતે ।
વિષયસ્ય ગમ્યતા હેતુફલોત્પ્રેક્ષયોરઙ્ગીક્રિયતે ।
સ ચ યદિ સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાયામેવ સ્યાત્તદા કો દોષ ઇત્યલં બહુના ।
લોચના:
(લો, આ) ક્ષોદૈશ્ચૂર્ણૈઃ ।
અનયોર્ઘાટિતામિવેત્યાદેર્લિમ્પતીવેત્યાદેશ્ચોદાહરણયોરુત્પ્રેક્ષાનિમિત્તમિત્યતઃ પૂર્વં વ્યાપનસ્યાઞ્જનઘટનાદિતિ શેષઃ ।
"વર્ષતીવાઞ્જનં નભઃ" ઇત્યત્ર ચ ધારારૂપેણાધઃ સંયોગ ઇત્યર્થઃ ।
કેચિદલઙ્કારસર્વસ્વકારાદયઃ ઇત્યાહુરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
લેપનકર્તૃત્વેનોત્પ્રેક્ષિતં લિમ્પતીતિ તતઃ કર્તૃતાભિધાનાત્તસ્ય ચ તમસિ સામાનાધિકારણ્યેન તદ્રતતાપ્રત્યયાદિત્યભિસાન્ધિઃ ।
તેષામેષા યુક્તિઃ-તમોગતત્વેન લેપનક્રિયાકર્તૃત્વોત્પ્રેક્ષાયાં લેપનાદિનિમિત્તં ગમ્યમાનમ્ ।
વ્યાપનાદાવુત્પ્રેક્ષાવિષયત્વે નિમિત્તમન્યદન્વેષ્યં સ્યાત્ ।
નચ વિષયસ્ય ગમ્યમાનત્વં યુક્તમ્, તસ્યોત્પ્રેક્ષાધારત્વેન પ્રસ્તુતસ્યાભિધાતુમુચિતત્વાત્ ।
અત્ર કેચિદિત્યનેનાત્મનો ઽરુચિપ્રકટનમ્ ।
તથા હિ અતિશયોક્તૌ કમલમનમ્ભસીત્યાદાવિવાત્ર વિષયનિમિત્તયોર્દ્વયોરપ્યત્ર ગમ્યમાનત્વમેવ ।
વ્યાપનકર્તર્યેવ તમસિ લેપનકર્તૃત્વસમ્ભાવનસ્ય તમસો લેપનકર્ત્રા સાદૃશ્યવિરહાચ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અલઙ્કારાન્તરોત્થા સા વૈચિત્ર્યમધિકં ભજેત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) અલઙ્કારાન્તરોત્થેતિ ।
સા દર્શિતસમસ્તપ્રકારોત્પ્રેક્ષાલઙ્કારાન્તરોત્થા અલહ્કારન્તરનિષ્પન્ના ચેત્તદાધિકં વૈચિત્ર્યં ભજેદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર સાપહ્નવોત્પ્રેક્ષા યથા મમ--
"અશ્રુચ્છલેન સુદૃશો હુતપાવકધૂમકલુષાક્ષ્યાઃ ।
અપ્રાપ્ય માનમઙ્ગે વિગલતિ લાવણ્યવારિપૂર ઇવ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) અશ્રુચ્છલેનેતિ ।
પત્યૌ જુહ્વતિ તત્સન્નિધિસ્થાયા નાયિકાયા અશ્રુનિર્ગમવર્ણનમિદમ્ ।
હુતપાવકધૂમકલુષાક્ષ્યાઃ સુદૃશો ઽઙ્ગે માનમવકાશમપ્રાપ્ય લાવણ્યવારિપૂર ઇવ અશ્રુચ્છલેન વિગલતીત્યર્થઃ ।
અત્ર છલપદાદશ્ર્વપહ્વવો વિગલલ્લાવણ્યવારિપૂરાત્મકસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાનિષ્પાદકઃ ।
અશ્ર્વપહ્નવં વિના તદસમ્ભવાદશ્રુણિ લાવણ્યરૂપકસ્યૈવાપત્તેઃ ।
અત્ર ચ વારિપૂરકસત્ત્વેતિ ન તદુત્પ્રેક્ષાનિષ્પાદકમ્ ।
તદ્વિ નાપિ લાવણ્યમિત્યુક્તાવપ્યુત્પ્રેક્ષાનિષ્પત્તેઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) સાપહ્નવોત્પ્રેક્ષેત્યનેન સહાર્થનિર્દેશેનાપહ્નુતેરઙ્ગભાવઃ ।
સમ્ભાવનાયા એવ ઉદ્રેકાવભાસાત્ ।
હુતઃ પાવકો વિવાહકાલીનઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શ્લેષહેતુગા યથા--
"મુક્તોત્કરઃ સઙ્કટશુક્તિમધ્યદ્વિનિર્ગતઃ સારસલોચનાયાઃ ।
જાનીમહે ઽસ્યાઃ કમનીયકમ્બુગ્રીવાધિવાસાદ્ગુણવત્ત્વમાપ" ॥
અત્ર ગુણવત્ત્વે શ્લેષઃ કમ્બુગ્રીવાધિવાસાદિવેતિ હેતૂત્પ્રેક્ષાયા હેતુઃ ।
અત્ર "જાનીમહે" ઇત્યુત્પ્રેક્ષાવાચકમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) મુક્તોત્કર ઇતિ ।
આવરણયન્ત્રિતત્વેન સંકટાદ્ દુઃ ખદ્રાયકાત્ શુક્તિમાધ્યાદ્ વિનિર્ગતો મુક્તોત્કરઃ સારસાક્ષ્યા અસ્યા કમનીયકમ્બુગ્રીવાધિવાસાદ્ ગુણંવત્ત્વં તન્તમત્ત્વમેવ, ગુણવત્ત્વં જ્યોતિરાધિક્યમાપેતિ જાનીમહે ઉત્પ્રેક્ષામહે ઇત્યર્થઃ ।
અસ્થાનસ્થિતિદુઃખોત્તીર્ણસ્ય ગુણવત્સ્થાનવાસાદિવ ગુણવત્ત્વપ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
ત્રિલેખાવિશિષ્ટા ગ્રીવા કમ્બુઃ ।
અત્ર તન્તોર્વાસ્તવત્વાન્ન તત્પ્રાપ્તિહેતૂત્પ્રેક્ષા સમ્ભવતીત્યતો ગુણપદશ્લેષાજ્ જ્યોતિર્વિશેષપ્રાપ્તિહેતૂત્પ્રેક્ષા ઇત્યતઃ શ્લેષનિર્વાહ્યા ઇયમુત્પ્રેક્ષા ।
લોચના:
(લો, ઈ) ગુણઃ સૂત્રં મહાર્ઘ્યતાદિશ્ચ ।
અત્ર શ્લેષહેતુકત્વં શ્લિષ્ટશબ્દાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાદેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમ્--
મન્યે શઙ્કે ધ્રુવં પ્રાયો નૂનમિત્યેવમાદયઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) જાનીમહે ઇતિ મન્યે ઇત્યાદયો ઽપ્યુત્પ્રેક્ષાવાચકા જ્ઞેયા ઇત્યર્થઃ ।
આદિશબ્દેન કિમાદયઃ ।
તત્ર કિંશબ્દસ્ય પ્રયોગે યથા ગોપીનાથસ્ય ગઙ્ગાવર્ણન---
"વલિપ્રસૂનાવલિમૂર્મિહસ્તૈઃ સઞ્ચારયન્તી ભજતાં સુદૂરમ્ ।
વિક્રીય કૈવલ્યમમુષ્ય મૂલ્યં વરાટસંખ્યાં કિમિયં કરોતિ" ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિદુપમોપક્રમોત્પ્રેક્ષા યથા--
"પારેજલં નીરનિધેરપસ્યન્ મુરારિરાનીલપલાશરાશીઃ ।
વનાવલીરુત્કલિકાસહસ્ત્રપ્રતિક્ષણોત્કૂલિતશૈવલાભાઃ" ॥
ઇત્યત્રાભાશબ્દસ્યોપમાવાચકત્વાદુપક્રમે ઉપમા ।
પર્યવસાને તુ જલધિતીરે શૈવાલસ્થિતેઃ સમ્ભાવનાનુપપત્તૌ સમ્ભાવનોત્થાપનમિત્યુત્પ્રેક્ષા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) ક્વચિદુપમોપક્રમોત્પ્રેક્ષા ઇતિ ।
ઉપક્રાન્તાયા ઉપમાયા એવોત્પ્રેક્ષેત્યર્થઃ ।
પારેજલમિતિ---મુરારિઃ શ્રીકૃષ્ણઃ નીરનિધેઃ સમુદ્રસ્ય પારેજલં જલસ્ય પારે કૂલે વનાવલીરપશ્યત્ ।
કીદૃશીઃ ? આનીલઃ પલાશાનાં પત્રાણાં રાશિર્યાસુ ।
પુનઃ કીદૃશી ? ઉત્કલિકાસહસ્ત્રેણ તરઙ્ગસહસ્ત્રેણ પ્રતિક્ષણોત્કૂલિતાનાં શૈવલાનામાભા ઇવેત્યર્થઃ ।
અત્રોપમાયા એવોત્પ્રેક્ષાં ગ્રાહયતિ---અત્રાભાશબ્દસ્યેતિ ।
શૈવલસ્યેવ આભા યત્રેતિ બહુવ્રીહિસમાસવશાદુપમાપ્રતિપાદકસ્યેત્યર્થઃ ।
અનેન ઉપમોપક્રમો દર્શિતઃ ।
તતસ્તસ્યા ઉપમાયા ઉત્પ્રેક્ષામુપપાદયતિ---પર્યવસાને ત્વિતિ ।
"શૈવલાભાઽ; ઇત્યનેનૈવોપમાપર્યવસાનસમ્ભવે ઉત્કૂલત્વકથનમનુપયુક્તમત ઉત્કૂલિતશૈવલાભા ઇવેતિ પર્યવસાને ઉત્પ્રેક્ષેત્યન્વયઃ ।
તાદૃશોત્પ્રેક્ષાયા ઉત્થાનમુપપાદયતિ---જલધિતીર ઇતિ ।
વનાન્તર ઉત્કૂલિતશૈવલાસમ્ભવાત્ તત્ર ન તત્સમ્ભાવનોત્થાનમ્ ।
જલનિધિતીરે શૈવલસ્થિતેઃ સમ્ભવસ્યોપપત્તેરનુપપત્ત્યભાવાત્ સમ્ભાવનોત્થાનમુત્કૂલિતશૈવલસમ્ભાવોત્થાનમિત્યર્થઃ ।
તતસ્તદાભા ઇવેત્યુત્પ્રેક્ષેત્યત આહ---ઉત્પ્રેક્ષેતિ ।
તત્સમ્ભાવનોત્થાનાભાવે ઉત્કૂલિતવિશેષણવૈયર્થ્યમિતિ ભાવઃ એવં ચોત્પ્રેક્ષાયા ઉપક્રાન્તોપમાવિષયત્વાદુપમાનિષ્પાદ્યેયમુત્પ્રેક્ષેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) ઉપમોકક્રમોત્પ્રેક્ષા---ઉપમોપક્રમે પદાર્થાન્વયવેલાયાં તદ્વાચકશબ્દોપાદાનાદ્ યસ્યાસ્તથાભૂતા ।
વાક્યપ્રતીત્યનન્તરં સમ્ભાવનાકર્તુરભિમાનવ્યાપારસ્યાવિર્ભાવાદ્ વિશ્રાન્તાવુત્પ્રેક્ષા ।
ઉત્કલિકા વીચયઃ ।
ઉત્કૂલિતાનિ--કૂલમુદ્રતાનિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં વિરહવર્ણને--"કેયૂરાયિતમઙ્ગદૈઃ--" ઇત્યત્ર "વિકાસિનીલોત્પલતિસ્મ કર્ણે મૃગાયતાક્ષ્યાઃ કુટિલઃ કટાક્ષઃ" ઇત્યાદૌ ચ જ્ઞેયમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) કેયૂરાયિતમિતિ ।
કેયૂરૈરિવાચરિતમિવેત્યર્થઃ ।
કેયૂરં કઙ્કણમ્ ।
વિરહકાર્શ્યાદઙ્ગદૈઃ કેયૂરસ્થાનં પ્રાપ્તમિત્યર્થઃ ।
તત્રાપિ પ્રત્યયવશાત્ પ્રાપ્તોપમા અઙ્ગદસ્યાઽચારાભાવાદુત્પ્રેક્ષ્યતે ।
ઔત્યુપમોત્પ્રેક્ષાં દર્શયિત્વા આર્થ્યુપમોત્પ્રેક્ષાં દર્શયતિ---વિકાસીતિ ।
અત્રાપિ ક્કિબ્લોપાદાર્થો ળુપ્તોપમા ઉત્પ્રેક્ષ્યતે ।
લોચના:
(લો, ઋ) સમ્પ્રતિ પ્રત્યયસ્યોપમાવાચકત્વે ઉદાહરતિ---કેયૂરાયિતમિતિ ।
પ્રત્યયલોપે ઉદાહરતિ---વિકાસીતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભ્રાન્તિમદલઙ્કારે "મુગ્ઘા દુગ્ધધિયા--" ઇત્યાદૌ ભ્રાન્તાનાં બલ્લવાદીનાં વિષયસ્ય ચન્દ્રિકાદેર્જ્ઞાનમેવ નાસ્તિ, તદુપનિબન્ધનસ્ય કવિનૈવ કૃતત્વાત્ ।
ઇહ તુ સંભાવનાકર્તુવિષયસ્યાપિ જ્ઞાનમિતિ દ્વયોર્ભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) ભ્રાન્તિમદલઙ્કારે નિશ્ચયો ઽત્ર તુ ઉત્કટકોટિકઃ સંશય ઇતિ ભેદસમ્ભવે ઽપિ ભેદકાન્તરમાહ---ભ્રાન્તિમદલઙ્કાર ઇતિ ।
જ્ઞાનમેવ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
તત્સત્ત્વે દુગ્ધધિયા ગાવામધઃ કુમ્ભદાનાનુપપત્તેઃ ।
જ્ઞાનમેવ નાસ્તિ ચન્દ્રિકાત્વેન ।
નનુ, "ન કસ્ય કુરુતે ચિત્તભ્રમંચન્દ્રિકા" ઇત્યુક્તિતશ્ચન્દ્રિકાત્વેન જ્ઞાનમસ્તીત્યત આહ---તદુપનિબન્ધસ્યેતિ ।
ચન્દ્રિકાયાં બલ્લવાનાં ભ્રમોપનિબન્ધસ્યેત્યર્થઃ ।
તથા ચ કવ્યુક્ત્યા શ્રોતૄણાં બલ્લવાદીનાં ન ચન્દ્રિકાત્વેન જ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષાયામસ્યાં તદ્વૈલક્ષણ્યમાહ---ઇહ ત્વિતિ ।
સમ્ભવાનાકર્તુઃ કવેસ્તદુપનિબદ્ધનસ્યેત્યર્થઃ ।
વિષયસ્યાપિ વિષયસ્યાનુત્કટતયા તત્કોટેરપિ જ્ઞાનાત્ ।
લોચના:
(લો, ૠ) વિષયસ્ય વર્ણ્યમાનસ્ય ।
ચન્દ્રિકાદેરિત્યાદિશબ્દાચ્ચન્દ્રિકાશબલિતકુવલયાદિઃ ।
તદુપનિબન્ધસ્ય કાવ્યે શબ્દેનોપનિબન્ધસ્ય ।
ઇહ---ઉત્પ્રેક્ષાયાં કોટિદ્વયસ્ય વિષયવિષયિરૂપાત્મકસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********

સંદેહે તુ સમકક્ષતયા કોટિદ્વયસ્ય પ્રતીતિઃ, ઇહ તૂત્કટા સંભાવ્યભૂતૈકકોટિઃ ।
અતિશયોક્તૌ વિષયિણઃ પ્રતીતસ્ય પર્વવાસને ઽસત્યતા પ્રતીયતે, ઇહ તુ પ્રતીતિકાલ એવેતિ ભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) તર્હિ સન્દેહાલઙ્કારાભેદ ઇત્યત આહ---સન્દેહ ઇતિ ।
એકકોટેરુત્કટત્વતુલ્યત્વાભ્યાં ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
અતિશયોક્તિતો ભેદમાહ---અતિશયોક્તાવિતિ ।
વિષયિણ આરોપ્યમાણસ્ય પર્યવસાને ઉત્તરકાલે, "કથમુપરિ કલાપિનઃ કલાપઽ; ઇત્યત્ર કલાપભ્રમાનન્તરમેવ કેશત્વવિશેષદર્શનાત્ કલાપેઽસત્યતા પ્રતિપાદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ઇહ ત્વિતિ---સપ્રસવા ઇવેત્યાદ્યુત્પ્રેક્ષાકાલ ઇત્યર્થઃ ।
એતચ્ચાનુભવવૈલક્ષણ્યમભિપ્રેત્યાપાતત એવોક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ યોનિબહિર્ભાવરૂપપ્રસવબાધસ્યેવ નાયિકાશિરસિ કલાપભાધસ્યાપિ સત્ત્વે એવાહાર્યતદુભયબુદ્ધિસત્ત્વેનોભયત્ર સામ્યમેવ ।
કિન્તૂત્પ્રેક્ષા ઉત્કટકોટિકસન્દેહ રૂપા, અતિશયોક્તિસ્તુ નિશ્ચયરૂપેતિ ભેદઃ ।
"કથમુપરિ" ઇત્યત્ર હિ કલાપસ્યાહાર્યનિશ્ચય એવ કથંપદબોધ્યઃ સન્દેહઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) ઉત્કટા---વિષયનિગરણેન પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
એકકોટિવિષયરૂપા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"રઞ્જિતા નુ વિવિધાસ્તરુશલા નામિતં નુ ગગનં સ્થગિતં નુ ।
પૂરિતા નુ વિષમેષુ ધરિત્રી સંહૃતા નુ કકુભસ્તિમિરેણ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) ઉત્પ્રેક્ષાલઙ્કારસ્યૈવ વિષયે ક્વચિચ્છ્લોકે સન્દેહાલઙ્કારં કેચિદાહુઃ, તદ્દૂષયિતું શ્લોકમાહ---"રઞ્જિતા નુ" ઇત્યાદિ ।
ગાઢતમોવર્ણનમિદમ્ ।
રઞ્જિતા ન્વિતિ---કૃષ્ણવર્ણોકૃતેત્યર્થઃ ।
સર્વત્ર તિમિરેણેત્યન્વયઃ ।
સ્થગિતમાચ્છાદિતમ્ ।
વિષમેષુ--ગભીરોચ્ચસ્થલીષુ ।
સંહૃતા નાશૈતાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇત્યત્ર યત્તર્વાદૌ તિમિરાક્રાન્તતા રઞ્જનાદિરૂપેણ સંદિહ્યત ઇતિ સંદેહાલઙ્કાર ઇતિ કેચિદાહુઃ, તન્ન-એકવિષયે સમાનબલતયાનેકકોટિસ્ફુરણસ્યૈવ સંદેહત્વાત્ ।
ઇહ તુ તર્વાદિવ્યાપ્તેઃ પ્રતિસંબન્ધિભેદો વ્યાપનાદેર્નિગરણેન રઞ્જનાદેઃ સ્ફુરણં ચ ।
અન્યે તુ--"અનેકત્વનિર્ધારણરૂપવિચ્છિત્ત્યાશ્રયત્વેનૈકકોટ્યધિકે ઽપિ ભિન્નો ઽયં સંદેહપ્રકારઃ" ઇતિ વદન્તિ સ્મ; તદપ્યયુક્તમ્--નિગીર્ણસ્વરૂપસ્યાન્યતાદાત્મ્યપ્રતીતિહિ સંભાવના, તસ્યાશ્ચાત્ર સ્ફુટતયા સદ્ભાવાત્ નુશબ્દેન ચેવશબ્દવત્તસ્યાદ્યોતનાદુત્પ્રેક્ષૈવેયં ભવિતું યુક્તા, અલમદૃષ્ટસંદહપ્રકારકલ્પનયા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) અત્ર કૈશ્ચિદુક્તં સન્દેહાલઙ્કારં દર્શયતિ---ઇત્યત્રેતિ ।
એકવિષય ઇતિ ।
એકધર્મિણિ ।
તર્વાદિવ્યાપ્તિઃ--તર્વાદિકર્મકરઞ્જનાદિવ્યાપ્તિઃ ।
પ્રતિસમ્બન્ધિતર્વાદિરૂપં વિશેષ્યં પ્રતીત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રતિવિશેષ્યં સન્દેહા એવ બહવઃ સ્યુરિત્યત્ર ઉત્પ્રેક્ષાપ્રાપકહેતુવિશેષશ્ચાસ્તીત્યાહ---વ્યાપનાદેરિતિ ।
તિમિરવ્યાપનાદેરિત્યર્થઃ ।
આદિપદાત્તિમિરકૃતોચ્ચનીચાદર્શનપરિગ્રહઃ ।
તસ્ય નિગરણમત્રાનુત્કટકોટિકરણમ્ ।
અન્યે તુ સન્દેહાલઙ્કારવિશેષ ઇત્યાહુઃ, તદ્દર્શયતિ---અન્યે ત્વિતિ ।
અત્રોત્પ્રેક્ષામેવ વ્યવસ્થાપયિતુમાહ---તદપ્યયુક્તમિતિ ।
નિગીર્ણસ્વરૂપસ્યાનુત્કટકોટિવિશેષીકૃતસ્વરૂપસ્યાન્યતાદાત્મ્યમનુત્કટાન્યકોટિમદભેદઃ ।
નન્વેવં નિગરણસત્ત્વાદતિશયોક્તિત્વપ્રસક્તિરિત્યત આહ---નુશબ્દેન ચેવશબ્દવદિતિ ।
લોચના:
(લો, એ) રઞ્જનાદીત્યાદિશબ્દેન નમનાદિઃ ।
એકો વિષયઃ, "સ્થાણુર્વા પુરુષો વેત્યાદૌ સ્થાણ્વાદિઃ ।
અયં માર્તણ્ડઃ કિમિત્યાદૌ રાજાદિઃ ।
સમાનબલતયા--ચૈકકોટિતયા, ઇહ--પ્રકૃતોદાહરણે, તુઃ--પુનરર્થઃ ।
તર્વાદિવ્યાપ્તેઃ--તરુગગનાદૌ તમસો વ્યાપનસ્ય સમ્બન્ધિનસ્તરુગગનાદયઃ , તદભેદાદ્ વ્યાપનસ્યાપિ ભેદઃ ।
તતશ્ચ વિષયભેદાત્કથમુક્તરૂપઃ સંશય ઇત્યર્થઃ ।
નચ સમાનબલતયાનેકકોટિસ્ફુરણમપીત્યાહ--વ્યાપનાદેરિતિ ।
અન્યે--એકદેશિનઃ ।
અનિર્ધારણમ્--સંશયબીજૈકદેશઃ ।
કથમયુક્તમિત્યાહ--નિગીર્ણેતિ ।
અન્યદ્ વિષયાત્ ।
તસ્યાઃ સમ્ભાવનાયાઃ ।
અદૃષ્ટન્યાયવિદ્ભિરિત્યર્થઃ ।
સન્દેહપ્રકારો ઽનેકવિષયનિષ્ઠ એકકોટ્યધિકસ્ફુરણાકારશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"યદેતચ્ચન્દ્રાન્તર્જલદલવલીલાં વિતનુતે તદાચષ્ટે લોકઃ શશક ઇતિ નો માં પ્રતિ તથા ।
અહં ત્વિન્દું મન્યે ત્વદરિવિરહાક્રાન્તતરુણી- કટાક્ષોલ્કાપાતવ્રણકિણકલઙ્કાઙ્કિતતનુમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) "યદેતચ્ચન્દ્રાન્તઃઽ; ઇત્યાદિશ્લોકે સાપહ્નવોત્પ્રેક્ષાપ્રસક્તિં નિરસ્યાપહ્નુત્યલઙ્કારમાત્રં વ્યવસ્થાપયિતુમાહ---યદેતદિત્યાદિ ।
રાજ્ઞિ કસ્યચિદુક્તિરિયમ્ ।
ચન્દ્રસ્યાન્તર્યદેતદ્વસ્તુ, જલદલવસ્ય જલદખણ્ડસ્ય જલદખણ્ડસ્ય સાદૃશ્યરૂપાં લીલાં વિતનુતે તદ્ વસ્તુ, લોકઃ શશક ઇતિ આચષ્ટે ।
અન્યજનં પ્રતિ તદાચષ્ટાં, માં પ્રતિ તુ ન તથાચષ્ટે ઇત્યર્થઃ ।
મમ તથાત્વાભાવનિશ્ચયાદિતિ ભાવઃ ।
તર્હિ તવ કીદૃશે નિશ્ચય ઇત્યત્રાહ---આહન્ત્વિતિ ।
ત્વયા વન્દીકૃતાનામરીણાં વિરહેણાક્રાન્તાનાં તદીયતરુણીનાં કટાક્ષોલ્કાપાતૈર્જાતો યો વ્રણસ્તસ્ય કિણો વ્રણસ્થાને પ્રકટભાગઃ, સ એવ કલઙ્કો દોષઃ, તચ્ચિહ્નિતા તનુર્યસ્ય તાદૃશમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇત્યત્ર "ભન્યે" શબ્દપ્રયોગે ઽપ્યુક્તરૂપાયાઃ સમ્ભાવનાયા અપ્રતીતેવિતર્કમાત્રં નાસાવપહ્નવોત્પ્રેક્ષા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) ઉત્કરૂપાયાઃ સમ્ભાવનાયા ઇતિ ।
ઉત્કટાનુત્કટકોટિદ્વયરૂપાયા ઇત્યર્થઃ ।
તદપ્રતીતિશ્ચ નો માં પ્રતિ તથેત્યર્થઃ ।
તેન વક્તુઃ શશકોટ્યભાવનિશ્ચયસ્ય પ્રતીતેઃ ।
નાસાવપહ્નહેતિ---તથા ચાપહ્નવમાત્રમત્રેતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) જલદસ્ય મેઘસ્ય લવઃ ।
કલઙ્કાઙ્કિતમ્--કલઙ્કચિહ્નિતમ્ ।
"મન્યેઽ; શબ્દઃ ક્વચિત્ ક્વચિદુત્પ્રેક્ષાદ્યોતકઃ ।
ઉક્તરૂપાયાઃ--અધ્યવસાયસાધ્યતાપદવાચ્યાયાઃ ।
વિતર્કઃ--ઊહનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સિદ્ધત્વે ઽધ્યવસાયસ્યાતિશયોક્તિર્નિગદ્યતે ।
વિષયનિગરણેનાભેદપ્રતિપત્તિર્વિષયિણો ઽધ્યવસાયઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) અતિશયોક્ત્યલઙ્કારમાહ---સિદ્ધત્વ ઇતિ ।
આધ્યવસાયસ્યારોપસ્ય સિદ્ધત્વે નિશ્ચયરૂપત્વે સતિ અતિશયોક્તિરિત્યર્થઃ ।
એવં ચાનિશ્ચયરૂપયોઃ સન્દેહોત્પ્રેક્ષાલઙ્કારયોર્વારણમ્ ।
પરન્તુ નિશ્ચયાલઙ્કારાપહ્નુત્યલઙ્કારરૂપકાલઙ્કારેષ્વતિવ્યાપ્તિરવશિષ્યતે, તદલઙ્કારત્રયે આરોપ્યસ્ય નિશ્ચયરૂપત્વાત્ ।
તદ્વારણાર્થમારોપવિષયનિગારણપૂર્વકત્વં વિશેષણં દત્ત્વાઽરોપવિશેષ્યપરત્વં નિબધ્નન્ વ્યાચષ્ટે---વિષયનિગરણેનેતિ ।
વિષયિણો ઽભેદપ્રતિપત્તિરર્થાદ્ વિષયે અધ્યવસાય ઇહ વિવક્ષિત ઇત્યર્થઃ ।
યત્રારોપ્યતે સ વિષયઃ ।
ય આરોપ્યતે સ વિષયી ।
નિગરણં ચાધઃ કરણં વ્યાખ્યાસ્યતે ।
તદપ્યવિસ્પષ્ટાર્થમતો વિશેષાર્થકં શબ્દં વિના વ્યઞ્જનયૈવ વિષયનિષેધબુદ્ધિરધઃ કરણમ્ ।

તચ્ચ સર્વવિધાતિશયોક્તૌ તદવસરે દર્શયિષ્યતે ।
અપહ્નુતિનિશ્ચયાલઙ્કારયોર્નિષેધાર્થકશબ્દ એવાસ્તિ ઇત્યતો ન તત્ર નિષેધ--વ્યઞ્જના ।
રૂપકે તુ ચન્દ્રતાદાત્મ્યેનૈવ મુખપ્રતીતિર્નતુ મુખનિષેધપ્રતીતિઃ ।
અપહ્નુતેર્વ્યઙ્ગ્યત્વે તુ નાસાવલઙ્કારઃ કિન્તુ તદ્ધ્વનિઃ ।
તત્રાલઙ્કારપદપ્રયોગસ્તુ બહ્મણશ્રમન્યાયાદોપચારિક એવ ।
કિન્તુ અપહ્નુતિધ્વનૌ અપહ્નુતાવેવાતિવ્યાપ્તિરિતિ, અતિશયોક્તૌ તુ અપહ્નુતિપૂર્વકે ઽન્યતાદાત્મ્યારોપ ઇત્યનયોર્ભેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્ય ચોત્પ્રેક્ષાયાં વિષયિણો ઽનિશ્ચિતત્વેન નિર્દેશાત્સાધ્યત્વમ્, ઇહ તુ નિશ્ચિતત્વેનૈવ પ્રતીતિરિતિ સિદ્ધત્વમ્ ।
વિષયનિગરણં ચોત્પ્રેક્ષાયાં વિષયસ્યાધઃ કરણમાત્રેણ, ઇહાપિ મુખં દ્વિતીયશ્ચન્દ્ર ઇત્યાદૌ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) સિદ્ધત્વ ઇત્યસ્ય વ્યાવૃત્તિં દર્શયતિ---તસ્ય ચેતિ ।
સાદ્ધ્યત્વમનિશ્ચયત્વમ્ ।
સિદ્ધત્વં નિશ્ચયત્વમ્ ।
ઉત્પ્રેક્ષાવારણં નિશ્ચયત્વવિવક્ષયૈવ ન તુ નિગરણપૂર્વકત્વવિવક્ષયેતિ દર્શયતિ---વિષયનિગરણં ચેતિ ।
અધઃ કરણપદાર્થો વિવૃત એવ ।
ઉત્પ્રેક્ષાયાં ચ વિષયતાવચ્છેદકકોટેઃ ક્વચિદનુક્તિવશાત્ ક્વચિચ્ચોક્તાયા અપિ અનુત્કટત્વશાન્નિષેધવ્યઞ્જના ।
યથા---"ગુણા ગુણાનુબન્ધિત્વાત્તસ્ય સપ્રસવા ઇતિ ।
" ઇત્યત્ર ગર્ભબહિર્ભાવરૂપપ્રસવકોટ્યા ઉત્કટાયા અનુત્કટાયા ગુણાનુબન્ધકોટ્યા ઉક્તાયા એવ નિષેધવ્યઞ્જના ।
"ગઙ્ગમ્ભસિ સ્નાતીવ" ઇત્યાદૌત્વનુક્તાયા ગઙ્ગસમ્બન્ધકોટેર્નિષેધવ્યઞ્જના ।
અતિશયોક્તિવિશેષે ઽપિ ન તદસમ્ભવ ઇત્યત આહ---ઇહાપિ મુખં દ્વિતીયઃ ઇત્યાદિ ।
દ્વિતીયચન્દ્રોક્તિવશાદેવ મુખત્વકોટિષેધવ્યઞ્જનેત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયચન્દ્રાભાવન્નેદં મુખમયમેવ દ્વિતીયચન્દ્ર ઇતિ પ્રતીતેઃ ।
દ્વિતીયપદાભાવે તુ નેદૃશઈ નિષેધપ્રતીતિરિતિ તત્ર રૂપકમેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદાહુઃ--
"વિષયસ્યાનુપાદાને ઽપ્યુપાદાને ઽપિ સૂરયઃ ।
અધઃ કરણમાત્રેણ નિગીર્ણત્વં પ્રચક્ષતે" ॥
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) યદાહુરિતિ---અનિગીર્ણસ્યોપાત્તસ્ય નિગીર્ણસ્યાનુપાત્તસ્ય અધઃ-- કરણં તુ વિવૃતમેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભેદે ઽપ્યભેદઃ સમ્બન્ધે ઽસમ્બન્ધસ્તદ્વિપર્યયૌ

પૌર્વાપર્યાત્યયઃ કાર્યહેત્વોઃ સા પઞ્ચધા તતઃ ।
તદ્વિપર્યયૌ અભેદે ભેદઃ, અસમ્બન્ધે સમ્બન્ધઃ ।
સા અતિશયોક્તિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) અસ્યાઃ પઞ્ચવિધત્વમાહ---ભેદે ઽપ્યભેદ ઇતિ ।
અભેદ આરોપ્યમાણશ્ચેત્તદા સ આરોપો ઽતિશયોક્તિરિત્યર્થઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
કાર્યહેત્વોઃ પૌર્વાપર્યાત્યયઃ--પૌર્વાપર્યવિપર્યય ઇત્યર્તઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર ભેદે ઽભેદો યથા મમ--
"કથમુપરિ કલાપિનઃ કલાપો વિલસતિ તસ્ય તલે ઽષ્ટમીન્દુખણ્ડમ્ ।
કુવલયયુગલં તતો વિલોલં તિલકુસુમં તદધઃ પ્રવાલમસ્માત્" ॥
અત્ર કાન્તાકેશપાશાદેર્મયૂરકલાપાદિભિરભેદેનાધ્યવસાયઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) કથમુપરીતિ---નાયિકાયા ઉપરીત્યથઃ ।
તદાપ તદવયવરૂપતયેતિ બોધ્યમ્ ।
તતો વિલોલમિત્યત્ર તત્સ્થાનમિત્યનુષઙ્ગઃ ।
તિલકુસુમમિત્યત્રાપિ તત્સ્થાનમિત્યનુષઙ્ગઃ ।
પ્રવાલં----નવપલ્લવમ્ ।
અત્રારોપવિષયાણાં કેશપાશાદીનામનુપાદાનાદેવ નિષેધ્વ્યઞ્જનરૂપાધઃ કરણમ્ ।
એવમુત્તરોત્તરમપિ વિષયાનુપાદાને બોધ્યમ્ ।
ઉપાદાને તુ રૂપકમેવેતિ બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા--"વિશ્લેષદુઃ ખાદિવ બદ્ધમૌનમ્" ।
અત્ર ચેતનગતમૌનિત્વમન્યત્, અચેતનગતં ચાન્યદિતિ દ્વયોર્ભેદે ઽપ્યભેદઃ ।
એવમ્--
"સહાધરદલેનાસ્ય યૌવને રાગભાક્પ્રિયઃ" ।
અત્રાધરસ્ય રાગો લૌહિત્યમ્, પ્રિયસ્ય રાગઃ પ્રેમ, દ્વયોરભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) અચેતનગતં ચાન્યદિતિ---ઉત્તરકરણસામર્થ્યે ઽપિ તદકરણરૂપામૌનાદન્યદિત્યર્થઃ ।
તચ્ચ શબ્દાકરણરૂપમ્ ।
સ ચ વિષયોત્રાનુપાત્તઃ ।
અસ્યા યૌવને અસ્યા એવાધરદલેનેત્યન્વયઃ ।
દ્વયોરભેદ ઇતિ ।
રાગપદશ્લેષાદિતિ ભાવઃ ।
એકકાલોત્પત્તિકત્વરૂપસાહિત્યમાત્રપ્રતીતૌ તુ અરુણાધરેણ સહ રાગવાન્ ઇત્યતો ઽધિકસ્ય વેચિત્ર્યસ્યાનુભૂયમાનસ્યાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અભેદે ભેદો યથા--
"અન્યદેવાઙ્ગલાવણ્યમન્યાઃ સૌરભસમ્પદઃ ।
તસ્યાઃ પદ્મપલાશાક્ષ્યાઃ સરસત્વમલૌકિકમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) અન્યદેવેતિ ।
અઙ્ગલાવણ્યાદેર્વૈલક્ષણ્યાત્તત્રેવ તદ્ભેદારોપઃ ।
સરસત્વમિતિ ।
રસિકત્વમિત્યર્થઃ ।
લૌકિકે તસ્મિન્નલૌકિકભેદારોપઃ ।
અત્રાન્યત્વાદ્યારોપાનુક્તસ્યાપિ તદ્વિષયલાવણ્યસ્ય નિષેધવ્યઞ્જના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સમ્બન્ધે ઽસમ્બન્ધો યથા--
"અસ્યાઃ સર્ગવિધૌ પ્રજાપતિરભૂચ્ચન્દ્રો નુ કાન્તિપ્રદઃ શૃઙ્ગારૈકરસઃ સ્વય નુ મદનો માસો નુ પુષ્પાકરઃ ।
વેદાભ્યાસજડઃ કથં નુ વિષયવ્યાવૃત્તકૌતૂહલો નિર્માતું પ્રભવેન્મનોહરમિદં રૂપં પુરાણો મુનિઃ" ॥
લોચના:
(લો, ઓ) પુરાણો મુનિઃ વિધિઃ ।
અત્ર ચ પ્રથમાર્દ્ધે નુશબ્દેનાધ્યવસાયસ્ય સિદ્ધતાનિરાસાદુત્પ્રેક્ષા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર પુરાણપ્રજાપતિનિર્માણસમ્બન્ધે ઽપ્યસમ્બન્ધઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) અસ્યાઃ સર્ગવિધૌ ઇતિ ।
નુ વિતર્કે ।
અસ્યા નિર્માણવિધૌ પ્રજાપત્રિર્નિર્માતા ચન્દ્રઃ યતો ઽસૌ કાન્તિપ્રદઃ કાન્તિમત્ત્વેનૈવ તસ્ય કાન્તિપ્રદત્વં સમ્ભાવ્યોક્તમ્ ।
સ્વયં મદનો નુ યતો ઽસૌ શૃઙ્ગારૈકરસઃ ।
ઇયં હિ શૃઙ્ગારિણી ।
પુષ્પાકરે ચૈત્રમાસે અપિ શૃઙ્ગારૈકરસત્વાન્વયઃ ।
મૂલવિધાતૃભાવં કથં ખણ્ડયસીત્યત્રાહ---વેદાભ્યાસેતિ ।
પુરાણો જીર્ણઃ ।
મુનિઃ મુનિધર્મા તપસ્વીત્યર્થઃ અત્ર ।
ચન્દ્રાદેર્વિધાતૃત્વકથનાદારોપવિષયસ્ય વિધાતૃસમ્બન્ધસ્ય નિષેધવ્યઞ્જના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસમ્બન્ધે સમ્બન્ધો યથા--
"યદિ સ્યાન્મણ્ડલે સક્તમિન્દોરિન્દીવરદ્વયમ્ ।
તદોપમીયતે તસ્યા વદનં ચારુલોચનમ્" ॥
અત્ર યદ્યર્થબલાદાહૃતેન સમ્બન્ધેન સમ્ભાવનયા સમ્બન્ધઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) યદિ સ્યાદિતિ ।
ચારુલોચનસ્થાને ઇન્દીવરદ્વયં વદનસ્થાને ઇન્દુમણ્ડલમ્ ।
આહૃતેન સમ્બન્ધેન ઇતિ ।
ઇન્દુમણ્ડલે ઇન્દીવરસ્ય સમ્બન્ધ એવ સ્યાદિત્યેવં સમ્બન્ધસમ્ભાવના ।
અત્રાપિ સમ્બન્ધસમ્ભાવનયૈવ આરોપવિષયસ્યાસમ્બન્ધસ્ય નિષેધવ્યઞ્જના ।
લોચના:
(લો, ઔ) યદ્યર્થેતિ ।
ઇહ યદ્યપિ ચન્દ્રમણ્ડલસ્યેન્દીવરદ્વયેન સમ્બન્ધો ન સમ્ભવતિ તથાપિ કવિના નિબદ્ધસ્ય વા સમ્ભાવનારૂપેણાસાવસ્તીત્યર્થઃ ।
એતેન "યદ્યર્થોક્તૌ ચ કલ્પન" મિતિ કૈશ્ચિદુક્તો ઽતિશયોક્તેર્ભેદ ઉદાહૃતઃ, એકસ્યૈવ નાનાભાવોલ્લેખશ્ચ ।
અત્ર પ્રથમે ગ્રન્થકૃતૈવ ઉદાહૃતમ્, અન્યદેવ ઇત્યાદૌ ।
દ્વિતીયે કેશપાશાદેરિત્યાદિશબ્દેન લલાટનયનનાસાધારાણાં સંગ્રહઃ ।
એવં મુખં દ્વિતીયશ્ચન્દ્રઃ ।
તથા ચ---
"ચૂતાઙ્કુરાસ્વાદકષાયકણ્ઠઃ પુંસ્કોકિલો યન્મધુરં ચુકૂજ ।
મનસ્વિનીમાનવિઘાતદક્ષં તદેવ જાતં વચનં સ્મરસ્ય" ॥
નચેહ તસ્યા મુખં ચન્દ્ર ઇતિવદારોપમૂલં રૂપકમ્ ।
તાદાત્મ્યદૃઢતાયામધ્યવસાયસ્વરૂપોત્થાનાત્ ।
અત્ર હી મદનસ્ય ઉદ્યમં વિનાપિ કોકિલરુતમાત્રેણ જગદ્વશમાસીદિત્યર્થઃ ।
યથા---"અત્યારૂઢો હિ નારીણામકાલજ્ઞો મનોભવઃ ।
" એવં "ન કામવૃત્તિર્વચનીયમીક્ષતે" અત્ર કરણયોર્મનોભવકામવૃત્ત્યોઃ ક્રિયાકર્ત્તૃભેદે ઽપ્યભેદેનોક્તિઃ ।
"ઇયં કાન્તા યુવજનમનસો વશીકરણ" મિત્યાદૌ ચ હેત્વલઙ્કારો વક્ષ્યતે ।
સ તસ્યા એવાસમ્બન્ધે સમ્બન્ધરૂપેણ ભેદેન સઙ્ગૃહ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર શુદ્ધોદાહરણં વિરહવર્ણને---"દાહો ઽમ્ભઃ પ્રસૃતિં પચઃ પ્રચયવાન્ બાષ્પઃ પ્રણાલોચિતઽ; ઇત્યાદિ ।
અત્ર દાહાદીનામ્ અમ્ભઃ પ્રસૃતિપાકાદ્યૈઃ અસમ્બન્ધે ઽપિ સમ્બન્ધઃ સિદ્ધત્વેનોક્તઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કાર્યકારણયોઃ પૌર્વાપર્યવિપર્યયશ્ચ દ્વિધા ભવતિ ।
કારણાત્પ્રથમં કાર્યસ્ય ભાવે દ્વયોઃ સમકાલત્વેચ ।
ક્રમેણ યથા--
"પ્રાગેવ હરિણાક્ષીણાં ચિત્તમુત્કલિકાકુલમ્ ।
પશ્ચાદુદ્ભિન્નબકુલરસાલમુકુલશ્રિયઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) પઞ્ચમાતિશયોક્તિપ્રભેદમુદાહર્ત્તુમાહ---કાર્ય્યકારણયોરિતિ પ્રાગેવેતિ--ઉત્કલિકા ઉત્કણ્ઠા બકુલરસાલયોર્દ્વન્દ્વઃ ।
તયોરુદ્ભિન્નમુકુલશ્રિયઃ પશ્ચાદિત્યર્થઃ ।
અત્ર મુકુલશ્રીદર્શનસ્ય કારણસ્ય જન્યોત્કણ્ઠોત્તરોપપન્નત્વેન નિર્દેશાદ્વિપર્ય્યયઃ ।
આહાર્યબુદ્ધિવિષયેણ તેન કારણસ્ય શીઘ્રકારિત્વં વ્યજ્યતે ।
અત્રાપ્યુત્તરોપપન્નત્વાદારોપવિષયસ્ય પૂર્વોત્પન્નસ્ય નિષેધવ્યઞ્જના ।
એવમુત્તરત્રાપિ બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, અ) ઉત્કલિકા, ઉત્કણ્ઠા, ઉદ્રતકોરકશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સમમેવ સમાક્રાન્તં દ્વયં દ્વિરદગામિના ।
તેન સિંહાસનં પિત્ર્યં મણ્ડલં ચ કહીક્ષિતામ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) સમમેવેતિ---તેન રઘુણા ।

પિતૃસિંહાસનાક્રમણરૂપકારણસ્ય મહીક્ષિન્મણ્ડલાક્રમણરૂપકાર્ય્યસ્ય સમકાલોપપન્નત્વકથનાત્પૈર્વાપર્ય્યવિપર્ય્યયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇહ કેચિદાહુઃ--કેશપાશાદિગતો લૌકિકો ઽતિશયો ઽલૌકિકત્વેનાધ્યવસીયતે ।
કેશપાશાદીનાં કલાપાદિભિરધ્યવસાયે "અન્યદેવાઙ્ગલાવણ્યમ્" ઇત્યાદિપ્રકારેષ્વવ્યાપ્તિર્લક્ષણસ્ય" ઇતિ ।
તન્ન,--તત્રાપિ હ્યન્યદઙ્ગલાવણ્યમન્યત્વેનાધ્યવસીયતે ।
તથાહિ "અન્યદેવ" ઇતિ સ્થાને "અન્યદિવ" ઇતિ પાઠે ઽધ્યવસાયસ્યાસાધ્યત્વમેવેત્યુત્પ્રેક્ષાઙ્ગીક્રિયતે ।
"પ્રગેવ હરિણાક્ષીણામ્--" ઇત્યત્ર બકુલાદીશ્રીણાં પ્રથમભાવિતાપિ પશ્ચાદ્ભાવિત્વેનાધ્યવસિતા, અત એવાત્રાપીવશબ્દયોગે ઉત્પ્રેક્ષા એવમન્યત્ર ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) ગ્રન્થકૃદુક્તસ્યાતિશયોક્તિસામાન્યલક્ષણસ્ય અન્યદેવાઙ્ગલાવણ્યમિત્યાદાવવ્યાપ્તિં કેચિદાહુસ્તદ્દૂષયિતુમાહ---ઇહ કેચિદિતિ ।
વિષયે વિષયિણો ઽભેદેનાધ્યવસાયો હિ ભવત્કૃતલક્ષણાર્થઃ, વિષયવિષયિભાવશ્ચ ભેદઘટિતઃ ।
તથા ચ "કથમુપરિ કલાપિનઃ" ઇત્યત્ર કેશકલાપયોર્ભેદસત્તવાત્તલ્લક્ષણાર્થસમ્ભવે ઽપિ "અન્યદેવાઙ્ગલાવણ્યમ્ઽ; ઇત્યત્ર તત્રૈવ તદ્ભેદારોપે ભેદઘટિતવિષયવિષયિભાવાભાવાદવ્યાપ્તિરિતિ કેષાઞ્ચિદુક્તિં દર્શયતિ---કેશપાશાદિગત ઇતિ ।
અતિશયઃ સૌન્દર્ય્યં લૌકિકો ઽન્યલોકકેશસાધારણઃ અલૌકિકત્વેન લોકવિલક્ષણકલાપનિષ્ટસૌન્દર્ય્યત્વેનાધ્યવસીતય ઇત્યર્થઃ ।
તયોઃ સૌન્દર્યયોરભેદાધ્યાસમૂલકકેશપાશકલાપયોર્ભિન્નયોરભેદધ્યાસઃ સમ્ભવતીત્યાહ---કેશાપાશાદીનામિતિ ।
અધ્યવસાયે ઇત્યનન્તરં સમ્ભવત્યપીતિ પૂરણીયમ્ ।
તથાપિ અન્યદેવેત્યાદિપ્રકારેષ્વવ્યાપ્તિરિત્યાહ---અન્યદેવેતિ ।
આરોપ્યમાણરોપવિષયલાવણ્યયોર્ભેદાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
અભેદે ભેદારોપો ઽસ્મદુક્તલક્ષણાર્થે ઽત્રાપ્યસ્તીતિ બ્રુવન્ સમાધત્તે---તન્ન ।
તત્ર હીતિ ।
અનન્યદઙ્ગલાવણ્યમભિન્નમઙ્ગલાવણ્યમન્યત્વેન ભિન્નત્વેનાધ્યવસીયત ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ ભિન્નત્વેનાધ્યવસાયાદારોપવિષયે ઽભેદે તદ્ભિન્નસ્ય ભેદસ્યારોપાદ્ ભેદઘટીતો વિષયવિષયિભાવો ઽત્રાપ્યસ્તીતિ સાધિતમ્ ।
ઉત્પ્રેક્ષાયાં વિષયવિષયિભેદઘટિત આરોપસ્તવાપિ સમ્મતઃ ।
અત્રૈવોત્પ્રેક્ષાસમ્ભવાદ્ ભેદઘટિતારોપઃ ત્વન્મતે ઽપીત્યાહ---તથા હીતિ---અતિશયોક્તિતો વાયવૃત્તિદર્શનાય સાધ્યત્વપ્રદર્શનમ્ "પ્રાગેવ હરિણાક્ષીણામ્ઽ; ઇત્યત્રાપિ ભેદઘટીતો વિષયવિષયિભાવો ઽસ્તીતિ દર્શયતિ ।
અત્રાપ્યુત્પ્રેક્ષાસમ્ભવં દર્શયતિ---અત એવેતિ ।
ભેદઘટિતવિષયવિષયિભાવસત્ત્વાદેવેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, આ) લૌકિકઃ સ્વાભાવિકઃ ।
અલૌકિકત્વેનાધ્યવસાયફલભૂતાલૌકિકાતિશયત્વેનાઙ્ગલાવણ્યમિત્યાદિશબ્દેન"પ્રિય ઇતિ ગોપવધૂભિ" રિત્યાદેરુપસંગ્રહઃ ।
અવ્યાપ્તિલક્ષણસ્ય ઇત્યયમાશયઃઉઉપમેયવસ્તુનઃ ઉપમાનવસ્તુતાદાત્મ્યે એવાધ્યવસાયરૂપોત્થાપનમ્ ।
ઇહ ચાન્યાદિશબ્દાખ્યં લાવાણ્યાદેઃ કિમપિ પ્રતિનિધિવસ્ત્વન્તરં નાસ્તિ ।
તદેવમાદિષૂહારણેષુ લક્ષણસ્યાવ્યાપ્તિરિતિ સિદ્ધાન્તમાહ--તન્નેતિ ।
કથમન્યત્વેનાધ્યવસાય ઇત્યત આહ---તથા હીતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પદાર્થાનાં પ્રસ્તુતાનામન્યેષાં વા યદા ભવેત્

એકધર્માભિસમ્બન્ધઃ સ્યાત્તદા તુલ્યયોગિતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) તુલ્યયોગિતાલઙ્કારમાહ---પદાર્થાનામિતિ ।
અન્યેષાં વેતિ ।
વાકારેણ પૃથક્ સ્વતન્ત્ર્યબોધનાત્ પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતયોર્મિશ્રણનિષેધો વોધ્યઃ ।
તન્મિશ્રણે તુ દીપકાલઙ્કારો વક્ષ્યતે ।
લોચના:
(લો, ઇ) પદાર્થાનામિતિ ।
બહુવચનમતન્ત્રમ્ ।
તેન પદાર્થયોરપીતિ જ્ઞેયમ્ ।
પ્રસ્તુતાનાં પ્રાકરણિકાનામ્ ।
અપ્રસ્તુતાનામ્ અપ્રાકરણિકાનામ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યેષામપ્રસ્તુતાનામ્ ।
ધર્મો ગુણક્રિયારૂપઃ ।
ઉદાહરણમ્--
"અનુલેપનાનિ કુસુમાન્યબલાઃ કૃતમન્યવઃ પતિષુ દીપદશાઃ ।
સમયેન તેન સુચિરં શયિત- પ્રતિબોધિતસ્મરમબોધિષત" ॥
લોચના:
(લો, ઈ) અનુલેપનાનીતિ ।
સુચિરં શયિતં સ્મરં પ્રતિબોધિતસ્યરમ્ અબોધિષતેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર સન્ધ્યાવર્ણનસ્ય પ્રસ્તુતત્વાત્પ્રસ્તુતાનામનુલેપનાદીનામેકબોધનક્રિયાભિસમ્બન્ધઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) અનુલેપનાનીતિ ।
તમિસ્ત્રાયાં તત્કાલીનવસ્તૂનાં કામુકકામોદ્દીપકવર્ણનમિદમ્ ।
સુચિરં શયિતં તેન સમયેન તાદૃશરાત્રિરૂપેણ પ્રતિબોધિતં જાગરિતં સ્મરમ્ અનુલેપનાદયો અબોધિષત ક્રીડાર્થં બોધયામાસુરિત્યર્થઃ ।
તમોવર્ણનસ્યેતિ ।
તમસઃ કામોદ્દીપકત્વાત્ તસ્મિન્ પ્રસ્તુતે તત્કાલીનાનામન્યેષામુદ્દીપકાનામનુલેપનાદીનામપિ પ્રસ્તુતત્વમિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"તદઙ્ગમાર્દવં દ્રષ્ટુઃ કસ્ય ચિત્તે ન ભાસતે ।
માલતીશશભૃલ્લેખાકદલીનાં કઠોરતા" ॥
ઇત્યત્ર માલત્યાદીનામપ્રસ્તુતાનાં કઠોરતારૂપૈકગુણસમ્બન્ધઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) અપ્રકૃતાનામેકગુણસમ્બન્ધમાહ---ત્વદઙ્ગમાર્દવં દ્રષ્ટુરિતિ ।
તદ્દ્રષ્ટુઃ કસ્ય જનસ્ય ચિત્તે માલત્યાદીનાં કઠોરતા ન ભાસતે ।
તન્માર્દવાધિક્યેનાત્ર કઠોરતાભાસનાત્ ।
અત્ર ત્વદઙ્ગોપમાનત્વેન માલત્યાદયો ઽપ્રકૃતાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમ્--
"દાનં વિત્તાદૃતં વાચઃ કીર્ત્તિધર્મૌ તથાયુષઃ ।
પરોપકારણં કાયાદસારાત્સારમાહરેત્" ॥
અત્ર દાનાદીનાં કર્મભૂતાનાં સારતારૂપૈકગુણસમ્બન્ધ એકાહરણક્રિયાસમ્બન્ધઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) પ્રકૃતાનામેકગુણસમ્બન્ધો ઽપ્રકૃતાનામેવક્રિયાસમ્બન્ધશ્ચાનુદાહૃત એવશ્લોકેન ઉદાહ્રિયતે---એવં દાનં વિત્તાદિતિ ।
વિત્તાદિતો ઽસારાદ્દાનાદિકં સારમુદ્ધરેદિત્યન્વયઃ ।
અત્ર પ્રકૃતાનામેકગુણક્રિયાસમ્બન્ધં દર્શયતિ---અત્ર દાનાદીનામિતિ ।
ઉપાર્જનીયત્વેન દાનાદીનિપ્રકૃતાનિ ।
અત્ર પ્રકૃતાનામપાદાનભૂતાનામેસારતાગુણસમ્બન્ધો ઽપ્યત્રૈવાસ્તિ ।
ગ્રન્થગૌરવાપત્ત્યા ન પ્રદર્શિતઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) કારકાન્તરે ઽપિ ઉદાહરતિ--દાનમિતિ ।
અત્ર ન કેવલં દાનાદીનામુદ્ધરણક્રિયાસમ્બન્ધો વિત્તાદીનામપ્યસારતારૂપૈકગુણસમ્બન્ધઃ ।
ઇહ ચ તુલ્યયોગિતાયાં "હસશ્ચન્દ્ર ઇવાભાતીઽત્યાદિવદ્ દ્વયોઃ પ્રકૃતત્વે ઽપ્યુપમાનોપમેયભાવો વૈવક્ષિકઃ ।
ઇહે વાદ્યભાવાદ્ ઔપમ્યસ્ય ગમ્યત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અપ્રસ્તુતપ્રસ્તુતયોર્દેપકં તુ નિગદ્યતે

અથ કારકમેકં સ્યાદનેકાસુ ક્રિયાસુ ચેત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) દીપકાલઙ્કારમાહ---અપ્રસ્તુતપ્રસ્તુયોરિત્યનયોરેકધર્મ્માભિસમ્બન્ધ ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
અન્યવિધં દીપકમાહ---અથેતિ ।
લોચના:
(લો, ઊ) અપ્રસ્તુતપ્રસ્તુતયોરેકધર્માભિસમ્બન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
ઇહ ચ દ્વયોઃ પ્રકૃતાપ્રકૃતત્વાદિવાદ્યભાવાદૌપમ્યસ્ય ગમ્યત્વં સ્ફુટમેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણોદાહરણમ્--
"બલાવલેપાદધુનાપિ પૂર્વવત્ પ્રબાધ્યતે તેન જગજ્જિગીષુણા ।
સતીવ યોષિત્પ્રકૃતિઃ સુનિશ્ચલા પુમાંસમભ્યેતિ ભવાન્તરેષ્વપિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) બલાવલેપાદિતિ ।
અવલેપો ઽહઙ્કારઃ ।
પૂર્વવદ્ધિરણ્યકશિપુરૂપપૂર્વજન્મવત્ જિગીષુણા શિશુપાલેનાપિ જગદ્ બાધ્યત ઇત્યન્વયઃ ।
અર્થાન્તરં ન્યસ્યતિસતી ચેતિ ।
ભવાન્તરેષુ જન્માન્તરેષુ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર પ્રસ્તુતાયાઃ સુનિશ્ચલાયાઃ પ્રકૃતેરપ્રસ્તુતાયાશ્ચ યોષિત એકાનુગમનક્રિયાસમ્બન્ધઃ ।
"દૂરં સમાગતવતિ ત્વયિ જીવનાથે ભિન્ના મનોભવશરેણ તપસ્વિની સા ।
ઉત્તિષ્ઠતિ સ્વપિતિ વાસગૃહ ત્વદીય- માયાતિ યાતિ હસતિ શ્વસિતિ ક્ષણેન" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) અનેકક્રિયાસ્વેકકારકાન્વયમાહ---દૂરમિતિ ।
પ્રવાસાદાગતે નાયકે તત્પત્નીસખ્યા તદ્વિરહાવસ્થાકથનમિદમ્ ।
સમાગતવતિ---આગતવતિ ।
તપસ્વિની દુઃ ખાન્વિતા સા તવ પ્રિયા વાસગૃહગમનં, ત્વત્પ્રાપ્તિસમ્ભાવનયા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇદં મમ ।
અત્રૈકસ્યા નાયિકાયા ઉત્થાનાદ્યનેકક્રિયાસમ્બન્ધઃ ।
અત્ર ચ ગુણક્રિયયોરાદિમધ્યાવસાનસદ્ભાવેન ત્રૈવિધ્યં ન લક્ષિતમ્, તથાવિધવૈચિત્ર્યસ્ય સર્વત્રાપિ સહસ્ત્રધાસમ્ભવાત્ ।
લોચના:
(લો, ઋ) તપસ્વિનીતિ--શોચ્યા ।
ઇહ દીપકપ્રકારે ક્રિયાણાં પ્રસ્તુતત્વાદુપમાનોપમેયભાવો વૈવશ્રિકઃ ।
તત્રાદિમધ્યાન્તવાક્યગતત્વેન ધર્મસ્ય પ્રવૃત્તૌ આદિમધ્યાન્તદીપકાસ્ત્રયો ઽસ્ય ભેદાઃ ।
તત્રાદિદીપકં યથા---
"રહેઇ મિહિરેણ ણહં રસેણ કવ્વિં સરેણ જોવ્વણઅં ।
અમએણ ધુણિધવઓ તુમએ ણરણાહ ભુઅણમિણં ।
ઽ; મધ્યદીપકં યથોદાહૃતે બલાવલેપાદિત્યાદૌ ।
એવમન્યત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રતિવસ્તૂપમા સા સ્યાદ્વાક્યયોર્ગમ્યસામ્યયોઃ

એકો ઽપિ ધર્મઃ સામાન્યો યત્ર નિર્દિશ્યતે પૃથક્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) પ્રતિવસ્તૂપમાલઙ્કારમાહ---પ્રતિવસ્ત્વિતિ ।
અત્ર ગમ્યસામ્યયોરુક્તિવશાદ્ ઉપમેયોપમાનયોરિતિ લભ્યતે ।
તેન વાક્યદ્વયે યે ઉપમેયોપમાને, તયોરેકો ઽપિ સામાન્યો ધર્મઃ પૃથક્શબ્દભેદેન યત્રાલઙ્કારે નિર્દિશ્યતે સા પ્રતિવસ્તૂપમેત્યર્થઃ ।
ગમ્યસામ્યયોરિતિ બોધ્યમામ્યયોરિત્યર્થઃ ।
બોધ્યતા ચ ક્વચિચ્છબ્દદ્વયેન શક્તિલક્ષણાભ્યાં ક્વચિચ્ચોપમેયગતસ્ય શબ્દશક્ત્યા ધ્રમાન્તરે તદ્વૈધર્મ્યેણ વ્યઞ્જનયા ।
તચ્ચોદાહરણે દર્શયિષ્યતિ ।
લોચના:
(લો, ૠ) વ્સુતવાક્યાર્થઃ ।
એવં ચ પ્રતિનિર્દિષ્ટેન વાક્યાર્થેન વાક્યાર્થસ્ય ઉપમાસાદૃશ્યં યસ્યામિત્યનેન વાક્યાર્થસ્યોપમાસાદૃશ્યં યસ્યામિત્યન્વર્થા પ્રતીવસ્તૂપમા ।
સામાન્યઃ સાધારણઃ ।
પૃથક્ પર્ય્યાયાદિના નિર્દિશ્યતે પ્રતિપાદ્યતે પૌનરુક્ત્યનિરાસાય ઇત્યર્થઃ ।
એકૈકોપચારાશ્રયેણ નૈકાર્થપર્ય્યવસાનાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"ધન્યાસિ વૈદભિ ! ગુણૈરુદારૈર્યયા સમાકૃષ્યત નૈષધો ઽપિ ।
ઇતઃ સ્તુતિઃ કા ખલુ ચન્દ્રિકાયા યદબ્ધિમપ્યુત્તરલીકરોતિ" ॥
અત્ર સમાકર્ષણમુત્તરલીકરણં ચ ક્રિયૈકૈવ પૌનરુક્ત્યનિરાસાય ભિન્નવાચકતયા નિર્દિષ્ટા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) ધન્યાસીતિ ।
પ્રસિદ્ધજિતેન્દ્રિયત્વેન ધીરો નૈષધૌઽપીત્યર્થઃ ।
અત્ર પ્રતિવસ્તૂપમામાહ---અત્રેતિ ।
અત્ર દમયન્તી ઉપમેયા ચન્દ્રિકા ઉપમાનં તયોર્ધોરાકર્ષણમેકો ધર્મઃ ।
આકૃષ્યત ઇતિ ।
શબ્દશક્ત્યા ઉત્તરલીકરોતિ ઇત્યત્ર ઉત્તરલતાજનકાકર્ષણવિશિષ્ટીક્રિયતે ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્તરલીકરણં ચેતિ ।
ઉત્તરલીકરણજનિકા ચેત્યર્થઃ ।
એકૈવેતિ ।
આકર્ષણરૂપકૈવેત્યર્થઃ ।
ભિન્નવાચકતયેતિ ભિન્નપ્રાતિપદિકતયેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇયઞ્ચ માલયાપિ દૃશ્યતે યથા--
"વિમલ એવ રવિર્વિશદઃ શશી પ્રકૃતિશોભન એવ હિ દર્ણઃ ।
શિવગિરિઃ શિવહાસસહોદરઃ સહજસુન્દર એવ હિ સજ્જનઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) વિમલ એવેતિ ।
શિવગિરિઃ કૈલાસઃ ।
શિવહાસઃ શિવસ્ય અટ્ટહાસઃ હાસન્તરાપેક્ષયા વિલક્ષણઃ ।
અત્ર સજ્જન એવ વાક્યે ઉપમેયઃ ।
વાક્યાન્તરેષુ ઉપમાનાનિ ।
નિર્મલત્વમ્ એકો ધર્મઃ શબ્દભેદેન પ્રતિપાદિતઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) વિમલ એવેત્યાદૌ ચતુર્થપાદઃ પ્રકૃતઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર વિમલવિશદાદિરર્થત એવ ।
વૈધર્મ્યેણ યથા--
"ચકોર્ય એવ ચતુરાશ્ચન્દ્રિકાપાનકર્મણિ ।
વિનાવન્તીર્ન નિપુણાઃ સુદૃશો રતનર્મણિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) વૈધર્મ્યેણ યથેતિ---ઉપમેયે નિર્દિષ્ટધર્મવિપરીતાદ્ ધર્મ્યન્તરે નિર્દિષ્ટાદ્ધર્માદ્ વ્યઞ્જનયા લભ્યેનોપમાનનિષ્ઠસાધર્મ્યેણ ઇત્યર્થઃ ।
ચકોર્ય એવેતિ ।
આવન્ત્યો ઽવન્તીદેશીયાઃ સ્ત્રીર્વિના, રતિકર્મણિ નાન્યાઃ સુદૃશો નિપુણા ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર સ્વકર્મચાતુર્યસ્ય ઉપમેયાસુ ચકોરીષુ નિર્દિષ્ટસ્ય વિપરીતો ધર્મઃ અવન્તીયસ્ત્રીભિન્નસ્ત્રીષુ નિર્દિષ્ટો રત્યનૈપુણ્યરૂપઃ તતો વ્યઞ્જનયા ઉપમાનેષુ અવન્તીસ્ત્રીષુ સ્વકર્મચાતુર્ય્યં સાધર્મ્યં પ્રતીયતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દૃષ્ટન્તસ્તુ સધર્મસ્ય વસ્તુનઃ પ્રતિબિમ્બનમ્

લોચના:
(લો, એ) સધર્મસ્ય સાધારણગુણક્રિયાસહિતસ્ય વસ્તુનો વાક્યાર્થસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સધર્મસ્યેતિ પ્રતિવસ્તૂપમાવ્યવચ્છેદઃ ! અયમપિ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં દ્વિધા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) દૃષ્ટાન્તાલઙ્કારમાહ---દૃષ્ટન્તસ્ત્વિતિ ।
સધર્મસ્ય સાધારણૈકધર્મસ્ય, પ્રતિબિમ્બનમુભયત્ર નિર્દિષ્ટાભ્યાં પરસ્પરસમાનાભ્યાં ધર્માભ્યામેકસ્ય તસ્ય વ્યઞ્જનમિત્યર્થઃ ।
સધર્મઃ પ્રસિદ્ધ એવં વિવક્ષિત ઇત્યપ્રસ્તુતપ્રશંસાયાં વ્યક્તિર્ભવિષ્યતિ ।
પ્રતિવસ્તૂપમાયાં તૂપમેયનિર્દિષ્ટો ધર્મો વાચ્ય એવ ઉપમાનનિર્દિષ્ટશબ્દસ્ય લક્ષણયા ક્વચિચ્છક્ત્યા વા સ બોધ્ય ઇતિ ભેદઃ ।
તસ્ય વ્યઞ્જનયા બોધે તુ દૃષ્ટાન્તઃ ।
સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યામિતિ ।
સાધર્મ્યવ્યઞ્જનાર્થં નિર્દિષ્ટાભ્યાં સાધર્મ્યાભ્યાં સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં ચેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણોદાહરણમ્--
"અવિદિતગુણાપિ સત્કવિભણિતિઃ કર્ણેષુ વમતિ મધુધારામ્ ।
અનધિગતપરિમલાપિ હિ હરતિ દૃશં માલતીમાલા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) અવિદિતગુણાપીતિ ।
વર્ણમાધુર્ય્યાદેવેતિ ભાવઃ ।
અત્ર કર્ણે મધુધારાવમનનેત્રહારણે ધર્મૈ ભિન્નૌ પ્રીતિજનકતયા પરસ્પરસમાનૌ ।
પ્રતિજનકત્વરૂપ એકો ધર્મઃ તાભ્યાં વ્યઙ્ગ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ત્વયિ દૃષ્ટે કુરઙ્ગાક્ષ્યાઃ સ્ત્રંસતે મદનવ્યથા ।
દૃષ્ટાનુદયભાજીન્દૌ ગ્લાનિઃ કુમુદસંહતેઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં વ્યઞ્જનેત્યાહ----ત્વયિ દૃષ્ટેતિ ।
દૃષ્ટાનુદયેતિ ।
દૃષ્ટો યો ઽનુદય ઇન્દૌ તદ્ભાજિ સતીત્યર્થઃ ।
ઉદયસત્ત્વે ઽપિ મેઘાત્તદદર્શનાત્ ।
ક્લાન્તિપ્રતિપાદનાર્થં દૃષ્ટેત્યુક્તમ્ ।
અત્ર વ્યથાસ્ત્રંસનસ્ય વિપરીતો ધર્મઃ ક્લાન્તિઃ, ઉપમેયોપમાનગતાભ્યાં તાભ્યાં સ્વસ્વપ્રિયદર્શને સ્વાર્થપ્રાપ્તિત્વમેકો ધર્મઃ વ્યજ્યતે ।
નચ વૈધર્મ્યવ્યઙ્ગ્યપ્રતિવસ્તૂપમાતો ઽસ્યા કો ભેદ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તત્ર વૈધર્મ્યં ધર્માન્તરનિષ્ઠમ્, અત્ર તૂપમાનનિષ્ઠં તથા ચ તત્ર વૈધર્મ્યેણૈવ વ્યઞ્જના ।
અત્ર તુ ઉભયનિષ્ઠાભ્યાં સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં વ્યઞ્જનેતિ ભેદાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"વસન્તલેખૈકનિબદ્ધભાવં પરાસુ કાન્તાસુ મનઃ કુતો નઃ ।
પ્રફુલ્લમલ્લીમધુલમ્પટઃ કિં મધુવ્રતઃ કાઙ્ક્ષતિ વલ્લિમન્યામ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) યત્ર તુ સમાનધર્મપ્રતિપાદકશબ્દાભ્યામેકો ધર્મો વ્યઞ્જનાં વિનૈવ પ્રતિપાદ્યતે તત્ર પ્રતિબિમ્બાભાવાત્ પ્રતિવસ્તૂપમૈવેતિ ।
અત્ર સ્વકીયં શ્લોકમુદાહરતિ---વસન્તલેખૈકેતિ---વસન્તલેખા નાયિકાવિશેષઃ ।
રાજ્ઞશ્ચેયમુક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇદં પદ્યં મમ ।
અત્ર "મનઃ કુતો નઃ" ઇત્યસ્ય "કાઙ્ક્ષતિ વલ્લિમન્યામ્" ઇત્યસ્ય ચૈકરૂપતયૈવ વર્યવસાનાત્પ્રતિવસ્તૂપમૈવ ।
ઇહ તુ કર્ણે મધુધારાવમનસ્ય નેત્રહરણસ્ય ચ સામ્યમેવ, ન ત્વૈકરૂપ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) એકરૂપતયૈવ પર્ય્યવસાનાદિતિ ।
વાચ્યપ્રશ્રરૂપૈકધર્મવિષયતયા એકત્વારોપાદિત્યર્થઃ ।
અત્ર હિ પરનાયિકા ઉપમેયા અન્યા બહ્વ્યશ્ચ ઉપમાનાનિ તાસાં મનોવિષયત્વાકાઙ્ક્ષાવિષયત્વયોર્હેતુપ્રશ્રૈકધર્મવિષયતયા એકત્વારોપરૂપપર્ય્યવસાનમ્ ।
અવિદિતગુણાપીત્યત્ર તુ નૈકત્વપર્યવસાનમ્ ।
કિન્તુ સમાનધર્માભ્યામુભયસાધારણૈકધર્મવ્યઞ્જનમેવેત્યાહ---ઇહ ત્વિતિ ।
લોચના:
(લો, ઐ) એકરૂપતયૈવ પર્ય્યવસાનાદિતિ ।
"મનઃ કુતોનઽ; ઇત્યસ્ય પર્ય્યવસાને નાન્યાં કાન્તાં કાઙ્ક્ષામિ ઇત્યેતદર્થત્વાદ્ ઇહ દૃષ્ટાન્તે તુ પુનઃ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર સમર્થ્યસમર્થકવાક્યયોઃ સામાન્યવિશેષભાવોર્ઽથન્તરન્યાસઃ, પ્રતિવસ્તૂપમાદૃષ્ટાન્તયોસ્તુ ન તથેતિ ભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) અર્થાન્તરન્યાસાદ્ દ્વયોઃ પ્રતિવસ્તૂપમાદૃષ્ટાન્તયોર્ભેદમાહ---સમર્થ્યેતિ ।
વાક્યયોરિત્યત્ર વાક્યાર્થયોરિત્યર્થઃ ।
અનયોરપિ ઉપમેયં સામર્થ્યમુપમાનં સમર્થનમિત્યતો ઽભેદપ્રસક્તિઃ ।
ન તથેતિ ।
ન સામાન્યવિશેષભાવ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સમ્ભવન્ વસ્તુસમ્બન્ધો ઽસમ્ભવન્ વાપિ કુત્રચિત્ ।
યત્ર બિમ્બાનુબિમ્બત્વં બોધયેત્સા નિદર્શના

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) નિદર્શનાલઙ્કારમાહ---સમ્ભવન્નિતિ ।
વસ્તુનોઃ ક્વચિત્ ક્રિયાકારકયોઃ ।
ક્વચિદ્ યત્તદ્પદાર્થયોઃ સમ્બન્ધઃ અસમ્ભવન્, ક્વચિદ્ અસમ્ભવન્, વાચકયોર્યત્ર કુત્રચિદ્ બિમ્બાનુબિમ્બત્વં સાદૃશ્યં બોધયેદિત્યર્તઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) વસ્તુસમ્બન્ધો ધ્રમધર્મિભાવ ઇત્યર્થઃ ।
અસમ્ભવન્ બાધપ્રતિભાસાદિત્યર્થઃ ।
બિમ્બાનુબિમ્બત્વં, બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ ।
નિદર્શનં પ્રતિબિમ્બીકરણમ્ ।
તદસ્યાં ભણિતાવસ્તીતિ નિદર્શના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર સમ્ભવદ્વસ્તુસમ્બન્ધનિદર્શના યથા--
"કો ઽત્ર ભૂમિવલયે જનાન્ મુધા તાપયન્ સુચિરમેતિ સમ્પદમ્ ।
વેદયન્નિતિ દિનેન ભાનુમાનાસસાદ ચરમાચલં તતઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) કો ઽત્રેતિ ।
અત્ર બૂમિવલયે મુધા નિરર્થકં જનાંસ્તાપયન્ કઃ સુચિરં સમ્પદમેતિ ।
ભાનુમાનિતિ ।
વેદયન્ જ્ઞાપયન્ દિનેન ચરમાચલં તતો નભોમધ્યાદાસસાદેત્યર્થઃ ।
દિનેનેત્યત્ર દિનસ્ય પૂર્વવર્ત્તિત્વરૂપકારણતાયં તૃતીયા ।
લોચના:
(લો, ઔ) દિનેનેત્યપવર્ગે તૃતીયા ।
તૃતીયાર્થઃ પરિતાપિનાં વિપત્પ્રાપ્તિરૂપઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર રવેરીદૃશાર્થવેદનક્રિયાયાં વક્તૃત્વેનાન્વયઃ સમ્ભવત્યેવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) અત્રેતિ ।
અત્ર કર્ત્તૃત્વાન્વયો જનકત્વાન્વયઃ સ્વસ્તિગમનેન તાદૃશવદસ્યાનુમિતિરૂપસ્ય જનકત્વાત્ ।
જનઃ સુચિરં ન સમ્પદમેતિ પરતાપકત્વાદસ્તગામિરવિવદિત્યનુમિતિસમ્ભવાત્ ।
સાદૃશ્યવ્યઞ્જનરૂપં પ્રતિબિમ્બાનુબિમ્બબોધકત્વં તસ્ય દર્શયતિ---સ ચેતિ ।
સ ચ સમ્બન્ધઃ ઇત્યર્થઃ ।
પરતાપિનો રવેરસ્તગમનવદન્યેષામપિ પરતાપિનાં વિપત્પ્રાપ્તિરિત્યેવં હિ તત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઈદૃશાર્થજ્ઞાપનસમર્થચરમાચલપ્રાપ્તિરૂપધર્મવત્વાત્ ।
સ ચ રવેરસ્તાચલગમનસ્ય પરિતાપિનાં વિપત્પ્રાપ્તેશ્ચ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવં બોધયતિ ।
અસમ્ભવદ્વસ્તુનિદર્શના ત્વેકવાક્યાનેકવાક્યગતત્વેન દ્વિવિધા ।
તત્રૈકવાક્યગા યથા--
"કલયતિ કુવલયમાલાલલિતં કુટિલઃ કટાક્ષવિક્ષેપઃ ।
અધરઃ કિસલયલીલામાનનમસ્યાઃ કલાનિધેવિલાસમ્" ॥
અત્રાન્યસ્ય ધર્મં કથમન્યો વહત્વિતિ કટાક્ષવિક્ષેપાદીનાં કુવલયમાલાદિગતલલિતાદીનાં કલનમસમ્ભવાત્તલ્લલિતાદિસદૃશં લલિતાદિકમવગમયત્કટાક્ષવિક્ષેપાદેઃ કુવલયમાલાદેશ્ચ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવં બોધયતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) કલયતીતિ ।
અસ્યાઃ કુટિલઃ કટાક્ષવિક્ષેપઃ કુવલયમાલાયા લલિતં વિન્યાસં કલયતિ તધાતિ ।
એકમુત્તરત્રાપિ કલયતીત્યસ્યાન્વયઃ---અત્રેતિ ।
કટાક્ષવિક્ષેપાદીનાં કર્તૄણાં લલિતાદીનાં કર્મણાં ધર્મતયા ધર્મિણોરપ્યત્ર પ્રતિવિમ્બાનુબિમ્બં દર્શયતિ; તદ્વલ્લલિતાદિકમવગમયત્કટાક્ષવિક્ષેપાદેશ્ચેતિ ।
અત્રૈકવાક્યગતયોરુપમેયોપમાનયોઃ પ્રતિબિમ્બાનુબિમ્બનમ્ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
લોચના:
(લો, અ) અવગમયત્-પ્રત્યાયત્ ।
લલિતવ્યક્તેઃ સજાતીયત્વેનાત્યન્તાસઙ્ગતિવિરહેણાદૂરવિપ્રકર્ષાદિભાવઃ ।
એવં લીલાદાવપિ જ્ઞેયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા--
"પ્રયાણે તવ રાજેન્દ્ર ! મુક્તા વૈરિમૃગીદૃશામ્ ।
રાજહંસગતિઃ પદ્ભ્યામાનનેન શશિદ્યુતિઃ" ॥
અત્ર પાદાભ્યામસમ્બદ્ધરાજહંસગતેસ્ત્થાગો ઽનુપપન્ન ઇતિ તયોસ્તત્સમ્બન્ધઃ કલ્પ્યતે, સ ચાસમ્ભવન્ રાજહંસગતિમિવ ગતિં બોધયતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) પ્રયાણે તવેતિ ।
તવ પ્રયાણે યાત્રાયાં સત્યાં વૈરિમૃગીદૃશાં પદ્ભ્યાં રાજહંસગતિર્મુક્તા દ્રુતપલાયમાનત્વાત્ . આનનેન ચ શશિદ્યુતિર્મુક્તા મ્લાનત્વાત્ ।
અસમ્બદ્ધેતિ ।
સમ્બદ્ધસ્યૈવ ત્યાગસમ્ભવાત્ ।
સમ્બન્ધઃ કલ્પ્યત ઇતિ ।
પ્રતિયોગ્યારોપપૂર્વકત્વાદભાવગ્રહસ્ય ।
પ્રતિબિમ્બનં દર્શયતિ---સ ચેતિ ।
લોચના:
(લો, આ) કલ્પ્યત ઇત્યતઃ પૂર્વં પ્રથમમિતિ શેષઃ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
એવમાનનેન શશિદ્યુતિરિત્યત્રાપિ જ્ઞેયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનેકવાક્યગા યથા--
"ઇદં કિલાવ્યાજમનોહરં વપુસ્તપઃ ક્લપં સાધયિતું ય ઇચ્છતિ ।
ધ્રુવં સ નીલોત્પલપત્રધારયા શમીલતાં છેત્તુમૃષિર્વ્યવસ્યતિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) ઇદં કિલેતિ---આશ્રમે તપસ્યોચિતવેશાં શકુન્તલાં દૃષ્ટ્વા દુષ્મન્તસ્યોક્તિરિયમ્ ।
અવ્યાજેન યથાર્થ્યેન ।
મનોહરમિદં વપુર્યો મુનિસ્તપઃ ક્ષમં સાધયિતુમ્ ઇચ્છતિ ધ્રુવં નિશ્ચિતં સ મુનિર્નોલોત્પલપત્રધારયા કોમલયા કઠિનાં શમીલતાં છેત્તું વ્યવસ્યતીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર ચચ્છબ્દનિર્દિષ્ટવાક્યાર્થયોરભેદેનાન્વયો ઽનુપપદ્યમાનસ્તાદૃશવપુષસ્તપઃ ક્લમત્વસાધનેચ્છા નીલોત્પલપત્નધારયા શમીલતાછેદનેચ્છેવેતિ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવે પર્યવસ્યતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) અત્ર યત્તચ્છબ્દેતિ ।
વાક્યાર્થયોરિત્યત્ર કાવ્યદ્વયાર્થયોરિત્યથઃ ।
વાક્યાર્થૌ તુ તપઃ ક્ષમત્વસાધનેચ્છુઃ શમીલતાચ્છેદનેચ્છુશ્ચ ।
વ્યવસાયસ્યાપીચ્છાર્થકત્વાત્તયોરભેદાન્વયો ઽનુપપદ્યમાન ઇત્યર્થઃ ।
યત્તદોરેકધર્મિબોધકત્વેનાભેદાન્વય એવ વ્યુત્પત્તિસિદ્ધઃ ।
સ ચેચ્છાદ્વયયોરભેદાભાવાદનુપપદ્યમાન ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) ઇદં વપુઃ તપઃ ક્ષમં સાધયિતુમિચ્છતિ યો ઽનેન શકુન્તલાયા વપુષા તપો નિર્વાહયિતુમિચ્છતીતિ ભાવઃ ।
ન કેવલં યત્તદોર્દ્વયોઃ શાબ્દત્વે વાક્યનિદર્શના ।
એકસ્યાર્થત્વે ઽપિ યથા---
"શુદ્ધાન્તદુર્લભમિદં વપુરાશ્રમવાસિનો યદિ જનસ્ય ।
દૂરીકૃતાઃ ખલુ ગુણૈરુદ્યાનલતા વનલતાભિઃ" ॥
એવમ્---"મૃતાનામપિ જન્તૂનાં શ્રાદ્ધં ચેત્તૃપ્તિકારણમ્ ।
નિર્વાણસ્ય પ્રદીપસ્ય સ્નેહઃ સંવર્દ્ધયોચ્છિખામ્" ॥
"યઞ્ચકાર વિવરં શિલાઘને તાડકોરસિ સ રામસાયકઃ ।
અપ્રવિષ્ટવિષયસ્ય રક્ષસાં દ્વારતામગમદન્તકસ્ય તત્" ॥
ઇત્યત્ર તુ નિદર્શના અલઙ્કાર્ય્યા ।
નહીહ "દ્વારતાઽ; મિવેતિ સામર્થ્યાતિરસ્તિ ।
ઉપમેયાદિસમ્ભવાદિહ પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષેતિ રાઘવાનન્દમહાપાત્રાઃ---
"મુનેસ્તત્ર મનોભેદે દુર્લભે સુરકાઙ્ક્ષિતે કટાક્ષા એવમેણાક્ષ્યાઃ પ્રયયુઃ સ્મરબાણતામ્ ।
" ઇત્યાદિષુ તુ પરિણામાદય એવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"જન્મેદં વન્ધ્યતાં નીતં ભવભોગોપલિપ્સયા ।
કાચમૂલ્યેન વિક્રીતો હન્ત ! ચિન્તામણિર્મયા" ॥
અત્ર ભવભોગલોભેન જન્મનો વ્યર્થતાનયનં કાચમૂલ્યેન ચિન્તામણિવિક્રય ઇવેતિ પર્યવસાનમ્ ।
એવમ્--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) જન્મેદમિતિ ।
વ્યર્થતાનયનં ચિન્તામણિવિક્રયશ્ચેતિ જન્માપિ ચિન્તામણિરિવેતિ બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ક્વ સૂર્યપ્રભવો વંશઃ ક્વ ચાલ્પવિષયા મતિઃ ।

તિતીર્ષુર્દુસ્તરં મોહાદુડુપેનાસ્મિ સાગરમ્" ॥
અત્ર મન્મત્યા સૂર્યવંશવર્ણનમુડુપેન સાગરતરણમિવેતિ પર્યવસાનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) ક્ક સૂર્યેતિ ।
રઘુવંશં વર્ણયિતુમિચ્છોઃ કાલિદાસસ્ય ઉક્તિરિયમ્ ।
મતિરિત્યત્ર મમેતિ શેષઃ ।
અત્ર પૂર્વાર્દ્ધે વક્ષ્યમાણો વિષમાલઙ્કારઃ ।
પરાર્દ્ધં તુ પ્રકૃતોદાહરણમ્ ।
તદ્ ગ્રાહયતિ---અત્ર મન્મત્યેતિ ।
નચ તિતીર્ષુપુરુષરૂપકમેવ કથં નાત્રેતિ વાચ્યમ્; તાદૃશપુરુષાપ્રસિદ્ધેઃ; કસ્યચિદુત્મત્તસ્ય તાદૃશસ્ય સત્ત્વે ઽપિ તસ્ય બુદ્ધ્યનારોહાત્; કિન્તુ વક્તર્યેવ તિતીર્ષાયાઃ સ્ફુટમવભાસઃ ।
તસ્ય બોધેન રઘુવંશવર્ણનતિતીર્ષયોઃ સાદૃશ્યમવગમ્યતે ।
લોચના:
(લો, ઈ) સાગરતરણમિવેત્યનન્તરં બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવ ઇતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇયં ચ ક્વચિદુપમેયવૃત્તસ્યોપમાને ઽસમ્ભવે ઽપિ ભવતિ ।
યથા--
"યો ઽનુભૂતઃ કુરઙ્ગાક્ષ્યાસ્તસ્યા મધુરિમાધરે ।
સમાસ્વાદિ સ મૃદ્વીકારસે રસવિશારદૈઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) ઇયં ચેતિ ।
ઇયં નિદર્શના ઉપમેયવૃત્તસ્યોપમેયધર્મસ્ય "કલયતિ કુવલયઽ; ઇત્યાદૌ તૂપમાનધર્મસ્યૈવોપમેયાસમ્ભવાદ્દર્શિતા ।
અસમ્ભવે ઽપીતિ ।
ઉપમાનગતત્વેનોક્તસ્યાસમ્ભવે ઽપિ તત્સાદૃશ્યબોધનાદિત્યર્થઃ ।
યો ઽનુભૂત ઇતિ ।
મધુરિમા ।
મૃદ્વીકા દ્રાક્ષા, તસ્યા રસે દ્રવે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર પ્રકૃતસ્યાધરસ્ય મધુરિમધર્મસ્ય દ્રાક્ષારસે ઽસમ્ભવાત્પૂર્વવત્સામ્યે પર્યવસાનમ્ ।
લોચના:
(લો, ઉ) પૂર્વવત્ પૂર્વોદાહરણવત્ ।
એવં "સો ઽપિ ત્વદાનનરુચં વિજહતિ ચન્દ્રઃ" ઇત્યત્ર "પ્રયાણે તવ રાજેન્દ્ર" ઇત્યુદાહરણવન્નિદર્શનૈવ, નિદર્શનાલઙ્કારલક્ષણસ્ય તથાવિધપર્યવસિતબિમ્બપ્રતિબમ્બભાવસ્ય સમ્ભવાત્ ।
અન્યથા યો ઽનુભૂત ઇત્યાદૌ સમનન્તરોક્તોદાહરણે ઽપિ નિદર્શનાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
એવં "સમ્ભવન્ વસ્તુસમ્બન્ધ ઉપમાપરિકલ્પકઃ નિદર્શને"તિ લક્ષણે ચોપમાશબ્દઃ સાદૃશ્યમાત્રાર્થો ન તૂપમાલઙ્કારાર્થઃ ।
અત એવાલઙ્કારસર્વસ્વકૃતાપિ પ્રતિબિમ્બકારણં નિદર્શનેત્યુક્તમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
માલારૂપાપિ યથા મમ--
"ક્ષિપસિ શુકં વૃષદંશકવદને મૃગમર્પયસિ મૃગાદનરદને ।
વિતરસિ તુરગં મહિષવિષાણે નિદધચ્ચેતો ભોગવિતાને" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) ક્ષિપસીતિ ।
ભોગાસક્તપુરુષં પ્રતિ શાન્તપુરુષસ્યોક્તિરિયમ્ ।
હે પુરુષ ! ત્વં ભોગવિતાને ભોગસમૂહે ચેતો વિદધદ્ વૃષદંશકસ્ય માર્જારસ્ય મુખે શુકં ક્ષિપસિ ।
યથા માર્જારઃ શુકં હિનસ્તિ તથા ભોગવિતાનો ઽપિ નરકપાતેન હિંસિષ્યતિ ।
અતઃ શુકસ્ય તત્ર ક્ષેપ ઇવ ભોગે ચેતોવિધાનમિત્યર્થઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
મૃગાદનો વ્યાઘ્રઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇહ વિમ્બપ્રતિબમ્બતાક્ષેપં વિના વાક્યાર્થાપર્યવસાનમ્ ।
દૃષ્ટાન્તે તુ પર્યવસિતેન વાક્યાર્થેન સામર્થ્યાદ્વિમ્બપ્રતિવિમ્બતાપ્રત્યાયનમ્ ।
નાપીયમર્થાપત્તિઃ, તત્ર "હારો ઽયં હરિણાક્ષીણામ્--" ઇત્યાદૌ સાદૃશ્યપર્યવસાનાભાવાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) દૃષ્ટાન્તનિદર્શનયોર્ભેદં દર્શયતિ---ઇહ બિમ્બેતિ ।
વાક્યાર્થાપર્યવસાનં બાધાદિતિ ભાવઃ ।
પર્યવસિતેનેતિ ।
તત્ર બાધાભાવાદિત્યર્થઃ ।
સામર્થ્યોદિતિ ।
પ્રયુક્તાનુપયુક્તકથનાપત્તિપરિહાર એવ સામર્થ્યમ્, ।
"હારો ઽયં હરિણાક્ષીણાઽ; મિતિ--- "હારો ઽયં હરિણઆક્ષીણાં લુઠતિ સ્તનમણ્ડલે ।
મુક્તાનામપ્યવસ્થેયં ક્વ વયં સ્મરકિંકરાઃ ।
" ઇતિ શ્લોકે ઽસ્માકં સ્તનમણ્ડલે સુતરાં લુઠનમુચિતમિત્યેવ હિ પર્યવસાનમ્ ।
ન તુ સાદૃશ્યસ્યેત્યર્થઃ ।
એકકથનાદ્ દણ્ડાપૂપન્યાયાદ્ અન્યપર્યવસાનસ્યૈવાર્થાપતિત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઊ) મૃગાદનસ્તરક્ષુઃ ।
વાક્યાર્થસ્યાપર્યવસાનમન્વયાનુપપત્તેઃ, પર્યવસિતેનાન્વયાનુપપત્ત્યભાવાદુપમેયવાક્યેનોપમાનવાક્યેન ચ પ્રત્યેકં સ્વસ્વબોધનવિશ્રાન્તેન ।
અપર્યવસાનસ્ય સાદૃશ્યે ઽભાવઃ ।
કિન્તુ નિયતસમાનન્યાયેનાર્થાન્તરસ્યાપતનમાત્રેણ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આદિક્યમુપમેયસ્યોપમાનાન્ન્યૂનતાથવા ।
વ્યતિરેકઃ--
સ ચ--
--એક ઉક્તે ઽનુક્તે હેતૌ પુનસ્ત્રિધા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) વ્યતિરેકાલઙ્કારમાહ---આધિક્યમિતિ ।
ઉપમેયસ્યોપમાનાદાધિક્યં ન્યૂનતાથવા વર્ણ્યતે સ વ્યતિરેકાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
તસ્ય વિભક્તવિભાગેનાષ્ટચત્વારિંશદ્વિધત્વમ્ ।
સ ચેતિ ।
ક્વચિત્તુ એક ઉત્કે ઽનુક્તે હેતૌ પુનઃ ત્રિધેતિ કારિકા ।
એવ ઇત્યાદેરુત્થાપિકાવૃત્તિઃ ।
હેતાવિત્યુત્કર્ષાનુપકર્ષતયા હેતુદ્વયેઃ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ચતુર્વિધો ઽપિ સામ્યસ્ય બોધનાચ્છબ્દતો ઽર્થતઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) હેતાવિતિ ।
જ્ત્યપેક્ષયૈકવચનમ્ ।
યદુક્તં વૃત્તૌ હેતુરુપમેયગતમિત્યાદિ ।
શબ્દત ઇતિ ।
યદુક્તમત્રૈવ---શ્રૌતી યથેવવાશબ્દા ઇતિ ।
અર્થત ઇતિ ।
યદુક્તમત્રૈવ---આર્થો તુલ્યસમાનાદ્યા ઇત્યુક્તન્યાયાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આક્ષેપાચ્ચ દ્વાદશધા શ્લેષે ઽપીતિ ત્રિરષ્ટધા

પ્રત્યેકં સ્યાન્મિલિત્વાષ્ટચત્વારિંશદ્વિધઃ પુનઃ ।
ઉપમેયસ્યોપમાનાદાધિક્યે હેતુરુપમેયગતમુત્કર્ષકારણમુપમાનગતં નિકર્ષકારણં ચ ।
તયોર્દ્વયોરપ્યુક્તાવેકઃ, પ્રત્યેકં સમુદાયેન વાનુક્તૌ ત્રિવિધ ઇતિ ચતુવિધે ઽપ્યસ્મિન્નુપમાનોપમેયત્વસ્ય નિવેદનં શબ્દેન અર્થેન આક્ષેપેણ ચેતિ દ્વાદશપ્રકારો ઽપિ શ્લેષે, "અપિ" શબ્દાદશ્લેષેઽપીતિ ચતુર્વિંશતિપ્રકારઃ ।
ઉપમાનાન્ન્યૂનતાયામપ્યનયૈવ ભઙ્ગ્યા ચતુર્વિંશતિપ્રકારતેતિ મિલિત્વા અષ્ટચત્વારિંશત્પ્રકારો વ્યતિરેકઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) કારિકાર્થં સ્વયમેવ વિશદયતિ---ઉપમેયસ્યેતિ ।
પ્રત્યેકમિતિ ।
ઉત્કર્ષહેતોર્નિકર્ષહેતોર્વાનુક્તૌદ્વૌ ।
સમુદાયાનુક્તૌ ચૈકં ઇત્યનુક્તિત્રયમિત્યાહ---ત્રિવિધ ઇતિ ।
હેતુદ્વયોક્તિસાહિત્યાદાહ---ચતુર્વિધે ઽપ્યસ્મિન્નિતિ ।
નિવેદનં જ્ઞાપનમ્ ।
શબ્દેનેતિ ।
ઉપમાયાઃ શ્રૌતીત્વે ઇત્યર્થઃ ।
અર્થેનેતિ ।
ઉપમાયા આર્થોત્વે ઇત્યર્થઃ ।
આક્ષેપેણેતિ ।
ઉપમાપ્રતિપાદકાનામ્ ઇવાદીનાં તુલ્યાદિપદાનાં ચાભાવે કલ્પનેનેત્યર્થઃ ।
ઇતિ દ્વાદશવિધોપીતિ ।
હેતુદ્વયોક્ત્યનુક્તિત્રયવશાચ્ચતુર્વિધસ્ય ઉપમાયાઃ શબ્દાર્થાક્ષેપવશાત્ત્રિગુણત્વેન દ્વાદશવિધ ઇત્યર્થઃ ।
તદ્ દ્વાદશકસ્ય શ્લેષાશ્લેષયોઃ સમ્ભવં કારિકોક્તાદપિશબ્દાદ્ દર્શયતિ---શ્લેષે ઽપીતિ ।
ભઙ્ગ્યા પ્રકારેણ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉદાહરણમ્--
"અકલઙ્કં મુખં તસ્યા ન કલઙ્કી વિધુર્યથા" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) અકલઙ્કમિતિ ।
કલઙ્કી વિધુર્યથા તસ્યા મુખં તથા ન, કિન્તુ તતોધિકમ્ ।
યતો ઽકલઙ્કમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રોપમેયગતમકલઙ્કત્વમુપમાનગતં ચ કલઙ્કિત્વં હેતુદ્વયમપ્યુક્તમ્, યથાશબ્દપ્રતિપાદનાચ્ચ શાબ્દમૌપમ્યમ્ ।
અત્રૈવ "ન કલઙ્કિવિધૂપમમ્" ઇતિ પાઠે આર્થમ્ ।
"જયતીન્દું કલઙ્કિનમ્" ઇતિ પાઠે ત્વિવવત્તુલ્યાદિપદવિરહાદાક્ષિપ્તમ્ ।
અત્રૈવાકલઙ્કપદત્યાગે ઉપમેયતોત્કર્ષકારણાનુક્તિઃ ।
કલઙ્કિપદત્યાગે ચોપમાનગતનિકર્ષકારણાનુક્તિઃ ।
દ્વયોરનુક્તૌ દ્વયોરનુક્તિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) તત્રૈવાનેકપ્રકારસમ્ભવં દર્શયતિ---અત્રૈવેતિ ।
દ્વયોરનુક્તિરિતિ ।
"તસ્યા મુખં ન વિધુર્યથેઽ; ત્યેવં કરણમ્ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) દ્વયોરકલઙ્કકલઙ્કિપદયોર્દ્વયોર્હેત્વોઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શ્લેષે યથા--
"અતિગાઢગુણાયાશ્ચ નાબ્જવદ્ભઙ્ગુરા ગુણાઃ" ।
લોચના:
(લો, ઌ) ગુણઃ સૌન્દર્ય્યાદિઃ, સૂત્રં ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રેવાર્થે વતિરિતિ શાબ્દમૌપમ્યમ્ ।
ઉત્કર્ષનિકર્ષકારણયોર્દ્વયોરપ્યુક્તિઃ ।
ગુણશબ્દઃ શ્લિષ્ટઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) શ્લેષે ઽપ્યેવં રીત્યા દ્વાદશવિધાનાહ---અતિગાઢેતિ ।
અત્રેવાર્થ ઇતિ ।
અબ્જસ્યેવેતિ ષષ્ઠ્યન્તોપાત્તત્વાત્ ।
ઉત્કર્ષેતિ ।
ગુણગતગાઢત્વાભઙ્ગત્વે ઉત્કર્ષનિકર્ષહેતૂ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યે ભેદાઃ પૂર્વવદૂહ્યાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) અન્યે ભેદા ઇતિ ।
તત્ર હેતુદ્વયસ્ય પ્રત્યેકં સમુદાયાનુપાદાને શાબ્દૌપમ્યે યથા---"ચન્દ્રમુખ્યાઃ કુરઙ્ગાક્ષ્યા નાબ્જવદ્ ભઙ્ગુરા ગુણાઽ; ઇત્યુત્કર્ષનિમિત્તાનુપાદાને, "અતિગાઢગુણાયાશ્ચ તસ્યા નામ્બુજવદ્ ગુણાઽ; ઇતિ નિકર્ષહેત્વનુપાદાને, "ઇન્દીવરપલાશાક્ષ્યાસ્તસ્યા નામ્બુજવદ્રુણાઽ; ઇત્યુભયાનુપાદાને ।
આક્ષિપ્તૌપમ્યે યથા--"અતિગાઢગુણા બાલા નાબ્જતુલ્યસ્ખલદ્ગુણાઽ; ઇત્યુભયોપાદાને, "અતિગાઢગુણા બાલા નાબ્જતુલ્યગુણા કિલઽ; ઇતિ નિકર્ષનિમિત્તાનુપાદાને, "અસૌ ચન્દ્રમુખી બાલા નાબ્જતુલયગુણા કિલઽ; ઇતિ ઉભયાનુપાદાને ।
આર્થૌપમ્યે યથા---"અતિગાઢગુણા બાલા નાબ્જતુલ્યસ્ખલદ્ગુણાઽ; ઇત્યુભયોરુપાદાને, "અતિગાઢગુણ બાલા નાબ્જતુલ્યગુણ કિલઽ; ઇતિ નિકર્ષનિમિત્તાનુપાદાને, "અસૌ ચન્દ્રમુખી બાલા નાબ્જતુલ્યસ્ખલદ્ગુણાઽ; ઇત્યુત્કર્ષહેત્વનુપાદાને, "અસૌ ચન્દ્રમુખી બાલા નાબ્જતુલ્યગુણા કિલઽ; ઇતિ ઉભયાનુપાદાને ।
આક્ષિપ્તૌપમ્યે યથા---"અતિગાઢાગુણાસ્તસ્યાઃ પદ્મસ્ય ભઙ્ગુરા ગુણાઽ; ઇત્યુભયોપાદાને, "પઙ્કજં ગુણવત્સત્યં ગુણાસ્તસ્યાસ્તુ ભઙ્ગુરાઽ; ઇતિ નિકર્ષહેત્વાનુપાદાને, "પઙ્કજં ગુણવજ્જિગ્યે ગુણવત્યા તયા ધ્રુવમ્ઽ; ઇતિ ઉભયાનનુપાદાને ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એતાનિ ચોપમેયસ્યોપમાનાદાધિક્ય ઉદારણાનિ ।
ન્યૂનત્વે દિઙ્માત્રં યથા--
"ક્ષીણઃ ક્ષીણો ઽપિ શશી ભૂયો ભૂયો ઽભિવર્ધતે સત્યમ્ ।
વિરમ પ્રસીદ સુન્દરિ ! યૌવનમનિવર્તિ યાતં તુ" ॥
અત્રોપમેયભૂતયોવનાસ્થૈર્યસ્યાધિક્યમ્ ।
તેનાત્ર "ઉપમાનાદુપમેયસ્યાધિક્યે વિપર્યયે વા વ્યતિરેકઃ" ઇતિ કેષાંચિલ્લક્ષણે "વિપર્યયે વેતિપદમનર્થકમ્" ઇતિ યત્કેચિદાહુઃ ।
તન્ન વિચારસહમ્ ।
તથાહિ-અત્રાધિકન્યૂનત્વે સત્ત્વાસત્ત્વે એવ વિવક્ષિતે ।
લોચના:
(લો, એ) સત્ત્વાસાત્ત્વે, શોભનાશોભનત્વે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર ચ ચન્દ્રાપેક્ષયા યૌવનસ્યાસત્ત્વં સ્ફુટમેવ ।
અસ્તુ વાત્રોદાહરણે યથાકથંચિદ્રતિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) ન્યૂનત્વ ઇતિ ।
ઉપમેયસ્યેતિ શેષઃ ।
ક્ષીણઃ ક્ષીણ ઇતિ ।
માનિનીં પ્રતિ કામુકસ્યોક્તિરિયમ્ ।
વિરમેતિ માનાદિતિ શેષઃ ।
યૌવનં ત્વિત્યન્વયઃ ।
યાતં ગતમ્ ।
અસ્થૈર્ય્યસ્યાધિક્યમિતિ ।
તથા ચાસ્થૈર્યસ્યાપકર્ષકહેતુત્વેન ઉપમેયસ્ય ન્યૂનત્વં ચન્દ્રસ્યૈવાધિક્યમિતિ મયા વાયખ્યાયતે, તેનાત્ર યત્કિઞ્ચિદાહુઃ તન્ન વિચારસહમ્ ઇત્યાહ---તેનાત્રેતિ ।
કેચિત્કાવ્યપ્રકાશકારાઃ ।
કિમાહુરિત્યત્રાહ---ઉપમાનાદિતિ ।
વ્યતિર્કે ઇત્યન્તેયં પ્રાચીના કારિકા ।
તલ્લક્ષણે "વિપર્યયે વેતિઽ; પદમનર્થકમિત્યાહુરેત્યર્થઃ ।
સત્ત્વાસત્ત્વે તત્રત્યાતત્રત્યે, યૌવનસ્યાતત્રત્વમાહ---અત્ર ચન્દ્રાપેક્ષયેતિ ।
નનૂદ્દેશ્યાર્થસ્યાધિક્યમેવ વિવક્ષિતં પ્રકૃતે ચ માનિન્યાં યૌવનાસ્થૈર્ય્યં પ્રદર્શયિતુમુદ્દેશ્યં તદાધિક્યં ચોપમેયાધિક્યમેવેત્યત આહ---અસ્તુ વેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"હનૂમદાદ્યૈર્યશસા મયા પુનદ્વિષાં હસૈર્દૂતપથઃ સિતીકૃતઃ" ।
ઇત્યાદિષુ કા ગતિરિતિ સુષ્ઠૂક્તં "ન્યૂનતાથવા" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) હનૂમદાદ્યૈરિતિ ।
નલસ્ય દેવદૂતભૂતસ્ય દૌત્યફલાસિદ્ધ્યા વિષાદોક્તેરિયમ્ ।
કા ગતિરિતિ ।
દૂતપથસ્ય યશસા સીતિકર્ત્તૄણાં હનુમદાદીનામુપમાનાનામેવાધિક્યાદિતિ ભાવઃ ।
ઇદમુપલક્ષણમ્ ।
"ચલાપાઙ્ગાં દૃષ્ટિં સ્પૃશસિ બહુશો વેપથુમતી રહસ્યાખ્યાયીવ સ્વનસિ મૃદુ કર્ણાન્તિકચરઃ ।
કરં વ્યાધુન્વત્યાઃ પિબસિ રતિસર્વસ્વમધરં વયં તત્ત્વાન્વેષાન્મધુકર હતાસ્ત્વં ખલુ કૃતી" ॥
ઇત્યભિજ્ઞાને "પાદાહતં યદુત્થાય મૂર્દ્ધાનમધિરોહતિ ।
સ્વસ્થાદેવાપમાને ઽપિ દેહિનસ્તદ્વરં રજઃ" ॥

ઇતિ માઘે ચોપમાનભૂતતયા મધુકરરજસોઃ કૃતિપદવરપદાભ્યામેવાધિક્યસ્યોક્તત્વાત્ કાવ્યપ્રકાશસ્ય મતમત્રાનુપાદેયમેવ ।
લોચના:
(લો, ઐ) હનૂમદાદ્યૈરિત્યાદિ દમયન્તી પ્રતિ દેવદૂતસ્ય નલસ્ય વચનમ્ ।
દ્વિષાં હસૈર્દૂતત્વં પરિત્યજ્ય સ્વયં નાયકત્વપ્રતિગ્રહાદિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સહાર્થસ્ય બલાદેકં યત્ર સ્યાદ્વાચકં દ્વયોઃ

સા સહોક્તિર્મૂલભૂતાતિશયોક્તિર્યદા ભવેત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) સહોક્ત્યલઙ્કારમાહ---સહાર્થસ્યેતિ ।
વાચકં દ્વયોરિતિ ।
ઉભયત્ર સ્વાર્થાન્વયબોધકમિત્યર્થઃ ।
ભિન્નવિભક્તિકમપિ પદં સાહાર્થસ્ય બલાત્સમાનવિભક્તિકભિન્નવિભક્તિકપદાર્થયોરભેદેન સ્વાર્થાન્વયબોધકમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) સહાર્થસ્ય સહપર્ય્યાયશબ્દસ્ય ।
એકં ક્રિયા, ગુણો વા ।
મૂલભૂતા, બીજભૂતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અતિશયોક્તિરપ્યત્રાભેદાધ્યવસાયમૂલા કાર્યકારણપૌર્વાપર્યવિપર્યયરૂપા ચ ।
અભેદાધ્યવસાયમૂલાપિ શ્લેષભિત્તિકાન્યથા ચ ।
ક્રમેણોદાહરમ્--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) અભેદાધ્યવસાયમૂલેતિ ।
નચ ભેદાધ્યવસાયસ્યૈવ અતિશયોક્તિત્વેન સા કથં તન્મૂલેતિ વાચ્યમ્, શબ્દસ્યૈવાધ્યવસાયસ્યાતિશયોક્તિચેન તસ્યા વક્તૃતદધ્યવસાયમૂલત્વાત્ ।
ભિત્તિરાશ્રયઃ સ્લેષાશ્રિતેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સહાધરદલેનાસ્યા યૌવને રાગભાક્પ્રિયઃ" ।
અત્ર રાગપદે શ્લેષઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) સહાધરેતિ ।
અત્ર તૃતીયાન્તપદાર્થે ઽધરદલે પ્રથમાન્તપદાર્થે પ્રિયે ચ રાગવાનિતિપદમ્ અભેદેન સ્વાર્થબોધકમ્; અધરદલમપિ રાગવદિતિ પ્રતીતેઃ ।
રાગપદાર્થયોરભેદાધ્યાસરૂપાતિશયોક્તિશ્ચ મૂલમ્ ।
લોચના:
(લો, ઔ) અન્યથાશ્લેષભિત્તિકા ।
રાગો લૌહિત્યમ્, અનુરાગશ્ચ ।
શ્લેષાં વ્દ્યર્થતા ।
ઉપમાનોપમેયભાવો ઽત્ર વૈવક્ષિકઃ ।
દ્વયોઃ પ્રકૃત્વાત્ ।
પ્રકૃતત્વં ચ દ્વયોઃ પ્રજ્ઞાવિશેષત્વાત્ ।
અત્ર તૃતીયાન્તનિર્દિષ્ટસ્ય ગુણભાવેનોપમાનવિવક્ષા ।
કિઞ્ચાત્રોદાહરણે અભેદાધ્યવસાયો ઽપિ કાર્ય્યકારણૈકકાલીનતાસંપૃક્તઃ અધરદલસ્ય રાગભજનાનન્તરમેવ પ્રિયસ્ય રગદર્શનાત્; તેનાત્રાતિશયોક્તિદ્વયમપ્યવાસ્થિતં, સમ્બન્ધિભેદાદ્ આશ્રયભેદાદ્ ।
યદુક્તં રાઘવાનન્દૈઃ--"એકો ઽપિ ધર્મ આરોપમાશ્રિત્ય સહાર્થબલાદન્યધર્મણ્યપિ સમ્બદ્ધશ્ચેત્તદા સહોક્તિરિતિ, તદસઙ્ગતમ્ ।
અસ્યાતિશયોક્તિમૂલત્વસ્ય તૈરપિ સ્વયમુપગમાત્ ।
અધ્યવસાયમૂલાયામતિશયોક્તૌ પૃથગ્બીજસ્યારોપસ્યાસમ્ભવઃ ।
તદાહુશ્ચણ્ડીદાસપ્રભૃતયઃ---અનિગીર્ણસ્ય વિષયસ્યાન્યતાદાત્મ્યપ્રતીતિરારોપઃ ।
નિગીર્ણસ્ય ત્વધ્યવસાય ઇતિ ।
અલઙ્કારસર્વસ્વકૃતાઽરોપે રૂપકાદિરધ્યવસાયે ચોત્પ્રેક્ષાદિરેવેતિ વિવેકઃ કૃતઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સહ કુમુદકદમ્બૈઃ કાલમુલ્લાસયન્તઃ સહ ઘનતિમિરૌઘૈર્ધૈર્યમુત્સારયન્તઃ ।
સહ સરસિજષણ્ડૈઃ સ્વાન્તમામીલયન્તઃ પ્રતિદિશમમૃતાંશોરંશવઃ સઞ્ચરન્તિ" ॥
ઇદં મમ ।
અત્રોલ્લાસાદીનાં સંબન્ધિભેદાદેવ ભેદઃ, ન તુ શ્લિષ્ટતયા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) શ્લેષં વિના ત્વાહ---સહ કુમદેતિ ।
અમૃતાંશોરંશવઃ પ્રતિદિશં સઞ્ચરન્તિ ।
અંશૂનાં વિશેષણાન્યાહ---સહ કુમુદેતિ ।
કદમ્બઃ ષણ્ડઃ, સમૂહઃ ।
આમીલયન્તઃ સઙ્કોચયન્તઃ ।
સ્વાન્તસ્ય વિષયાન્તરાદ્ વ્યાવર્ત્તનમેવ સઙ્કોચઃ ।
અત્રેતિ ।
ભેદ ઇત્યનન્તરમભેદસ્યાધ્યવસાય ઇતિ પૂરણીયમ્ ।
તથા ચ સો ઽધ્યવસાયો નતુ શ્લિષ્ટતયેત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સમમેવ નરાધિપેન સા ગુરુસંમોહવિલુપ્તચેતના ।
અગમત્ સહ તૈલબિન્દુના નનુ દીપાર્ચિરિવ ક્ષિતેસ્તલમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) કાર્યકારણપૌર્વાપર્યવિપર્યયરૂપાતિશયોક્તિમૂલિકામાહ---સમમેવેતિ ।
ગુરુસમ્મોહવિલુપ્તચેતના સા ઇન્દુમતી નરાધિપેન અજેન સમમેવ ક્ષિતેસ્તલં પૃષ્ઠમ્ અગમત્ ।
તનુતૈલબિન્દુના સહ દીપાર્ચિરિવેત્યર્થઃ ।
અત્ર નરાધિપો ઽપિ ક્ષિતેસ્તલમગમદિતિ સહાર્થસ્ય સમં પદબલાદ્ બોધ્યમ્ ।
ઇન્દુમતીપાતઃ કારણં નરાધિપપાતઃ કાર્ય્યં, તયોઃ સમકાલત્વકથનરૂપઃ પૌર્વાપર્યવિપર્યયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇયં ચ માલયાપિ સંભવતિ ।
યથોદાહૃતે "સહ કુમુદકદમ્બૈઃ--" ઇત્યાદૌ ।
"લક્ષ્મણેન સમં રામઃ કાનનં ગહનં યયૌ" ।
ઇત્યાદૌ ચાતિશયોક્તિમૂલાભાવાન્નાયમલઙ્કારઃ ।
વિનોક્તિર્યદ્વિનાન્યેન નાસાધ્વન્યદસાધુ વા

નાસાધુ અશોભનં ન ભવતિ ।
એવં ચ યદ્યપિ શોભનત્વ એવ પર્યવસાનં તથાપ્યશોભનત્વાભાવમુખેન શોભનવચનસ્યાયમભિપ્રાયો યત્કસ્યચિદ્વર્ણનીયસ્યાશોભનત્વં તત્પરસન્નિધેરેવ દોષઃ ।
તસ્યા પુનઃ સ્વભાવતઃ શોભનત્વમેવેતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) વિનોક્ત્યલઙ્કારમાહ---વિનોક્તિરિતિ ।
વ્યાચષ્ટે---નાસાધ્વિતિ ।
નઞ્દ્વયમુખેનોક્તે ભાવાર્થં વક્તુમાહ---એવં ચેતિ ।
પરસન્નિધેરેવ દોષ ઇતિ ।
પરસન્નિધેર્યો દોષસ્તદેવાશોભનત્વમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, અ) શોભન એવ પર્યવસાનમ્ "અભાવસ્ય તુ યો ઽભાવો ભાવ એવાવશિષ્યતેઽ; ઇતિ ન્યાયાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"વિના જલદકાલેન ચન્દ્રો નિસ્તન્દ્રતાં ગતઃ ।
વિના ગ્રીષ્મોષ્મણા મઞ્જુર્વનરાજિરજાયત" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) વિના જલદકાલેનેતિ ।
નિસ્તન્દ્રતાં નિર્મલતામ્ ।
અત્ર જલદકાલાદેવ ચન્દ્રો મલિનો ગ્રીષ્મર્ત્તૌ ચ વનરાજિરમઞ્જુરિતિ પ્રતીતેઃ ।
લોચના:
(લો, આ) નિસ્તન્દ્રતાં નિર્મલતામ્ ।
અત્ર ચન્દ્રવનરાજ્યોરનિર્મલત્વામઞ્જુલત્વે જલદકાલગ્રીષ્મકાલહેતુકે, નિર્મલત્વમઞ્જુલત્વે પુનઃ સહજધર્માદિત્યાશયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"અસાધ્વશોભનં યથા--
"અનુયાન્ત્યા જનાતીતં કાન્તં સાધુ ત્વયા કૃતમ્ ।
કા દિનશ્રીર્વિનાર્કેણ કા નિશા શશિના વિના" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) અનુયાન્ત્યેતિ ।
સીતાં પ્રતિ અનસૂયાવાક્યમિદમ્ ।
જનાનીતં પરિજનરહિતમ્ ।
લોચના:
(લો, ઇ) જનાતીતં લોકાન્તિકાન્નિર્જનસ્થાનં ગતમિતિ યાવત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"નિરર્થકં જન્મ ગતં નલિન્યા યયા ન દૃષ્ટં તુહિનાંશુબિમ્બમ્ ।
ઉત્પત્તિરિન્દોરપિ નિષ્ફલૈવ દૃષ્ટા વિનિદ્રા નલિની ન યેન" ॥
લોચના:
(લો, ઈ) વિભાતા-વિકસિતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર પરસ્પરાવિનોક્તિભઙ્ગ્યા ચકત્કારાતિશયઃ ।
વિનાશબ્દપ્રયોગાભાવે ઽપિ વિનાર્થવિવક્ષાયં વિનોક્તિરેવેયમ્ ।
એવં સહોક્તિરપિ સહશબ્દપ્રયોગાભાવે ઽપિ સહાર્થવિવક્ષાયાં ભવતીતિ બોધ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) વિનાશબ્દાભાવે ઽપિ તદર્થપર્યવસાને ઽપ્યયમલઙ્કાર ઇત્યાહ---નિરર્થકમિતિ ।
અત્રેતિ ।
પરસ્પરાદર્શનાદેવ પરસ્પરવિનોક્તિભઙ્ગિલાભ ઇત્યર્થઃ ।
એવં સહોક્તિરપીતિ ।
તૃતીયામાત્રબલાદિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) વિનાશબ્દાભાવાદત્ર કથં વિનોક્તિરિત્યાશઙ્ક્યાહ---વિનાશબ્દેતિ ।
સહશબ્દાભાવે સહાર્થવિવક્ષા, યથા "તતો ભાર્ગવપ્રૌઢાહડ્કૃતિકન્દલેન સહસા તદ્ભગ્નમૈશં ધનુઽરિતિ ।
"વનશ્રિયં વસન્તેન જ્યોત્સ્ત્રયા તુહિનદ્યુતિમ્ ।
કાન્તયા શૂન્યમાલોક્ય કસ્ય ચેતો ન દૂયતે" ॥
ઇત્યત્ર ન દૂયત ઇત્યનેનાસાધુત્વમુક્તપ્રાયમિતિ વિનોકિરેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સમાસોક્તિઃ સમૈર્યત્ર કાર્યલિઙ્ગવિશેષણૈઃ ।
વ્યવહારસમારોપઃ પ્રસ્તુતે ઽન્યસ્ય વસ્તુનઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) સમાસોક્ત્યલઙ્કારમાહ---સમાસોક્તિરિતિ ।
અન્યસ્ય અપ્રસ્તુતસ્ય વસ્તુનો વ્યવહારસ્ય અર્થાદ્ વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રસ્તુતે વસ્તુનિ સમારોપ ઇત્યર્થઃ ।
તદ્ વ્યઞ્જનં ચ સમૈઃ પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતસમાનૈઃ કાર્યલિઙ્ગવિશેષણૈરિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) સમાસોક્તિરિતિ ।
સમૈસ્તુલ્યૈર્વ્યવહારસ્ય કૃતસ્ય ન તુ રૂપકવત્ સ્વાત્મનઃ ।
અન્યસ્યાપ્રસ્તુતસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર સમેન કાર્યેણ પ્રસ્તુતે ઽપ્રસ્તુતવ્યવહારસમારોપઃ ।
યથા--
"વ્યાધૂય યદ્વસનમમ્બુજલોચનાયા વક્ષોજયોઃ કનકકુમ્ભવિલાસભાજોઃ ।
આલિઙ્ગસિ પ્રસભમઙ્ગમશેષમસ્યા ધન્યસ્ત્વમેવ મલયાચલગન્ધવાહ !" ॥
અત્ર ગન્ધવાહે હઠકામુકવ્યવહારસમારોપઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) વ્યાધૂયેતિ ।
વક્ષોજયોર્વસનં વ્યાધૂય દૂરીકૃત્યેત્યર્થઃ ।
અત્રાલિઙ્ગનં કાર્યમ્ ।
સમ્બોધ્યત્વેન મલયાનિલઃ પ્રકૃતઃ ।
યથા વા મમ---"ઉલ્લાસ્ય લાસ્યનિલયં વિપુલોરુયુગ્મં પ્રોત્ક્ષિપ્ય બાહુલતિકામતિકાન્તગાત્ર્યઃ ।
યં સાભિલાષમનસઃ પ્રમદા ભજન્તે પુણ્યાત્મને શિશિરપાવન તે નમો ઽસ્તુ ॥
"અત્ર નાયિકાવ્યવહારારોપભજનં કાર્ય્યં સમ્બોધ્યત્વેન પાવનઃ પ્રકૃતઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) વ્યાધૂયેત્યત્ર ગન્ધવાહે હઠકામુકવ્યવહારસમારોપે લિઙ્ગસામ્યસ્યાપિ પ્રયોજકત્વે વસનવ્યાધૂનનાદિકાર્યસામ્યપ્રાધાન્યાદન્યોદાહરણમ્ ।
એવમન્યેષ્વપિ સમાસોક્ત્યુદાહરણેષુ ।
કાર્ય્યલિઙ્ગવિશેષણાનાં ક્વચિદ્ દ્વયોઃ ક્વચિત્ત્ત્રયાણાં વા સમાવેશે ઽપિ બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
લિઙ્ગસામ્યેન યથા--
"અસમાપ્તજિગીષસ્ય સ્ત્રીચિન્તા કા મનસ્વિનઃ ।
અનાક્રમ્ય જગત્કૃત્સ્નં નો સન્ધ્યાં ભજતે રવિઃ" ॥
અત્ર પુંસ્ત્રીલિઙ્ગમાત્રેણ રવિસન્ધ્યયોર્નાયકનાયિકાવ્યવહારઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) અસમાપ્તેતિ ।
સ્પષ્ટાર્થઃ ।
પરાર્દ્ધે દૃષ્ટાન્તઃ ।
સન્ધ્યાં સાયંસન્ધ્યામ્ ।
નાયકવ્યવહાર ઇત્યત્રૈકશેષઃ ।
યદ્યપ્યત્ર જિગીષુરેવ પ્રકૃતતયોપમેયભૂતો રવિરપ્રકૃતઃ, તથાપિ વ્યઙ્ગ્યનાયિકાપેક્ષયા વાચ્યો રવિરાપેક્ષિકઃ પ્રકૃતઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિશેષણસામ્યં તુ શ્લિષ્ટતયા, સાધારણ્યેન, ઔપમ્યગર્ભત્વેન ચ ત્રિધા ।
શ્લિષ્ટતયા યથા મમ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) શ્લિષ્ટતયેતિ ।
શ્લિષ્ટશબ્દસ્યૈવોભયવિશેષણત્વેન ઇત્યર્થઃ ।
સાધારણ્યેનેતિ ।
આર્થોરૂપવિશેષણસ્યોભયસાધારણ્યેનેત્યર્થઃ ।
ઔપમ્યગર્ભત્વમૌપમ્યપ્રતીત્યનન્તરમપ્યપ્રસ્તુતત્વવ્યવહારારોપઃ ।
તસ્ય ચ ત્રિધાત્વં વક્ષ્યતે ।
લોચના:
(લો, ૠ) પુંસ્ત્રીલિઙ્ગત્વમાત્રેણેતિ ।
પ્રાધાન્યતો હેતુભૂતેનેત્યર્થઃ ।
શ્લેષ્ટતયા વ્દ્યર્થતયા ।
સાધારણ્યેન સમ્બન્ધભેદભિનૈકધર્મવત્ત્વેન ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"વિકસિતમુખીં રાગાસઙ્ગાદ્રલત્તિમિરાવૃતિં દિનકરકરસ્પૃષ્ટામૈન્દ્રીં નિરીક્ષ્ય દિશં પુરઃ ।
જરઠલવલીપાણ્ડુચ્છાયો ભૃશં કલુષાન્તરઃ શ્રયતિ હરિતં હન્ત ! પ્રાચેતસીં તુહિનદ્યુતિઃ" ॥
અત્ર મુખરાગાદિશબ્દાનાં શ્લિષ્ટતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) વિકસિતમુખીમિતિ ।
પ્રભાતવર્ણનમિદમ્ ।
હન્ત ખેદે ।
ઐન્દ્રીં દિશં દિનકરકરસ્પૃષ્ટાં પુરઃ સમ્મુખે નિરીક્ષ્ય જરઠસ્ય કઠિનસ્ય લવલીફલસ્યેવ પાણ્ડુચ્છાયઃ સન્ તુહિનદ્યુતિઃ કલુષાન્તરઃ કલઙ્કમલિનાન્તરઃ પ્રાયેતસીં પ્રતીચીં હરિતં શ્રયતિ ।
લવલીફલસ્ય પક્તત્વે સતિ કાઠિન્યં પાણ્ડુરત્વં ચ ।
શશિનઃ પાણ્ડુરત્વદર્શનાત્ ।
ઐન્દ્રીં કીદૃશીં વિકસિતમુખીં, પ્રાપ્તપ્રકાશસમ્મુખીમ્ ।
રાગાસઙ્ગાત્, કિરણરક્તિમાહસઙ્ગાદ્ ગલત્તિમિરરૂપાવરણામ્ ।
હન્તેત્યનેન ખેદપ્રકાશનમ્ ।
સ્વાક્રાન્તાં દિશં વિરોધિનાઽક્રાન્તાં દૃષ્ટ્વા દુઃ ખેન પાણ્ડુરઃસન્ દિગન્તરમાશ્રયતીતિ વાક્યાર્થભિપ્રાયઃ ।
અપ્રસ્તુતસ્ય વ્યઞ્જનયા રવિચન્દ્રયોરૈન્દ્રીપ્રાચેતસીદિશોશ્ચારોપઃ ।
તથા હિ---સ્વનાયિકાં સ્મેરમુખીમ્ અનુરાગેણ ગલિતાઙ્ગાવરણાં કરેણ સ્પૃશન્તં પરનાયકં દૃષ્ટ્વા દુઃ ખાત્ પાણ્ડુરચ્છાયો નાયકસ્તાં ત્યક્ત્વા નાયિકાન્તરમાશ્રયતીત્યેવં વ્યવહારસ્ય પ્રાચીરવ્યોઃ પ્રતીચીચન્દ્રયોશ્ચારોપઃ ।
તત્ર ચ સમ્મુખમુખોભયાશ્લિષ્ટમુખપદરાગકરપદાનાં શ્લિષ્ટતેત્યાહ અત્ર મુખેતિ ।
લોચના:
(લો, ઌ) વિકસિતેતિ ।
મુખમારમ્ભો વદનં ચ ।
રાગો લૌહિત્યમાસક્તિશ્ચ ।
કરઃ કિરણો હસ્તશ્ચ ।
શ્લિષ્ટતેત્યયમાશયઃ શ્લેષાચ્ચાતિશયોક્તિપ્રયોજને નાયકવ્યવહારે બીજમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રૈવ હિ "તિમિરાવૃતિમ્" ઇત્યત્ર "તિમિરાશુકમ્" ઇતિ પાઠે એતદેશસ્ય રૂપણે ઽપિ સમાસોક્તિરેવ, ન ત્વેકદેશવિવર્તિ રૂપકમ્, તત્ર હિ તિમિરાંશુકયો રૂપ્યરૂપકભાવો દ્વયોરાવરકત્વેન સ્ફુટસાદૃશ્યતયા પરસાચિવ્યમનપેક્ષ્યાપિ સ્વમાત્રવિશ્રાન્ત ઇતિ ન સમાસોક્તિબુદ્ધિં વ્યાહન્તુમીશઃ ।
લોચના:
(લો, એ) સ્ફુટસાદૃશ્યતયા મુખચન્દ્રયોરિવેત્યર્થઃ ।
પરસાચિવ્યં, પરસ્ય શબ્દાર્થસ્ય વા રોપણસ્ય સાચિવ્યં સાહાય્યમ્ ।
સ્વમાત્રે નતુ શબ્દાન્યાપેક્ષી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્ર તુ રૂપ્યરૂપકયોઃ સાદૃશ્યમસ્ફુટં તત્રૈકદેશાન્તરરૂપણં વિના તદસઙ્ગતં સ્યાદિત્યશાબ્દમપ્યેકદેશાન્તરરૂપણમાર્થમપેક્ષત એવેતિ તત્રૈકદેશવિવર્તિરૂપકમેવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) ન ત્વેકદેશવિવર્ત્તિરૂપકમિતિ ।
ઐન્દ્રીપ્રધાનનાયિકાનિરૂપણં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
તદ્ધર્મરૂપસ્યાંશુકરૂપસ્યૈકદેશસ્ય તિમિરરૂપસ્ય વાચ્યત્વેન વાચ્યત્વેન તત્પ્રસક્તિર્બોધ્યા ।
તદ્ભાવે હેતુમાહ---અત્ર હીતિ ।
રૂપકાન્તરસ્યાઽક્ષેપે એવ યત્ર વાચ્યો રૂપ્યરૂપકભાવો, ન તુ સ્વસ્ય સ્ફુટસાદૃશ્યાત્તત્રૈવ વાચ્યરૂપકાન્તરસ્ય આક્ષેપત્વેન એકદેશવિવર્ત્તિરૂપકમ્ ।
તદુદાહરણં ચ "જસ્સ રણન્તે" ઇતિ દર્શયિષ્યતે ।
પ્રકૃતે તુ અંશુકતિમિરયોઃ સ્ફુટસાદૃશ્યાદાર્થરૂપકનિરપેક્ષઃ સ્વતો રૂપ્યરૂપકાભાવ ઇત્યતો નૈકદેશવિવર્ત્તિતેત્યર્થઃ ।
સ્વમાત્રવિશ્રાન્તઃ સ્વતન્ત્રઃ ।
એકદેશવિવર્ત્તિનો વિષયં દર્શયતિ ।
અશાબ્દમિત્યસ્ય વિવરણસ્ય વ્યઙ્ગ્યમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"જસ્સ રણન્તેઉરએ કરે કુણન્તસ્સ મણ્ડલગ્ગલઅં ।
રગસંમુહી વિ સહસા પરમ્મુહી હોઇ રિઉસેણા" ॥
અત્ર રણાન્તઃ પુરયોઃ સાદૃશ્યમસ્ફુટમેવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) જસ્સ રણન્તે ઇતિ ।
"યસ્ય રણાન્તઃ પુરે કરે કુર્વતો મણ્ડલાગ્રલતામ્ ।
રસસમ્મુખ્યપિ સહસા પરાઙ્મુખી ભવતિ રિપુસેના" ॥
ઇતિ સં દૃ ।
મણ્ડલાગ્રલતાં ખડ્ગલતામ્ ।
રસો યુદ્ધરસ એવ ।
વ્યઙ્ગ્યપ્રતિનાયિકાપક્ષે શૃઙ્ગારરસઃ ।
ભીત્યઃ પરાઙ્મુખી, તયૈવ લજ્જયા પરાઙ્મુખતા મુખસ્ય પરાશ્રયત્વેન ।

રણ એવ અન્તઃ પુરં તત્ર સ્ત્રીલિઙ્ગશબ્દાર્થત્વેન મણ્ડલાગ્રલતયા રૂપ્યમાણનાયિકાવ્યઞ્જનાત્ ।
સ્વકરેકુર્વતો રાજ્ઞો ઽપિ નાયકત્વં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
તદ્ભ્રષ્ટાયાં રિપુસેનાયામપિ સ્ત્રીલિઙ્ગશબ્દાર્થત્વેન રૂપ્યમાણ પ્રતિનાયિકા વ્યઙ્ગ્યા અત્ર રણે ઽન્તઃ--પુરરૂપણમેકદેશવિવર્ત્તિ ।
લોચના:
(લો, ઐ) તર્હિ કઃ પુનરેકદેશવિવર્ત્તિરૂપકસ્ય વિષય ઇત્યાશઙ્ક્યાહ---તત્ર ત્વિતિ ।
"જસ્સ રણન્તૌરઽ; ઇત્યાદૌ રણાન્તઃ પુરાદિકયો રૂપ્યરૂપકયોરેકદેશાન્તરરૂપણં મણ્ડલાગ્રલતાદિષુ રાજનાયિકાત્વાદ્યારોપં વિનાસ્ફુટમેવ ।
જસ્સેતિ ।
"યસ્ય રણાન્તઃ પુરે કરે કુર્વતો મણ્ડલાગ્રલતામ્ ।
રસસમ્મુખ્યપિ સહસા પરાઙ્મુખી ભવતિ રિપુસેના" ॥
રસા ઉત્સાહો ઽનુરાગશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિચ્ચ યત્ર સ્ફુટસાદૃશ્યાનામપિ બહૂનાં રૂપણં શાબ્દમેકદેશસ્ય ચાર્થં તત્રૈકદેશવિવર્તિ રૂપકમેવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) નન્વેવમસ્ફુટસાદૃશ્યસત્ત્વ એવ એકદેશવિવર્ત્તિત્વં, તત્કથમ્ "લાવણ્યમધુભિઃ પૂર્ણમાસ્યમસ્યા વિકસ્વરમ્ ।
લોકલોચનરોલમ્બકદમ્બૈઃ કૈર્ન પીયતે ॥
"ઇત્યેકદેશવિવર્ત્ત્યુદાહરણં દત્તમ્ ।
તત્ર લાવણ્યમધુનો માધુર્યસ્ય ઉપાદેયત્વપર્ય્યવસન્નસ્ય સાદૃશ્યસ્ય લોચનભ્રમરયોશ્ચ ચાઞ્ચલ્યરૂપસાદૃશ્યસ્ય સ્ફુટત્વાદિત્યત આહ---યત્રેતિ ।
લોચના:
(લો, ઓ) ક્વચિલ્લાવણ્યમધુભિઃ પૂર્ણામિત્યાદૌ ।
કરમુદયમહીધર ઇત્યાદૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રૂપકપ્રતીતેર્ વ્યાપિતયા સમાસોક્તિપ્રતીતિતિરોધાયકત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) નનુ સ્ફુટસાદૃશ્યાદીનાં વહુત્વે એકદેશવિવર્ત્તિત્વમિત્યત્ર કા યુક્તિરિત્યત્ર આહ---રૂપકપ્રતીતેરિતિ ।
વ્યાપિતયા બહુત્વેન તસ્યાશ્ચ બહુત્વવશાત્ પ્રથમોત્પન્નત્વો સમાસોક્તિવિરોધકત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ઔ) વ્યપિતયાનેકપદાશ્રયત્વાદિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નન્વસ્તિ રણાન્તઃ પુરયોરપિ સુખસંચારતયા સ્ફુટં સાદૃશ્યમિતિ ચેત્?
લોચના:
(લો, અ) સુખસઞ્ચારતયાનાયાસવિહારાસ્પદત્વેન સ્વતો મણ્ડલાગ્રલતાદીનાં નાયિકાત્વાદ્યારોપમનપેક્ષ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સત્યમુક્તમ્ ; અસ્ત્યેવ કિંતુ વાક્યાર્થપર્યાલોચનસાપેક્ષમ્, ન ખલુ નિરપેક્ષમ્, મુખચન્દ્રાદેર્મનોહરત્વાદિવદ્રણાન્તઃ- પુરયોઃ સ્વતઃ સુખસઞ્ચારત્વાભાવાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) રણાન્તઃ પુરયોરપિ સ્ફુટસાદૃશ્યાત્વમાખઙ્કતે---નન્વસ્તીતિ ।
વાક્યાર્થપર્ય્યાલોચનસાપેક્ષમિતિ ।
નૃપદર્શનાદ્ રિપુસેનાપરાઙ્મુખત્વં પ્રત્યર્થતાત્પર્ય્યાલોચનેન રાજ્ઞઃ શૂરત્વસ્ય તતો રણે ઽભીતત્વસ્ય ચ લાભેન તત એવ સુખસઞ્ચારલાભ ઇત્યર્થઃ ।
રણાન્તઃ પુરયોઃ સ્વતઃ સુખસઞ્ચારાલાભાદિતિ ।
નહિ મુખચન્દ્રયોર્મનોહરત્વમિવ રાજ્ઞો રણે ભીતત્વબુદ્ધિં વિના પ્રત્યક્ષાદિના સુખસઞ્ચારત્વં ગમ્યમિતિ ભાવઃ ।
અત્ર રણાન્તઃ પુરયોરિતિ સઞ્ચારાલાભાદિત્યત્ર સઞ્ચારત્વાભાવાદિતિ ક્વચિત્ પ્રામાદિક એવ પાઠઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સાધરણ્યેન યથા--
"નિસર્ગસૌરભોદ્ભ્રાન્તભૃઙ્ગસંગીતશાલિની ।
ઉદિતે વાસરાધીશે સ્મેરાજનિ સરોજિની" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) નિસર્ગેતિ ।
અત્રાપ્રસ્તુતનાયિકા વ્યઙ્ગ્યા ।
તત્પક્ષે ચ નિસર્ગસિદ્ધમુખસૌરભેણોદ્ભ્રાન્તો ભૃઙ્ગો યસ્યાસ્તાદૃશી ચાસૌ સઙ્ગીતશાલિની ચેતિ સમાસઃ ।
એવં વાસરં દિનમેવ ।
વાસરં ગૃહં તદધીશે ગૃહપતૌ ઉદિતે ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર દર્શિતરીત્યા નિસર્ગેતિ વિશેષણાન્નાયિકાઽપતતિ ।
લોચના:
(લો, આ) સ્મેરા ઈષદ્ધાસવતી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર નિસર્ગેત્યાદિવિશેષણસામ્યાત્સરોજિન્યાં નાયિકાવ્યવહારપ્રતીતૌ સ્ત્રીમાત્રગામિનઃ સ્મેરત્વધર્મસ્ય સમારોપઃ કારણમ્ ।
લોચના:
(લો, ઇ) સ્ત્રીમાત્રગામિનઃ સરોજિન્યામુપચારાદેવ પ્રવૃત્તેઃ, કારણં પ્રધાનમ્, ઇતરેષાં તુ તચ્છક્તિસાહાય્યમેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તેન વિના વિશેષણસામ્યમાત્રેણ નાયિકાવ્યવહારપ્રતીતેરસમ્ભવાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) પ્રાકરણિકરવિકમલિનીવૃત્તાન્તમાત્રપ્રત્યાયકત્વેનાપિ તદુપપત્તેરિત્યતસ્તત્પ્રત્યાયકત્વનિયતં સ્મેરવિશેષણમેવેતિ વક્તુમાહ----અત્ર નિસર્ગેત્યાદીતિ ।
સ્ત્રીમાત્રેતિ; માત્રપદાત્ સરોજિનીવ્યવચ્છેદઃ ।
તથા સરોજિન્યાઃ, પુષ્પવિકાશસ્મેરત્વસ્યારોપવશાત્તસ્યાઃ સાધારણધર્મત્વં તાદૃશારોપશ્ચ નાયિકાવ્યવહારપ્રતીતેર્હેતુરિત્યર્થઃ ।
વિશેષણસામ્યમાત્રેણેતિ ।
નિસર્ગેત્યાદિવિશેષણસામ્યમાત્રેણેત્યર્થઃ ।
અસમ્ભવાદિતિ ।
રવિકમલિનીવૃત્તાન્તેનૈવ તદુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઔપમ્યગર્ભત્વં પુનસ્ત્રિધા સમ્ભવતિ, ઉપમારૂપસઙ્કરગર્ભત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) ઉપમારૂપકેતિ ।
ઉપમાગર્ભત્વે રૂપકગર્ભત્વે ઉપમારૂપકયોઃ સન્દેહસઙ્કરગર્ભત્વે ચેત્યર્થઃ ।
ગર્ભત્વં ચ તજ્જ્ઞાનપૂર્વકત્વમ્ ।
નચ રૂપકગર્ભકસ્ય કથમુપમાનગર્ભપ્રભેદ ઇતિ વાચ્યમ્, રૂપકસ્યાપિ સાદૃશ્યજનકત્વેન તજ્જનનત્પૂર્વં તદ્વોધેન તત્પૂર્વત્વાદપીત્યાહ--
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્રોપમાગર્ભત્વે યથા--
"અદન્તપ્રભાપુષ્પચિતા પાણિપલ્લવશોભિની ।
કેશપાશાલિવૃન્દેન સુવેષા હરિણેક્ષણા" ॥
અત્ર સુવેષત્વવશાત્પ્રથમં દન્તપ્રભાઃ પુષ્પાણીવેત્યુપમાગર્ભત્વેન સમાસઃ ।
અનન્તરં ચ દન્તપ્રભાસદૃશૈઃ પુષ્પૈશ્ચિતેત્યાદિસમાસાન્તરાશ્રયેણ સમાનવિશેષણમહાત્મ્યાદ્ધરિણેક્ષણાયાં લતાવ્યવહારપ્રતીતિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) તદન્તપ્રભેતિ ।
અત્ર દન્તપ્રભાઃ પુષ્પાણીવ ઇત્યાદિરીત્યા સર્વત્ર પુરુષવ્યાઘ્રાદિત્વાદુપમાસમાસઃ ।
નચ દન્તપ્રભૈવ પુષ્પમિત્યાદિરીત્યા રૂપકમેવેતિ વાચ્યમ્ ।
રૂપકસ્ય બાધકદ્વયસત્ત્વાત્ ।
તથા હિ---"ઉપમિતં વ્યાઘ્રાદિભિઃ સામાન્યાપ્રયોગે" ઇતિ પાણિન્યનુશાસનેનસાધારણધર્માપ્રયોગે રૂપકસમાસબાધાદ્ ઉપમાસમાસસ્યૈવ વ્યવસ્થાપનાદિત્યેકં બાધકમ્ ।
દ્વિતીયં ગ્રન્થકૃદેવ આહ---અત્ર સુવેષત્વવશાદિતિ ।
અયં ભાવઃ ।
વેષાસ્તદારોપિતધર્માઃ ।
કટકકુણ્ડલસિન્દૂરાદીનાં દન્તપ્રભાદીનાં ચ નાયિકાધર્મવૃત્તિધર્મત્વેનારોપિતત્વાત્ ।
કટકકુણ્ડલસિન્દૂરાદીનાં દન્તપ્રભાદીનાં ચ નાયિકાધર્મવૃત્તિધર્મત્વેનારોપિતત્વાત્ ।
પુષ્પાદિભિન્નૈઃ તૈઃ સુવેષપ્રતીતિર્ન ઘટતે ઇત્યતઃ પ્રથમં દન્તપ્રભાદિવિશેષ્યકે વ્યાઘ્રાદિસમાસ એવેત્યાહ---ઉપમાગર્ભત્વેનેતિ ।
નનુ તથાપિ સૈવાનુપપત્તિઃ, સ્વીયધર્મૈઃ સુવેષત્વાસમ્ભવાદિત્યત આહ---અનન્તરં ચેતિ ।
અયમર્થઃ---સકૃદુચ્ચરિતૈઃ શબ્દૈરસકૃચ્છક્તિલક્ષણાભ્યાં બોધાસમ્ભવાદ્દર્શિતો ઽયં પુષ્પાદિવિશેષ્યક ઉપમાસમાસાર્થો વ્યઙ્ગ્ય એવ ।

તાત્પર્યવશાચ્છક્ત્યા વાક્યબોધકત્વં વા ।
સુવેષત્વોપપત્તિકત્વં ચ સમાસદ્વયતાત્પર્યગ્રાહકં તેન ચ સુવેષત્વેપપત્તૌ ઉપપત્તિમાહ---સમાનવિશેષણમાહાત્મ્યાદિતિ ।
સમાસદ્વયઘટિતત્વેનોભયવિશેષણાત્ સામ્યમ્ ।
એકૈકસમાસેન એકૈકવિશેષણમિતિ ભાવઃ ।
લતાવ્યવહારસ્તદ્વલ્લાસ્યાદિઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) સુવેષત્વવશાત્ સુવેષેતિ પદસામર્થ્યાત્ ।
તદ્ધિ નાયિકાયાં મુખ્યં નતુ લતાયામિતિ નાયિકાધર્મિણામેવ દન્તપ્રભાદીનામુપમેયપ્રયોજકં, નતુ હરિણેક્ષણપદોપાદાનં, પ્રસ્તુતેતરપદાપેક્ષયૈવ સમાસપ્રવૃત્તેર્વ્યવસ્થાનાત્ ।
અન્યથા દાસે કૃતાગસીત્યાદાવપિ પ્રાચીનપ્રસિદ્ધે ઽપિ રૂપકસમાસવિષયે ઉપાત્તનાયિકાનુગુણ્યેન પુલકાઙ્કુરકણ્ટકાગ્રૈરિત્યત્ર ઉપમાસમાસ એવ સ્યાત્ ।
સમાસાન્તરેણ સામગ્રીવશાદામર્ષિતેન ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રૂપકગર્ભત્વે યથા--
"લાવણ્યમધુભિઃ પૂર્ણમ્-" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) લાવણ્યમધ્વિતિ---નચ એકદેશવિવર્ત્તિરૂપકોદાહરણમેવ પ્રાગુક્તમ્, કથમત્ર સમાસોક્તિરિતિ વાચ્યમ્ ।
સામ્પ્રદાયિકમતે એકદેશવિવર્ત્તિરૂપકસ્થલે સર્વત્ર વ્યઙ્ગ્યરૂપ્યાંશે સમાસોક્તિત્વસ્વીકારાત્, યત્ર વિશેષે તુ ન સ્વીકાર ઇત્યગ્રે વ્યક્તિર્ભવિષ્યતિ ।
અત્ર સામાન્યધર્માપ્રયોગે ઽપિ નોપમાસમાસઃ ।
મધુતુલ્યલાવણ્યસ્ય પાનાસમ્ભવાત્ ।
રૂપકત્વે તુ મધુનઃ સમ્ભવત્યેવ પાનમ્ ।
આસ્યસ્યૈવાત્ર પાનમુક્તં તસ્ય ચોભયથાપિ પાનાસમ્ભવ ઇતિ ન વાચ્યમ્, "સવિશેષણૌ વિધિનિષેધૌ વિશેષણમુપસઙ્ક્રામતઃ સતિ વિશેષ્યે બોધેઽ; ઇતિ ન્યાયાન્મધુન્યેવ ચાન્વયાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સઙ્કરગર્ભત્વે યથા-"દન્તપ્રભાપુષ્પ-" ઇત્યાદિ ।
"સુવેષા" ઇત્યત્ર "પરીતા" ઇતિ પાઠે હ્યુપમારૂપકસાધકાભાવાત્સઙ્કરસમાશ્રયણમ્ ।
સમાસાન્તરં પૂર્વવત્ ।
સમાસાન્તરમહિમ્ના લતાપ્રતીતિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) પરીતેતિ પાઠે ઇતિ ।
સુવેષત્વસ્ય નિજધર્મેણાસમ્ભવાત્તત્સત્ત્વે ક્રમશઃ સમાસદ્વયેનૈવોપપત્તિર્દર્શિતેત્યતસ્તત્ર ન રૂપકોપમાયાઃ સન્દેહસઙ્કરઃ ।
પરીતેતિ પાઠે તુ પરીતત્વં વ્યાપ્તિઃ પુષ્પૈર્લાવણ્યૈઃ સમ્ભવતીત્યત્ર સમાસદ્વયેનોપમારૂપકયોર્ભવત્યેવ સન્દેહ ઇતિ ભાવઃ ।
નચ સામાન્યધર્માપ્રયોગવશાદુપમા રૂપકં બાધત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
રૂપકસ્ય સમ્ભવે તથા રૂપકાબાધાત્ ।
સુવેષત્વવશાદ્રૂપકબાધાદેવ તથા તદ્બાધસ્ય પ્રાગ્ દર્શિતત્વાત્ ।
સન્દેહસઙ્કરં ગ્રાહયતિ---અત્ર હીતિ ।
સમાસાન્તરમિતિ ।
વિનિગમકાભોવેનોભયસમાસાન્તરં પૂર્વવલ્લતાપ્રતીતિરિત્યન્વયઃ ।
તત્ર હેતુમાહ---સમાસાન્તરમહિમ્નેતિ ।
સમાસાન્તરમત્ર રૂપકસમાસઃ ।
તદ્વત્ત્વે લાવણ્યમધુભિઃ પૂર્ણમિત્યેકદેશવિવર્ત્તિરૂપકોદાહરણે ઽપિ સમાસોક્તિત્વમિદં દર્શિતં સામ્પ્રદાયિકમતાનુસારેણૈવ ।
લોચના:
(લો, ઉ) સાધકાભાવાદિતિ ।
પરીતત્વસ્ય હરિણેક્ષણાયાં લતાયાં ચ સાધારણ્યેનૈવ પ્રવૃત્તેઃ ।
સઙ્કરસમાશ્રયેણેતિ ।
સઙ્કરો ઽત્ર ઉપમારૂપકસન્દેહસઙ્કરઃ ।
તદાશ્રયેણ સમાસો નિર્દ્ધારિતાકારઃ ।
પૂર્વં દન્તપ્રભાસદૃશૈઃ પુષ્પૈશ્ચિતેત્યુક્તપ્રકારઃ ।
લતાપ્રતીતિરિત્યત્ર લતાપદં ભાવપ્રધાનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એષુ ચ યષાં મતે ઉપમાસઙ્કરયોરેકદેશવિવર્તિતા નાસ્તિ તન્મતે આદ્યતૃતીયયોઃ સમાસોક્તિઃ ।
દ્વિતીયસ્તુ પ્રકાર એકદેશવિર્વિંતરૂપકવિષય એવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) કેચિત્ત્વત્રૈકદેશવિવાર્ત્તિરૂપકે સમાસોક્તિં ન મન્યન્તે, કિન્તૂપમાતત્સઙ્કરગર્ભત્વ એવ તાં મન્યન્તે ।
તત્ર પ્રથમં રૂપકસમાસબાધસ્યાદર્શિતત્વાત્તેષાં મતં દર્શયતિ---એષુ ચેતિ ।
આદ્યં દન્તપ્રભેત્યાદિકમ્ ।
તૃતીયં પરીતત્વપાઠવિશિષ્ટમ્ ।
તદેવં દ્વિતીયો લાવણ્યમધુભૈરિત્યાદ્યુક્તો રૂપકવિષય એવ ન સમાસોક્તિવિષયઃ ।
વ્યઙ્ગ્યરૂપકં મુખસ્ય પદ્મત્વં તદ્ધર્મલાવણ્યાદૌ મધ્વાદિરૂપકં વાચ્યમિત્યેકદેશવિવર્ત્તિસુવેષત્વવિશેષણવતિ દન્તપ્રભેત્યાદૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પર્યાલોચને ત્વાદ્યે પ્રકારે એવદેશવિવર્તિન્યુપમૈવાઙ્ગીકર્તુમુચિતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) પર્યાલોચને તુ ન સમાસોક્તિર્નાપ્યેકદેશવિવર્ત્તિરૂપકં કિન્ત્વેકદેશવિવર્ત્ત્યુપમૈવ ઇતિ સ્વમતં ગ્રન્થકૃદાહ---પર્યાલોચને ત્વિતિ ।
સમાસે લુપ્તેવકારાલ્લાવણ્યાદૌ મધ્વાદ્યુપમા વાચ્યા ।
નાયિકાયાં તૂપમા વ્યઙ્ગ્યા ઇત્યેકદેશવિવર્ત્તિની ઉપમૈવેત્યેવકારાત્સમાસોક્તિવ્યવચ્છેદઃ ।
તદ્વ્યવચ્છેદસ્તુ તત્પર્યાલોચનાદિત્યાહ---પર્યાલોચને ત્વિતિ ।
વિશેષણસામ્યે યત્સમાસોક્તિરિત્યુક્તં તત્ર વિશેષણસ્ય સાધારણત્વં શ્લિષ્ટત્વં ચેતિ ।
દ્વૈવિધ્યમેવોચિતમ્ ।
ઔપમ્યગર્ભત્વરૂપસ્તૃતીયપ્રકારો નોચિતઃ ।
તત્ર દન્તપ્રભાપુષ્પમિવેત્યુપમાસમાસબોધે હરિણેક્ષણા લતે વેતિ બોધસ્ય સમાસદ્વયકુસૃષ્ટિકલ્પનં વિનૈવોપપત્તિરિત્યેવં પર્યાલોચના ।
એવં ચાદ્યપ્રકારરીતેસ્તૃતીયપ્રકારે ઽપિ સમ્ભવાત્તત્રાપ્યેકદેશવિવર્ત્યુપમૈવેત્યત્ર ઉપમાગર્ભાવિશેષણિકા સમાસોક્તિર્નાસ્ત્યેવેત્યભિપ્રાયઃ ।
આદ્યે પ્રકારે ઇત્યુપલક્ષણમેવ ।
લોચના:
(લો, ઊ) ઇહ ચૌપમ્યગર્ભસ્યૈવં ત્રૈવિધ્યસમ્ભવે ઽપિ દ્વિતીયોદાહરણમ્ એકદેશવિવર્ત્તિરૂપકવિષય એવેતિ ન પૂર્વોત્તરવિરોધ ઇત્યાહ---એષુ ચેતિ ।
આદ્યં દન્તપ્રભાઇત્યાદિ પદ્યમ્ ।
તૃતીયં તદેવ સુવેષા ઇત્યત્ર પરીતપાઠયુક્તમ્ ।
દ્વિતીયો લાવણ્યમધુભિઃ પૂર્ણમિત્યાદિપદ્યવસ્થિતઃ ।
નચ પ્રથમતૃતીયયોરપિ સમાસોક્તિરિત્યાહ---પર્યાલોચને ત્વિતિ ।
પર્યાલોચને તત્ત્વતો વિવેચને ઉચિતા હરિણેક્ષણ લતેવેતિ પ્રતીતેઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યથા--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) અન્યથેતિ ।
સમાસદ્વયકલ્પના કુસૃષ્ટ્યૈવ ઔપમ્યગર્ભસ્થલે સમાસોક્ત્યઙ્ગીકારે ઇત્યર્થઃ ।
યત્ર સમાસદ્વયકલ્પના કુસૃષ્ટ્યસમ્ભવસ્તત્ર કથં સમાસોક્તિરિત્યત્રાહ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ઐન્દ્રં ધનુઃ પાણ્ડુપયોધરેણ શરદ્દધાનાર્દ્રનખક્ષતાભમ્ ।
પ્રમોદયન્તી સકલઙ્કમિન્દું તાપં રવેરભ્યધિકં ચકાર" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) ઐન્દ્રં ધનુરિતિ ।
પાણ્ડુના પયોધરેણ ઔપમ્યેનાર્દ્રનખક્ષતાભમ્ ઐન્દ્રં ધનુઃ દધાના સકલઙ્કમિન્દું પ્રસાદયન્તી પ્રસન્નં નિર્મલં કુર્વતી શરદ્રવેરત્યધિકં તાપં તતાનેત્યર્થઃ ।
શરદિ મેઘસ્ય પાણ્ડુત્વાદિન્દોઃ નિર્મલત્વાન્મેઘાવરણાભાવેન રવેસ્તાપાધિક્યાચ્ચ ।
અત્ર પાણ્ડુપયોધરેણ ગૌરસ્તનેનાર્દ્રનખક્ષતં દધાનાયાઃ પરનાયિકાયા ગન્તૃત્વેન કલઙ્કિનમુપનાયકમનુનયન્ત્યાસ્તત્પ્રદર્શનેન પત્યુસ્તાપાધિક્યં જનયન્ત્યાશ્ચ નાયિકાયાઃ સમાસોક્ત્યા પ્રતીતિઃ તદ્વ્યવહારસ્ય ચ શરદિ પ્રતીતિઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) ઐન્દ્રમિતિ ।
પયોધરો મેઘઃ સ્તનશ્ચ ।

પ્રસાદનં નિર્મલીકરણં, પરિતોષણં ચ ।
કલઙ્કો લક્ષ્મ, કુલાદિદોષશ્ચ ।
તાપઃ આતપો મનોજ્વરશ્ચ ।
શરદો નાયિકાત્વપ્રતીતિરિત્યુક્તમ્ ।
તદ્વિશેષણસ્યૈવ વિચારદશારૂઢત્વાત્ ।
રવિશશિનોર્ટાયકપ્રતિનાયકત્વે સૈવ મુખ્યં પદં નિદાનમ્ ।
સકલઙ્કતાપશબ્દયો રવિશશિનોર્મુખ્યયોર્વર્ણનાત્ નાયકવિષયાનિયતત્વાત્ ।
ઉપમાનત્વમાભાશબ્દબોધ્યમ્ ।
વસ્તુપર્યાલોચનયા તદ્વિચારેણ સચ્ચારણીયમ્ ।
ધનુરાભમિતિ પ્રત્યનુદયપ્રસઙ્ગદિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇત્યત્ર કથં શરદિ નાયિકાવ્યવહારપ્રતીતિઃ, નાયિકાપયોધરેણાર્દ્રનખક્ષતાભશક્રચાપધારણાસમ્ભવાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) ઉપમાગર્ભસમાસોક્ત્યઙ્ગીકારે તદ્રર્ભત્વે ચ સમાસદ્વયનિયમે સા કથં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
આર્દ્રનખક્ષતાભમિત્યત્રોપમાબોધકસ્યાભાપદસ્ય સક્ત્વે રૂપકાસમ્ભવાદ્ ઉપમાસમાસે ચ ઐન્દ્રે ધનુષિ આર્દ્રનખક્ષતતુલ્યત્વાપ્રાપ્તૌ નાયિકાયાં ચ વિશેષણાભાવેન તદ્વિશેષણસ્ય શરન્નાયિકોભયધર્મત્વાભાવેન કથં વિશેષણસામ્યં કથં તસ્યૈવોપમ્યગર્ભાત્વં કથં વા સમાસગર્ભદ્વયકલ્પનમિતિ મનસિકૃત્યાહ--- નાયિકાપયોધરેણેતિ ।
તથા ચ ઉપમાગર્ભસમાસોક્તિર્નાસ્ત્યેવ ।
કિન્ત્વત્ર પયોધરસ્ય પ્રસાદયન્તીતિ પદસ્ય સકલઙ્કપદસ્ય તાપપદસ્ય ચ શ્લિષ્ટવિશેષણિકા સમાસોક્તિરેવેયમ્ ।
નૌપમ્યગર્ભવિશેષણિકા ઇત્યુક્તમનેન ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનુ "આર્દ્રનખક્ષતાભમ્" ઇત્યત્ર સ્થિતમપ્યુપમાનત્વં વસ્તુપર્યાલોચનયા ઐન્દ્રે ધનુષિ સઞ્ચારણીયમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) નનુ આર્દ્રનખક્ષતાભમિત્યત્રાર્દ્રનખક્ષતમુપમાનમ્ ।
ઐન્દ્રં ધનુશ્ચોપમેયમ્ ।
ધારણાન્વયશ્ચોપમેવ એવ બોધિતસ્તેનાસમ્ભવો દર્શિતઃ ।
મનસા તુ આર્દ્રનખક્ષતસ્યોપમાનત્વં ધનુષિ બોધ્યમ્ ।
ક્ષતે તુ તદુપમેયત્વં બોધ્યમ્ ।
તથા ચ તત્ક્ષતધારણં સ્તનસ્ય સમ્ભવત્યેવ ઇત્યત ઉપમાગર્ભસમાસોક્તિરેવાત્રાપીતિ કથમુપમાગર્ભસમાસોક્તિવિલોપ ઇત્યાશઙ્કતે---નન્વિતિ ।
સ્થિતમપિ ઇતિ ।
નખક્ષતે સ્થિતમપીત્યર્થઃ ।
ઇદમુપલક્ષણમ્ ।
ધનુષિ સ્થિતમુપમેયત્વમપિ નખક્ષતે સઞ્ચારણીયમિત્યાપિ બોધ્યમ્ ।
તત્સઞ્ચારસ્યૈવ પ્રકૃતસ્તનધરણોપયોગિત્વાત્ ।
પર્યાલોચનયેતિ ।
પયોધરાદિપદશ્લેષાત્તાદૃશાર્થપર્યાલોચનયેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--"દધ્ના જુહોતિ" ઇત્યાદૌ હવનસ્યાન્યથાસિદ્ધેર્દધ્નિ સઞ્ચાર્યતે વિધિઃ ।
એવઞ્ચેન્દ્રચાપાભમાર્દ્રનખક્ષતં દધાનેતિ પ્રતીતિર્ભવિષ્યતીતિ ચેત્ ? ન, એવંવિધનિર્વાહે કષ્ટસૃષ્ટિકલ્પનાદેકદેશવિવર્ત્યુપમાઙ્ગીકારસ્યૈવ જ્યાયસ્ત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) શબ્દેનૈકત્ર બોધિતાર્થસ્યાન્યત્ર સઞ્ચારે દૃષ્ટાન્તમાહ--યથા દધ્નેતિ ।
આક્યાતેન હવનસ્યેવ પ્રકૃતસ્તનધારણોપયોગિત્વાદ્ બોધ્યતે ।
હવનસ્ય તુ "હવિષા જુહોતિઽ; ઇતિ વાક્યરૂપાદ્ અન્યતઃ સિદ્ધેઃ સિદ્ધસ્ય ચ વિધેયત્વાસમ્ભવપર્યાલોચનયા તદેવ વિધેયત્વં યત્ત્વસિદ્ધમ્ ।
અતો દધ્નિ સઞ્ચાર્યતે ઇત્યર્થઃ ।
દધ્નો હોમકરણત્વસ્યાન્યતઃ પ્રાપ્ત્યભાવાત્ ।
તથા ચૈવં રીત્યા ધનુરુપમેયનખક્ષતધારણં પયોધરે સમ્ભવતિ, ઇત્યુપમાગર્ભસમાસોક્તિરસ્ત્યેવ ।
કથં તદ્વિલોપ ઇત્યાહ---એવંવિધનિર્વાહે ઇતિ ।
એવંવિધયા નિર્વાહ ઇત્યર્થઃ ।
એકદેશવિવર્ત્યુપમાઙ્ગીકારસ્યૈવેતિ ।
ઉપમાગર્ભસમાસોક્તિર્નાસ્ત્યેવેતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) શબ્દશક્ત્યર્પિતલભ્યસ્યાર્થસ્ય પર્યાલોચનાયામન્યથાભાવે દૃષ્ટાન્તમાહ---યથેતિ ।
વિધિઃ કર્ત્તવ્યતોપદેશઃ ।
અત્ર હિ હોતવ્યમિત્યર્થે જુહોતિના યદ્યપિ હોમવિધાનોપદેશઃ પ્રતીયતે તથાપિ વાક્યાન્તરલભ્યે તસ્મિન્ "અપ્રાપ્તે હિ શાસ્ત્રમર્થવદિ" તિ નયેન પિષ્ટપેષણવદુપદેશવૈયર્થ્યાદત્રાનુક્ત એવ દધ્નઃ કરણત્વાંશે પર્યવસ્યત્યુપદેશઃ ।
પ્રકૃતોદાહણે સઞ્ચારણશરીરમ્ દર્શયતિ-પ્રતીતિઃ હિ પર્યાલોચનોત્પન્ના ।
એવંવિધેતિ ।
અયમર્થઃ ।
સમનન્તરોક્તપ્રકારેણ દધ્નો હવનવિધિસઞ્ચારણવદ્ ઇન્દ્રધનુષિ ચૌપમ્યસઞ્ચારણમયુક્તમ્ ।
શબ્દાનાં હિ પ્રધાનક્રિયાનિવર્ત્તકસ્વક્રિયાભિસમ્બન્ધાત્ સાધ્યાયમાનતા ન્યાયસિદ્ધા, તેન દધ્નિ વિધિસઞ્ચરણમ્ ।
આર્દ્રનખક્ષતાભમિત્યત્રાર્દ્રનખક્ષતસમ્બન્ધાદ્ આભાશબ્દસ્યાર્થસ્ય ઔપમ્યસ્ય ચ તત્પરિત્યાગેન સમ્બદ્ધે ઇન્દ્રધનુષિ સઞ્ચારણે દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોર્વૈષમ્યમિત્યનિર્વાહાત્; યથા કથઞ્ચિન્નર્વાહે વા ન સ્વારસિકીતિ કષ્ટા યા સઞ્ચારણસૃષ્ટિઃ તસ્યાઃ કલ્પનાદસ્યોત્પાદાનાદ્ જ્યાયસ્ત્વાદનાયસસિદ્ધત્વેન ।
ઐન્દ્રં ધનુરિત્યાદૌ અર્થાપત્તિઃ ।
ઐન્દ્રં ધનુરિત્યાદૌ મુખ્યતયા વર્ત્તમાનસ્ય ઉપમામાત્રે વિશેષેણ સમાસોક્ત્યુદ્દીપકસ્ય પ્રસાદનક્રિયાદેઃ સદ્ભાવઃ; તસ્યાનુભાવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્તુ વાત્ર યથાકથઞ્ચિત્સમાસોક્તિઃ ।
"નેત્રૈરિવોત્પલૈઃ પદ્મૈઃ-" ઇત્યાદૌ ચાન્યગત્યસમ્ભવાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) નનુ પ્રાચીનોક્તત્વાત્કષ્ટસૃષ્ટિકલ્પનાપિ કાર્ય્યા ।
એકદેશવિવર્ત્યુપમા તુ પ્રાચીનૈરનુક્તાપ્યુદાહરણે ઽદૃષ્ટા નાઙ્ગીકર્ત્તવ્યેત્યત ઉદાહરણે દૃષ્ટત્વં દર્શયિતુમાહ--અસ્તુ વેતિ ।
"નેત્રોરિવોત્પલૈ" રિત્યાદૌ ।
નેત્રૌરિવોત્પલૈઃ પદ્મૈર્મુખૈરિવ સરઃ શ્રિયઃ ।
પદે પદે વિભાન્તિ સ્મ ચક્રવાકૈઃ સ્તનૈરિવ ॥
ઇત્યત્ર એકદેશવિવર્ત્યુપમોદાહરણે કષ્ટસૃષ્ટિરૂપગત્યન્તરાભાવાદિત્યર્થઃ ।
એતદનન્તરં ચ ઉપમાગર્ભસમાસોક્ત્યસમ્ભવાત્ ।
એકદેશવિવર્ત્યુપમૈવેતિ શેષઃ પૂરણીયઃ ।
ન ચાત્રાપ્યુત્પલૈરિવ નેત્રૈરિત્યુપમાનોપમેયભાવવૈપરીત્યં સઞ્ચાર્ય્યતાં કથં ગત્યન્તરભાવ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તદા સરઃ શ્રીષુ નેત્રાદિબોધાત્ સરઃ શ્રિય ઇવ નાયિકા ઇતિ પર્યવસાને પ્રક્રાન્તસરઃ શ્રીવર્ણનાભાવાપત્તેઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિં ચોપમાયાં વ્યવહારપ્રતીતેરભાવાત્કથં તદુપજીવિકાયાઃ સમાસોક્તેઃ પ્રવેશઃ ।
યદાહુઃ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) નન્વેવં "દન્તપ્રભે" ત્યત્ર ઉપમાગર્ભસમાસોક્તિર્નેત્રૈરિવોત્પલૈરિત્યત્રૈકદેશવિવર્ત્યુપમા ઇતિ કથમુપમાગર્ભસમાસોક્તિવિલોપ ઇત્યત આહ---કિઞ્ચેતિ ।
લોચના:
(લો, ઌ) પ્રત્યુત "નેત્રૈરિવોત્પલૈ" રિત્યુપમાસાધકસદ્ભાવાત્ ।
યત્પુનરુક્તં રાઘવાનન્દૈઃ સરઃ શ્રીનિષ્ઠં લિઙ્ગસામ્યં સમાસોક્તિપ્રયોજકમિતિ; તદસત્ વ્યવહારપ્રતીતિસાધકાભાવાત્ ।
લિઙ્ગસામ્યમાત્રેણ સમાસોક્તિપ્રતીતૌ "દૃશ્યતે સખિ ! શીતાંશુઃ" ઇત્યાદાવપ્યતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિન્તુ પ્રસ્તુતમપેક્ષ્યૈવ સમાસોક્તિઃ ક્રિયતે ઇતિ સ્વયમનન્તરમેવોક્તમ્ ।
તત્કથં યુષ્મન્મતે ઽપિ લિઙ્ગસામ્યે સમાસોક્તિપ્રતીતિરિતિ ચેત્ ।
સમનકાર્યલિઙ્ગવિશેષણાનાં લક્ષ્યેષુ દ્વયોઃ ત્રયાણઆં વા સદ્ભાવે પ્રાધાન્યેન વ્યવહાર ઇતિ ।

યચ્ચોક્તં તૈરપિ "નેત્રૈરિવોત્પલૈ" રિત્યાદાવુત્પ્રેક્ષાપિ ।
તદત્યન્તમનુચિતમ્ ।
હેત્વભાવે ઽધ્યવસાનસ્યાનનુત્થાનાત્ ।
કિઞ્ચૈવં "મુખેન કમલેનેવ વિભાતિ હરિણેક્ષણા"ઇત્યાદાવપિ હરિણેક્ષણાયાં નલિનીવ્યવહારસમારોપેણ સમાસોક્ત્યુત્પ્રેક્ષયોઃ સમવેશઃ સ્યાત્ ।
એતત્સર્વં ગર્ભોકૃત્ય પ્રાચીનાચાર્ય્યસમ્મતિં દર્શયતિ--યદાહુરિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"વ્યવહારો ઽથવા તત્ત્વમૌપમ્યે યત્પ્રતીયતે ।
તન્નૌપમ્યં સમાસોક્તિરેકદેશોપમા સ્ફુટા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) વ્યવહારો ઽથવેતિ ।
ઐન્દ્રં ધનુરિત્યાદૌ ઉપમાનોપમેયભાવવૈપરીત્યસઞ્ચારણોક્તેઃ કષ્ટસૃષ્ટિકકલ્પનારૂપં દૂષણમુક્ત્વા ઔપમ્યગર્ભસમાસોક્ત્યઙ્ગીકારે દૂષણાન્તરં દદત ઇતીયં કારિકા ।
અતો દૂષણઆન્તરત્વબોધકમથવેતિ ।
યદ્ યસ્માત્ કાવ્યલિઙ્ગાદિસામ્યહેતુકસમાસોક્તૌ યથાવ્યવહારસમારોપઃ પ્રતીયતે તદ્વદૌપમ્યગર્ભત્વમમુષ્માન્ન પ્રતીયતે ।
તત્તસ્માન્નૌપમ્યસમાસોક્તિરઙ્ગીકાર્ય્યોતિ શેષઃ ।
કિન્તુ તાદૃશે સ્થલે એકદેશોપમા એકદેશવિવર્ત્યુપમૈવ સ્ફુટેત્યર્થઃ ।
તથા ચૌપમ્યગર્ભા સમાસોક્તર્નાસ્ત્યેવેત્યુક્તમ્ ।
લોચના:
(લો, એ) યદ્યસ્માદ્ વ્યવહારઃ સમાસોક્તિવત્તત્ત્વં રૂપકવદ્ ઔપમ્યેન પ્રતીયતે ।
તદૌપમ્યગર્ભકસમાસોક્તિર્ન ।
અત એવાલઙ્કારસર્વસ્વકૃતાપ્યુક્તમ્ ।
નેત્રૈરિવોત્પલૈરિત્યાદૌ સરઃ શ્રિયા નાયિકાત્વપ્રતીતિર્ન સમાસોક્ત્યા વિશેષણસામ્યાભાવાત્ ।
તસ્માન્નાયિકાત્ર ઉપમાનત્વેન પ્રતીયતે, નતુ સરઃ શ્રીધર્મત્વેન નાયિકાત્વપ્રતીતિરિતિ ।
એકદેશવિવર્તિન્યુપમૈવોપાસ્યેતે ।
એતેન દન્તપ્રભાપુષ્પેત્યાદૌ પદાનામુપમાનરૂપકસમાસસમ્ભવેન હરિણેક્ષણાયા લતાયાશ્ચ વિશેષણત્વે સમ્ભવત્યપિ ઐન્દ્રં ધનુરિત્યાદૌ ચ કષ્ટકલ્પિતોક્તયુક્તિસદ્ભાવે ઽપિ ચોક્તપ્રકારેણાવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યતથૈકદેશવિવર્ત્યુપમયૈવ વ્યવહારો યુક્તઃ ।
તથાચ ભાષણમ્-- "અર્કે ચેન્મધુ વિન્દેત કિમર્થં પર્વતં વ્રજેત્" ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવઞ્ચોપમારૂપકયોરેકદેશવિવર્તિતાઙ્ગીકારે તન્મૂલસઙ્કરે ઽપિ સમાસોક્તેરપ્રવેશો ન્યાયસિદ્ધ એવ, તેનૌપમ્યગર્ભવિશેષણોત્થાપિતત્વં નાસ્યા વિષય ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) ઉપમાયા રૂપકસ્ય એકદેશવિવર્તિત્વે તુલ્યન્યાયાદુભયત્રૈવ સમાસોક્ત્યપ્રવેશે તદુભયસન્દેહસઙ્કરસ્થલે ઽપિ સમાસોક્તિર્નાસ્તીત્યાહ----એવં ચેતિ ।
નાસ્યા વિષ્ય ઇતિ ।
આસ્યાઃ સમાસોક્તેરિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) તન્મૂલસઙ્કરે દન્તપ્રભેત્યાદૌ પરીતેતિ પાઠે યત્પુનરુક્તં કૈશ્ચિત્ ।
સન્દેહસઙ્કરે સન્દેહાસ્પદત્વેનાવ્યવસ્થિતત્વાદ્રૂપકોપમયોરભાવ ઇતિ તન્ન ।
દ્વયોરપિ સાધકબાધકાભાવેન પર્ય્યન્તે ઽપ્યન્યૂનાનતિરિક્તત્વેન વૃત્તૌ હિ સન્દેહસઙ્કરાઙ્કારઃ ।
નતુ સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ અસંશયવર્તિત્વજ્ઞાનદશાયાં ક્વચિત્ કસ્યચિન્મિથ્યાત્વં ક્વચિદ્ દ્વયોરપિ ।
અન્યથા તત્ર પ્રાચીનોક્તલૌકિકહારમુદ્રિકાદિસંસૃષ્ટ મુકુટાદ્યલઙ્કારસાદૃશ્યમનુપપન્નં સ્યાત્ ।
નચ સન્દેહસઙ્કરસ્ય નિર્વાહઃ શક્યક્રિય ઇતિ વક્તું ન યુક્તં, વૈચિત્ર્યસ્યાનુભવસિદ્ધત્વાત્તસ્યૈવ ચાલઙ્કારત્વાત્ ।
કિઞ્ચ ક્ષીરનીરન્યાયેન મિશ્રણેન સઙ્કર ઇતિ પ્રાચ્યાઃ ।
તયોશ્ચ મિશ્રણેન ચૈકસ્ય દ્વયોર્વા ભાવઃ ।
કિન્ત્વત્ર એકતરિનિશ્ચયાભાવમાત્રેણ સન્દેહસઙ્કરવ્યવહાર ઇત્યલં બહુના ।
ઉપસંહરતિ--તેનેતિ ।
અસ્યાઃ સમાસોક્તેઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિશેષણસામ્યે શ્લિષ્ટવેશેષણોત્થાપિતા સાધારણવિશેષણોત્થાપિતા ચેતિ દ્વિધા ।
કાર્યલિઙ્ગયોસ્તુલ્યત્વે ચ દ્વિવિધેતિ ચતુઃ પ્રકારા સમાસોક્તિઃ ।
સર્વત્રૈવાત્ર વ્યવહારસમારોપઃ કારણમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) ઔપમ્યગર્ભત્વં સમાસોક્તેર્નિરસ્ય ચતુર્વિધમેવ સમાસોક્તે રૂપં સંહૃત્ય વ્યવસ્થાપયતિ---વિશેષણસામ્યે શ્લિષ્ટેત્યાદિ ।
વ્યવહારસમારોપસ્યાપ્યત્ર ચાતુર્વિધ્યં વક્તુમાહ---સર્વત્ર ચેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ ચ ક્વચિલ્લૌકિકે વસ્તુનિ લૌકિકવસ્તુવ્યવહારસમારોપઃ, શાસ્ત્રીયે વસ્તુનિ શાસ્ત્રીયવસ્તુવ્યવહારસમારોપઃ, લૌકિકે વા શાસ્ત્રીયવસ્તુવ્યવહારસમારોપઃ, શાસ્ત્રીયે વા લૌકિકવસ્તુવ્યવહારસમારોપ ઇતિ ચતુર્ધા ।
લોચના:
(લો, ઓ) લૌકિકે સર્વમાર્ગસાધારણે ।
શાસ્ત્રીયે વિદ્યાવ્યુત્પત્તિવિશેષગમ્યે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર લૌકિકવસ્ત્વપિ રસાદિભેદાદનેકવિધમ્ ।
શાસ્ત્રીયમપિ તર્કાયુર્વેદજ્યોતિઃ શાસ્ત્રપ્રસિદ્ધતયોતિ બહુપ્રકારા સમાસોક્તિઃ ।
દિઙ્માત્રં યથા--"વ્યાધૂય યદ્વસનમ્-" ઇત્યાદૌ લૌકિકે વસ્તુનિ લૌકિકસ્ય હઠકામુકવ્યવહારાદેઃ સમારોપઃ ।
"યૈરેકરૂપમખિલાસ્વપિ વૃત્તિષુ ત્વાં પશ્યદ્ભિરવ્યયમસંખ્યતયા પ્રવૃત્તમ્ ।
લોપઃ કૃતઃ કિલ પરત્વજુષો વિભક્તે--
સ્તૈર્લક્ષણં તવ કૃતં ધ્રુવમેવ મન્યે" ॥
અત્રાગમશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધે વસ્તુનિ વ્યાકરણપ્રસિદ્ધવસ્તુવ્યવહારસમારોપઃ ।
એવમન્યત્ર ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) યૈરેકરૂપમિતિ ।
પરમેશ્વરં પ્રતિ કસ્યચિદુક્તિરિયમ્ ।
અખિલાસુ વૃત્તિષુ સંસારેષુ એકરૂપમદ્વિતીયં ત્વાં પશ્યદ્ભિર્યૈર્જનૈઃ પરત્વજુષો ભિન્નત્વવિષયાયા વિભક્તેર્વિભાગસ્ય લોપઃ કૃતઃ ।
તદૈતદ્દર્શનાદ્ ભેદબુદ્ધિર્ન કૃતેત્યર્થઃ ।
તૈરેવ તસ્ય ચ ધ્રુવં ધ્રુવત્વં લક્ષણં કૃતમિત્યહં મન્યે ।
ધ્રુવમિતિ ભાવપ્રધાનનિર્દ્દેશઃ ।
ત્વાં કીદૃશમ્ અવ્યયમ્ અક્ષયમ્, અસંખ્યતયા સંખ્યાતુમશક્યતયા પ્રવૃત્તમ્ અસંખ્યપદાનુવૃત્તિત્વાત્ ।
અત્ર શ્લિષ્ટવિશેષણસામર્થ્યાદપિકારદવ્યયપ્રતીતિઃ ।
તેષામપિ હિ અખિલપદસાહિત્યેન વૃત્તિષુ સ્થિતેષ્વેકરૂપં વિકારાહિત્યાત્તદર્થે સંખ્યારાહિત્યમ્ ।
પરસ્યાઃ સુબ્વિભક્તેર્લોપશ્ચ કૃતઃ ઇતિ ધ્રુવં નિશ્ચિતં મન્યે ।
ઈદૃશં ત્વાં પશ્યદ્ભિર્વિભક્તિલોપં કુર્વદ્ભિઃ ચાદીનામીદૃશત્વં લક્ષણં ચિહ્નં કૃતમિત્યેવં ભાવઃ ।
અત્રેતિ ।
આગમશાસ્ત્રં વેદઃ ।
વ્યાકરણપ્રસિદ્ધં વસ્તુ ચકારાદિ ।
તદ્વદ્ વ્યવહારશ્ચ શબ્દાત્મકત્વમ્ ।
ઈશ્વરે તદારોપસ્યાપિ શબ્દબ્રહ્માત્મકત્વાત્ ।
એવમન્યત્રેતિ ।
તત્ર ચાન્યશાસ્ત્રવ્યવહારસમારોપો વેદશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધે વસ્તુનિ ઈશ્વરે યથા મમ ।
"યસ્યૌજ્જ્વલ્યં દ્યુતિભિરધિકં વિગ્રહેરલઙ્કૃતીનાં યત્પાદાન્તે લઘુરપિ પતત્ ગૌરવં સમ્પ્રયાતિ ।
છન્દઃ ।
સિદ્ધાક્ષરતનુરસૌ સદ્રુણઃ શબ્દમૂર્ત્તિઃ પુણ્યશ્લોકો મનસિ સતતં સન્નિધિં મે પ્રયાતુ" ॥
ઇત્યત્ર વાક્યે પ્રસ્તુતોર્ઽથો યથાસૌ પુણ્યશ્લોકઃ પરમેશ્વરો મે મનસિ સતતં સન્નિધિં પ્રયાતુ ।
યસ્ય વિગ્રહે શરીરે ઽલઙ્કૃતીનાં કૌસ્તુભભૂષણઆનાં દ્યુતિભિરધિકમ્ ઔજ્જ્વલ્યં, યત્પાદાન્તે લઘુર્નિકૃષ્ટો ઽપિ પતન્ ગૌરવં ગુરુત્વમ્ ઉત્તમત્વં સમ્પ્રયાતિ ।
અસૌ પુણ્યશ્લોકઃ કીદૃશઃ ।
છન્દસિ વેદે સિદ્ધાક્ષરરૂપા અસ્ખલનરૂપા તનુર્યસ્ય તાદૃશઃ સદ્રુણ ઐશ્વર્ય્યરૂપગુણવાન્ ।

શબ્દમૂર્ત્તિધરસ્યૈતે વિષ્ણોરંશા ઇતિ વિષ્ણુપુરાણમ્ ।
અત્ર શ્લિષ્ટવિશેષણૈર્વ્યઞ્જનયા પુણ્યસ્યોત્તમશ્લોકસ્ય કવિરિવ પ્રતીતિઃ ।
તસ્યાપિ વિગ્રહે સમાસે ઽલઙ્કૃતીનામ્ અનુપ્રાસોપમાદીનાં દ્યુતિભિઃ શોભાભિરધિકમ્ ઔજ્જ્વલ્યં તત્પાદસ્ય ચતુર્થભાગસ્યાન્તે પતતો લઘુવર્ણસ્યાપિ ગુરુત્વમ્, પદાન્તગો ગુરુર્વેતિ છન્દઃ--શાસ્ત્રે ઉક્તત્વાત્ ।
અસૌ છન્દસાનુષ્ટુબ્ત્વાદિચ્છન્દસા સિદ્ધો વર્ણમયમૂર્ત્તિઃ ।
માદુર્ય્યાદિગુણવાન્ શબ્દાત્મકશ્ચેતિ ।
લોચના:
(લો, ઔ) એકરૂપં સન્માત્રત્વેનાવિકારિત્વાત્પ્રત્યયાદિવિશેષાભાવાદ્વા ।
વૃત્તિષુ વર્ત્તન્તે પ્રવર્ત્તન્તે આવિર્ભવન્તીતિ વ્યુત્પત્ત્યા વસ્તુષુ સ્ત્રીત્વાદિલિઙ્ગેષુ વા આવ્યયં ક્ષયરહિતં ચકારાદિકઞ્ચ ।
અસંખ્યતયા પ્રવૃત્તમનન્તપદાર્થરૂપેણ વિવર્તનાત્ ।
એકત્રાદિસંખ્યાવિરહિત્વેન પ્રસિદ્ધેશ્ચ ।
પરત્વાજુષો ભિન્નત્વભાજઃ વિભક્તેર્વ્યક્તેર્વસ્તુન ઇતિ યાવત્ ।
લોપઃ કૃતઃ અભાવો નિશ્ચિતઃ ।
પ્રત્યયત્વેન પરાદ્ ભાવિન્યાઃ વિભક્તેઃ અવચ્છાદયતિ નિગૂહતિ ।
અનવચ્છાદિતસ્વરૂપમ્ અગૂઢસ્વરૂપમ્ ।
પૂર્વાવસ્થા લોકપ્રસિદ્ધા ।
યદુક્તં ચણ્ડીદાસપણ્ડિતૈરપિ "યત્રાપ્રકૃતતાદાત્મ્યેન પ્રકૃતપ્રતીતિસ્તત્ર રૂપકમ્ ।
યત્રાપકૃતવ્યાપારવતઃ પ્રકૃતસ્ય સ્વતન્ત્રસ્યૈવ પ્રતીતિસ્તત્ર સમાસોક્તિરિતિ સ્પષ્ટાર્થઃ ।
એવં રૂપકે ઽપિ વ્યવહારસમારોપવચનં રાઘવનન્દાનામપાસ્તમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રૂપકે ઽપ્રકૃતમાત્મસ્વરૂપસન્નિવેશેન પ્રકૃતસ્ય રૂપમવચ્છાદયતિ ।
ઇહ તુ સ્વાવસ્થાસમારોપેણાવચ્છાદિતસ્વરૂપમેવ તં પૂર્વાવસ્થાતો વિશેષયતિ ।
અત એવાત્ર વ્યવહારસમારોપો ન તુ સ્વરૂપસમારોપ ઇત્યાહુઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) એકદેશવિવર્ત્તિરૂપકસામાસોક્ત્યોર્ભેદમાહ---રૂપક ઇતિ ।
એકદેશવિવર્ત્તિરૂપકે ઇત્યર્થઃ ।
અપ્રકૃતમાત્મસ્વરૂપેતિ ।
અપ્રકૃતં વ્યઙ્ગ્યરૂપં તત્ કર્ત્તૃ ।
આત્મસ્વરૂપસન્નિવેશેનેતિ ।
આત્મસ્વરૂપસ્યોભેદારોપેણ પ્રકૃતં વાચ્યમવચ્છાદયત્યપહ્નવવિષયીકરોતીત્યર્થઃ ।
યથા"લાવણ્યમધુભિઃ પૂર્ણમ્" ઇત્યાદૌ ।
ઇહ ત્વિતિ ।
સ્વાવસ્થાવ્યઙ્ગ્યસ્ય સ્વરૂપં તત્સમારોપેણ તદારોપેણાનવચ્છાદિતસ્વરૂપમહ્નુતસ્વરૂપં તત્ પ્રકૃતં વાચ્યમ્ ।
પૂર્વાવસ્થાતો ઽન્યારાપિતવ્યઙ્ગ્યવ્યવહારરૂપકાવસ્થાતો વિશેષયતિ આરોપિતવ્યઙ્ગ્યવ્યવહારં કરોતીત્યર્થઃ ।
એકદેશવિવર્ત્તિરૂપકે વ્યઙ્ગ્યં રૂપ્યં વાચ્યે આરોપિતે યથા વ્યાધૂય વસનમિત્યાદૌ વાચ્યે ગન્ધવહેન કામુકાભેદારોપઃ ।
કિન્તુ કામુકવ્યવહારસ્ય રત્યર્થં વસનાક્ષેપાલિઙ્ગનરૂપવ્યવહારસ્યૈવારોપો ઽત્ર ઇત્યર્થઃ ।
સંવાદમાહ---અત એવાત્ર વ્યવહારેતિ ।
વસ્તુતસ્તુ વ્યઙ્ગ્યવ્યવહારરૂપકત્વદ્વયમેકદેશવિવર્ત્તિરૂપકે સમાસોક્તિતો ભેદકમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉપમાધ્વનૌ શ્લેષે ચ વિશેષ્યસ્યાપિ સામ્યમ્, ઇહ તુ વિશેષણમાત્રસ્ય ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાયાં પ્રસ્તુતસ્ય ગમ્યત્વમ્, ઇહ ત્વપ્રસ્તુતસ્યેતિ ભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) ઉપમાધ્વનિતો ઽસ્ય ભેદમાહ---ઉપમાધ્વનાવિતિ ।
અત્ર શ્લેષેણેત્યેવ પાઠઃ, શ્લેષાકારે દ્વયોરેવ વાચ્યત્વેન વ્યઙ્ગ્યસ્યૈવાભાવાત્ ।
શ્લેષેણ વિશેષ્યસ્યાપિ સામ્યમિત્યર્થઃ ।
પ્રામાદિકપાઠે તુ શ્લેષે સતિ તતો વિશેષ્યાદિસામ્યમિત્યર્થઃ ।
તથાપિ ચકારો નિરર્થકઃ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાતો ભેદઃ સ્ફુટ એવ ।
લોચના:
(લો, અ) ઇહ ચાપ્રસ્તુપ્રશંસાયામપ્રસ્તુતવર્ણનામુખેન પ્રસ્તુતપ્રતીતિર્યુક્તા તથાચ મૂલમન્તરેણાપ્રસ્તુતવર્ણનસ્યાસમ્બન્ધપ્રલાપપ્રાયત્વાત્ ।
ઇહ ચ વિશેષણાનાં વર્ણનીયાર્થપ્રતિપાદનેન પ્રકરણેન નિયમિતે ઽપિ દ્વિતીયાર્થપ્રતીતેરનુભવસિદ્ધેઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉક્તૈર્વિશેષણૈઃ સાભિપ્રાયૈઃ પરિકરો મતઃ ।
યથા--
"અઙ્ગરાજ ! સેનાપતે ! દ્રોણોપહાસિન્ ! કર્ણ !, રક્ષૈનં ભીમાદ્દુઃ શાનમ્ !"
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) પરિકરાલઙ્કારમાહ---ઉક્તિરિતિ ।
સાભિપ્રાયત્વં પ્રતીપાદનીયાર્થપુષ્ટ્યાર્ઽથપુષ્ટિકારિત્વમ્ ।
તચ્ચ યદ્યપુષ્ટાર્થદોષત્યાગેનૈવ લભ્યં તથાપિ વિશેષણૈરિત્યત્ર બહુવિવક્ષણાદ્ બહુત્વે વૈચિત્ર્યવિશેષાનુભવાદ્ અલઙ્કારિત્વમ્ ।
અઙ્ગરાજેત્યાદિકં કર્ણોપહાસિનો ઽશ્વત્થામ્ન ઉક્તિઃ ।
અત્ર પ્રતિપાદ્યઃ કર્ણોપહાસઃ તત્પુષ્ટિકારીણ્યેતાનિ સમ્બોધનાનિ ।
સાક્ષાદ્ ભીમેન બધ્યમાનસ્ય દુઃ શાસનસ્ય રક્ષકત્વેનાઙ્ગદેશનૃપતિત્વં સેનાપતિત્વં મહાવીરદ્રોણોપહાસિત્વં તદા વીરસ્ય યોગ્યમિત્યુપહાસઃ સ્પષ્ટઃ ।
લોચના:
(લો, આ) સમ્પ્રિતિ સાદૃશ્યમૂલાલઙ્કારલક્ષણાવસરે ઽપિ વિશેષણવિચ્છિત્તિહેતુકત્વેન સમાસોક્ત્યનન્તરં પરિકરં લક્ષયતિ--ઉક્તિરિતિ ।
વિશેષણૈરિતિ બહુવચનસ્ય નૈકસ્ય દ્વાભ્યાં વિશેષણાભ્યામિદં વૈચિત્ર્યમ્, કિન્તુ અપુષ્ટાર્થદોષપરિહાર એવેતિ ભાવઃ ।
સાભિપ્રાયૈર્ગર્ભોકૃતપ્રતીયમાનાર્થૈઃ ।
ઇહ ચ પ્રતીયમાનાર્થસ્યાગૂઢત્વે ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતા, અતો ઽસ્યાલઙ્કારસ્ય ન ધ્વનિત્વમ્ ।
અઙ્ગરાજેતિ ।
ઇદં ભીમવચનમ્ ।
અઙ્ગો દેશવિશેષઃ ।
અત્ર અઙ્ગરાજત્વેન પરક્ષાર્થમધિનાયકત્વમ્ ।
સેનાપતિત્વેન રાજપૂજા ।
દ્રોણોપહાસિત્વેન શૈર્ય્યમદઃ પ્રતીયતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શબ્દૈઃ સ્વભાવાદેકાર્થૈઃ શ્લેષો ઽનેકાર્થવાચનમ્

"સ્વભાવાદેકાર્થૈઃ" ઇતિ શબ્દશ્લેષાદ્ વ્યવચ્છેદઃ ।
"વાચનમ્" ઇતિ ચ ધ્વનેઃ ।
ઉદાહરણમ્--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) અર્થશ્લેષાલઙ્કારમાહ---શબ્દૈરિતિ ।
એકાર્થૈરિત્યેકાર્થે એવ શક્તૈરિત્યર્થઃ ।
અનેકાર્થેતિ ।
શક્યૈકભિન્નો યોર્ઽથઃ અપરાર્થઃ તસ્ય વાચનં લક્ષણયા બોધનમિત્યર્થઃ શ્લેષાદ્વ્યવચ્છેદ ઇતિ ।
શ્લેષઃ--શબ્દશ્લેષાલઙ્કારઃ ।
અત્ર શબ્દસ્ય સ્વભાવાદેકાર્થત્વાદ્ વાચનમિત્યનેન વ્યઞ્જનાવ્યવચ્છેદમાહ---ધ્વનેરિતિ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યાપ્યુપલક્ષણમિદમ્ ।
લોચના:
(લો, ઇ) શ્લેષપ્રકરણાદત્ર શ્લેષઃ ।
વાચનમનિર્દ્ધારિતત્વેન બોધનમ્ ।
એવઞ્વ શબ્દૈરિતિકારિકાપદાર્થ એકીભૂય બાધ્યભાવમાપન્નૈરિતિ વિશકલિતાનાં બહૂનાં પદાર્થાનાં તથાવિધાર્થબોધનક્ષમત્વાત્ ।
નચ કસ્યચિત્પદાર્થવિશિષ્ટાર્થે શક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"પ્રવર્તયન્ ક્રિયાઃ સાધ્વીર્માલિન્યં હરિતા હરન્ ।
મહસા ભૂયસા દીપ્તો વિરાજતિ વિભાકરઃ" ॥
અત્ર પ્રકરણાદિનિયમાભાવાદ્ દ્વાવપિ રાજસૂર્યૌ વાચ્યૌ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) પ્રવર્ત્તયન્નિતિ ।
વિભાકરઃ સૂર્ય્યઃ વિભાકરનામા રાજવિશેષશ્ચ વિરાજતિ ।
દ્વયોર્વિશેષણાન્યાહ---પ્રવર્ત્તયન્નિતિ ।
ક્રિયાઃ આલોકસાધ્યાઃ, પક્ષેબ્રાહ્મણાદિવર્ણક્રિયાઃ ।
હરિતાં દિશાં, પક્ષે--દિક્સ્થિતલોકાનાં માલિન્યં તમઃ શ્યામતાં, પક્ષેદારિદ્ર્યવશાદનુજ્જ્વલતાં ચ, મહસા જ્યોતિષા, પક્ષે---શૌર્ય્યેણ ।
અત્ર ક્રિયા ઇત્યત્ર નાનેકાર્થતા ।
માલિન્યાદિપદત્રયસ્ય ત્વેકાર્થે શક્તિરન્યાર્થે લક્ષણા, વિભાકરાંશે તુ શબ્દશ્લેષઃ ।
અત્રોપમાધ્વનિત્વં વ્યવચ્છિનત્તિ "અનેકાર્થસ્ય શબ્દસ્ય સંયોગાદ્યૈર્નિયન્ત્રિતેઽ; ઇત્યત્ર શક્તિલક્ષણાભ્યામ્ અનેકાર્થતાપિ પરિગ્રાહ્યેત્યભિપ્રાયેણૈવાત્રોપમાધ્વનિપ્રક્તિર્બોધ્યા ।
લોચના:
(લો, ઈ) ક્રિયાઃ સન્ધ્યોપાસનાદ્યાઃ ઇષ્ટાપૂર્ત્તાદ્યાઃ ।
માલિન્યમ્ અન્ધકારમયત્વમ્ ।
દુરાચારયોગો વા ।
મહસ્તેજ ઉત્સવશ્ચ, દીપ્તઃ પ્રકાશિતઃ નિર્મલીભૂતશ્ચ વિભાકરઃ સૂર્ય્યઃ ।
વિભાં કરોતિ વ્યનક્તીતે વ્યુત્પત્ત્યા રાજા ચ વિભાયાઃ કાન્તેઃ કારકત્વાત્તદાશ્રયત્વાદ્ વાચ્યવન્નિર્દ્ધારિતત્વેન બોધ્યા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિદ્વિશેષઃ સામાન્યાત્સામાન્યં વા વિશેષતઃ ।
કાર્યાન્નિમિત્તં કાર્યં ચ હેતોરથ સમાત્સમમ્

અપ્રસ્તુતાત્પ્રસ્તુતં ચેદ્ગમ્યતે પઞ્ચધા તતઃ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસા સ્યાદ્--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) અપ્રસ્તુતપ્રશંસાલઙ્કારં પઞ્ચવિધમાહ---ક્વચિદ્વિશેષ ઇતિ ।
સકલપઞ્ચમ્યન્તપદાર્થાદ્ અપ્રસ્તુતાત્ સકલપ્રથમાન્તપદાર્થઃ પ્રસ્તુતશ્ચેદ્ ગમ્યતે બુધ્યતે તદા પઞ્ચવિધો ઽપ્રસ્તુતપ્રશંસાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
અન્યાપદેશપરિભાષાપ્યન્યત્ર ।
લોચના:
(લો, ઉ) વિશે, ઇત્યાદીનાં કર્મપદાનાં પ્રસ્તુતમિતિ વિશેષણમ્ ।
સામાન્યાદિત્યાદિપઞ્ચમ્યન્તપદાનામપ્રસ્તુતાદિતિ અપ્રસ્તુતાદર્થતો ઽવાચ્યાત્ ।
અત્ર એવાપ્રસ્તુતસ્ય પ્રશંસાવાચ્યતયા વર્ણનમિત્યર્થાદ્ અપ્રસ્તુતપ્રશંસાખ્યો ઽલઙ્કારઃ ।
એવં ચાપ્રસ્તુતાત્ પ્રસ્તુતપ્રતીતિરપ્રસ્તુતપ્રશંસેતિ સામાન્યલક્ષણમ્ ।
તસ્યાશ્ચોક્તનયાત્ પઞ્ચપ્રકારતેતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણોદાહરણમ્---
"પાદાહતં યદુત્થાય મૂર્ધાનમધિરોહતિ ।
સ્વસ્થાદેવાપમાને ઽપિ દેહિનસ્તદ્વરં રજઃ" ॥
અત્રાસ્મદપેક્ષયા રજો ઽપિ વરમિતિ વિશેષે પ્રસ્તુતે સામાન્યમભિહિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) તત્ર સામાન્યાદપ્રસ્તુતાત્ પ્રસ્તુતવિશેષવ્યઙ્ગ્યત્વમાહ---પાદાહતમિતિ ।
અપમાને ઽપિ સ્વસ્થાદ્ દેહિનઃ તદ્રજઃ વરં શ્રેષ્ઠમ્ ।
યદ્રજઃ પાદાહતં સદ્ ઉત્થાયાભિહન્તુરેવ મૂર્દ્ધાનમધિરોહતિ આરોહતીત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ સામાન્યં દેહિસામાન્યં, તદભિધાનાત્ પ્રસ્તુતસ્યાસ્મત્ત ઇત્યસ્ય વ્યઞ્જનેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) પાદાહતમિતિ ।
એવં માઘકાવ્યોક્ત્યા શિશુપાલં પ્રતિ પ્રયાણાભિમુખીકરણાય શ્રીકૃષ્ણં પ્રતિ બલરામવાક્યમ્ ।
અસ્મદિતિ ।
અસ્મત્પદવાચ્યાઃ શ્રીકૃષ્ણાદયો હિ વાચ્યાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સ્ત્રગિયં યદિ જીવિતાપહા હૃદયે કિં નિહિતા ન હન્તિ મામ્ ।
વિષમપ્યમૃતં ક્વચિદ્ભવેદમૃતં વા વિષમીશ્વરેચ્છયા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) વિશેષાદપ્રસ્તુતાત્ પ્રસ્તુતસામાન્યવ્યઞ્જનમાહ---સ્ત્રગિયમિતિ ।
ઇન્દુમતીભર્તુર્નારદીયપારિજાતસ્ત્રજં હૃદિ નિધાયાજસ્યાયં વિલાપઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રેશ્વરેચ્છયા ક્વચિદહિતકારિણો ઽપિ હિતકારિત્વં હિતકારિણો ઽપ્યહિતકારિત્વમિતિ સામાન્યે પ્રસ્તુતે વિશેષો ઽભિહિતઃ ।
એવઞ્ચાત્રાપ્રસ્તુતપ્રશંસામૂલોર્ઽથાન્તરન્યાસઃ ।
દૃષ્ટાન્તે પ્રખ્યાતમેવ વસ્તુ પ્રતિબિમ્બત્વેનોપાદીયતે, ઇહ તુ વિષામૃતયોરમૃતવિષીભાવસ્યાપ્રસિદ્ધેર્ન તસ્ય સદ્ભાવઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) અત્રેતિ ।
સામાન્યે હિતાહિતકારિત્વાદિના સામાન્યે વિશેષઃ ।
અહિતકારિવિશેષો ઽમૃતમ્ ।
અર્થાન્તરન્યાસાલઙ્કારસ્યાત્રાનયાપ્રસ્તુતપ્રશંસયા નિષ્પાદ્યત્વાદનયોરત્રાનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકભાવરૂપસઙ્કર ઇત્યાહ---એવં ચેતિ ।
અર્થાન્તરન્યાસો સમાન્યેનેતિ ।
યસ્તત્પ્રભેદઃ સ ચાત્ર અપ્રસ્તુતપ્રશંસાનિષ્પાદ્યઃ ।
તથાહિ કિં ન હન્તિ ઇત્યનેન હન્તૃવિશેષસ્ય સ્ત્રજો હનનસામર્થ્યસત્ત્વે ઽપિ હનનાભાવે વિશેષ ઉક્તઃ ।
સ ચાપ્રસ્તુતપ્રશંસાલભ્યેનાહિતકારિસામાન્યેન ઈશ્વરેચ્છાધીનાહિતકારિત્વાભાવરૂપ એવ સાધર્મ્યાત્ ।
સમાનાર્થતઃ સ્ત્રજો ઽહનનઘટિતમ્ ।
ઈશ્વરેચ્છાહિતકારિણો ઽપ્યહિતકારિત્વાભાવાદિતિ પ્રતીતેઃ ।
નનુ સ્ત્રઙ્નિષ્ઠયોરહનનામૃતભાવયોરપકારસામર્થ્યે ઽપ્યનપકારિત્વરૂપસાધનપ્રતિબિમ્બનાદત્ર દૃષ્ટાન્તાલઙ્કારસ્યાપિ પ્રસક્તિરિત્યતસ્તન્નિરસ્યતિ---દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ।
પ્રખ્યાતમેવ પ્રસિદ્ધમેવ બિમ્બપ્રતિબિમ્બત્વેન વ્યઙ્ગ્યસાધર્મ્યેણ ।
અત્ર તસ્યેતિ ન દૃષ્ટાન્તાલઙ્કારસદ્ભાવ ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ દૃષ્ટાન્તસ્તુ સધર્મસ્ય ઇત્યત્ર પ્રસિદ્ધસધર્મસ્યેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) આહિતકારિવિશેષો વિષં હતકારિવિશેષો ઽમૃતમ્ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસામૂલમુત્થાનબીજમ્ ।
યસ્યાર્થાન્તરન્યાસસ્ય સામાન્યેન વિશેષકૃતઃ સમર્થકત્વાત્ ।
તસ્ય દૃષ્ટાન્તસ્ય ।
ઇહ તુ વિષામૃતત્વેનાધ્યવસાનાદતિશયોક્તિરેવ ।
તયોશ્ચ સામાન્યવિશેષાભાવરૂપેણ વિચ્છિત્તિવિશેષસમ્ભવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ઇન્દુર્લિપ્ત ઇવાઞ્જનેન જડિતા દૃષ્ટિર્મૃગીણામિવ, પ્રમ્લાનારુણિમેવ વિદ્રુમદલં શ્યામેવ હેમપ્રભા ।
કાર્કશ્યં કલયા ચ કોકિલવધૂકણ્ઠેષ્વિવ પ્રસ્તુતં સીતાયાઃ પુરતશ્ચ હન્ત ! શિખિનાં બર્હાઃ સહર્હા ઇવ" ॥
અત્ર સમ્ભાવ્યમાનેભ્ય ઇન્દ્રાદિગતાઞ્જનલિપ્તત્વાદિભ્યઃ કાર્યેભ્યો વદનાદિગતસૌન્દર્યવિશેષરૂપં પ્રસ્તુતં કારણં પ્રતીયતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) અપ્રસ્તુતાત્ કાર્ય્યાત્ પ્રસ્તુતકારણવ્યઞ્જનમાહ---ઇન્દુર્લિપ્તૈવેતિ ।
વદનાદિસૌન્દર્ય્યવત્યાઃ સીતાયાઃ પુરતઃ ।
ઇન્દ્વાદયો નિકૃષ્ટા ઇતિ સમુદાયાર્થઃ ।
તત્ર સીતાયાઃ વદનાપેક્ષયા ઇન્દોઃ, ચઞ્ચલનયનાપેક્ષયા મૃગદૃશઃ, અરુણાધરાપેક્ષયા વિદ્રુમસ્ય, અઙ્ગગૌરત્વાપેક્ષયા હેમપ્રભાયાઃ, મધુરસ્વરોચ્ચારકકોમલકણ્ઠાપેક્ષયા તાદૃશસ્વરોચ્ચારકકોકિલકણ્ઠસ્ય, કેશાપેક્ષયા શિખિબર્હસ્ય ચ નિકૃષ્ટતા પ્રતિપાદકવિશેષણાન્યુત્પ્રેક્ષ્યન્તે ।
ઇન્દુર્લિપ્ત ઇવેતિ ।
જડિતા ચાઞ્ચલ્યરહિતા, પ્રમ્લાનારુણિમેવ આરુણ્યમ્લાનિવત્ ।
કાર્કશ્યં મધુરસ્વરોચ્ચારણાસમર્થકાઠિન્યમ્ ।
પ્રસ્તુતં સ્થિતં તયૈવ જનિતં વા ।
તચ્ચ કલયાપિ ચાલ્પભાવેનાપિ કોકિલયાપિ કિઞ્ચિન્ મધુરસ્વરોચ્ચારણાત્ ।
બર્હાઃ સગર્હાઃ સનિન્દાઃ ।
હન્તેતીન્દ્વાદીનામપકર્ષાત્ ખેદે સીતાયા ઉત્કર્ષાદ્ધર્ષે વા ।
સમ્ભાવિતેભ્ય ઉત્પ્રેક્ષિતેભ્યઃ ।
કારણં પ્રતીયતે ।
ઇત્યુત્પ્રેક્ષાકારણત્વેન કારણત્વં બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ૠ) ઇન્દુરિત્યાદિ ।
વદનાદીત્યાદિશબ્દેન ઈક્ષણાધરકાન્તિવચન કેશસંગ્રહઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ગચ્છામીતિ યથોક્તયા મૃગદૃશા નિઃ શ્વાસમુદ્રેકિણં ત્યક્ત્વા તિર્યગવેક્ષ્ય બાષ્પકલુષેનૈકેન માં ચક્ષુષા ।
અદ્ય પ્રેમ મદર્પિતં પ્રિયસખીવૃન્દે ત્વયા બધ્યતા- મિત્થં સ્નેહવિવર્ધિતો મૃગશિશુઃ સોત્પ્રાસમાભાષિતઃ" ॥
અત્ર કસ્યચિદગમનરૂપે કાર્યે કારણમભિહિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) અપ્રસ્તુતકારણાત્ પ્રસ્તુતકાર્ય્યવ્યઞ્જનમાહ---ગચ્છામીતિ ।
ત્વં કિં પ્રસ્થાનનિવૃત્તો ઽસીતિ પૃચ્છન્તં પ્રતિ પ્રસ્થાનપ્રવૃત્તસ્યોક્તિરિયમ્ ।
ઉદ્રોકિણમુદ્ભટં નિઃ શ્વાસમ્ મુક્ત્વા બાષ્પકલુષેણૈકેન ચક્ષુષા માં તિર્ય્યગવેક્ષ્ય ઇત્યન્વયઃ ।
સ્નેહવિવર્દ્ધિતસ્ય મૃગશિશોઃ સ્વસ્મિન્નર્પિતસ્ય પ્રેમ્ણઃ પ્રિયસખીવૃન્દે વિવન્ધોપદેશસ્ય મરણસૂચનાય સોછ્વાસં પ્રોદ્ગતસ્ય મમાભાષણક્રિયાવિશેષણમ્ ।
અત્ર કસ્યચિદિતિ ।
ગમનનિવૃત્તસ્ય નાયકસ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રસ્તુત ઇતિ ।
કસ્યચિત્ પ્રશ્નાત્ પ્રસ્તુત ઇત્યર્થઃ ।
કારણં નાયિકાયાઃ સ્વમરણસૂચનમ્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) અત્રેતિ ।
કસ્યાચિદ્ અર્થાત્ કેનચિત્ કુતો ન ગતો ઽસીતિ પૃષ્ટસ્યાપ્રસ્તુતેનાભિધાતુમુચિતત્વાત્ ।
કારણમગમનસ્યેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તુલ્યે પ્રસ્તુતે તુલ્યાભિધાને ચ દ્વિધા શ્લેષમૂલા સાદૃશ્યમાત્રમૂલા ચ ।

શ્લેષમૂલાપિ સમાસોક્તિવદ્વિશેષણમાત્રસ્ય શ્લેષે શ્લેષવદ્વિશેષ્યસ્યાપિ શ્લેષે ભવતીતિ દ્વિધા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) સમાત્સમમિતિ ।
પઞ્ચમપ્રકારસ્ય ત્રૈવિધ્યં વક્તુમાદૌ દ્વૈવિધ્યમાહ---શ્લેષમૂલા સાદૃશ્યમૂલતા ચેતિ ।
શ્લેષમૂલા ચ દ્વિધા ભવતીત્યાહ---સમાસોક્તિવદિતિ ।
સમાસોક્તૌ હિ વિશેષ્યસ્યાપિ શ્લેષ ઉપમાધ્વનિત્વાપત્ત્યા ન વિશેષ્યે શ્લેષઃ ।
પ્રકારાન્તરમાહ---શ્લેષવદિતિ ।
શબ્દાલઙ્કારવિશેષ્યવદિત્યર્થઃ ।
"પ્રતિકૂલતામુપગતે હિ વિધૌ" ઇતિ વિશેષ્યપદેપિ શ્લેષઋ ।
લોચના:
(લો, એ) શ્લેષમૂલેતિ ।
શ્લેષોર્ઽથશ્લેષાભાસઃ પ્રસ્તુતસ્ય ગમ્યત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણ યથા--
"સહકારઃ સદામોદો વસન્તશ્રીસમન્વિતઃ ।
સમુજ્જ્વલરુચિઃ શ્રીમાન્ પ્રભૂતોત્કલિકાકુલઃ" ॥
લોચના:
(લો, ઐ) આમોદઃ અતિનિર્હારી ગન્ધઃ, હર્ષશ્ચ ।
ઉત્કલિકા ઉદ્ગતકોરક ઉત્કણ્ઠા ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર વિશેષણમાત્રશ્લેષવશાદપ્રસ્તુતાત્સહકારાત્કસ્યચિત્પ્રસ્તુતસ્ય નાયકસ્ય પ્રતીતિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) અત્ર વિશેષણમાત્રશ્લેષે આહ---સહકાર ઇતિ ।
સહકાર આમ્રવૃક્ષો વસન્તશ્રીસમાશ્રિતઃ સન પ્રભૂતાભિર્બહુભિરુદ્ગતાભિઃ કલિકાભિઃ મુકુલૈઃ આકુલો વ્યાપ્તઃ સન્ સદામોદો વિદ્યમાનોત્તમગન્ધસ્તત એવ સમુજ્જ્વલદીપ્તિસ્તત એવ શ્રીમાંશ્વ ।
અત્રેતિ ।
નાયકો ઽપિ વસન્તલક્ષ્મ્યાઽશ્રિતઃ સન્ આમોદેન હર્ષેણ સમુજ્જ્વલે સમ્યક્ શૃઙ્ગારે રુચિર્યસ્ય તાદૃશઃ ।
"શૃઙ્ગારશુચિરુજ્જ્વલઃ" ઇત્યમરઃ ।
શ્રીમાન્ અત એવોત્કલિકયા ઉત્કણ્ઠયાન્વિતઃ ।
"ઉત્કણ્ઠોત્કલિકે સમે " ઇતિ કોષઃ ।
કસ્યચિદિતિ ।
ઉક્તવિશેષણવત ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"પુંસ્ત્વાદપિ પ્રવિચલેદ્યદિ યદ્યધો ઽપિ યાયાદ્યદિ પ્રણયને ન મહાનપિ સ્યાત્ ।
અભ્યુદ્ધરેત્તદપિ વિશ્વમિતીદૃશીયં કેનાપિ દિક્પ્રકટિતા પુરુષોત્તમેન" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) વિશેષ્યપદશ્લેષે ત્વાહ---પુંસ્ત્વાદિતિ ।
સપત્નાપહૃતં રાવ્યં યેન કેનાપિ પ્રકારાન્તરેણોદ્ધર્ત્તું કઞ્ચિદ્રાજાનમુપદિશતઃ કસ્યચિદુક્તિરિયમ્ ।
કેનાપ્યનિર્વચનીયેન પુરુષોત્તમેન નારાયણેન ઈદૃશીત્યેવંપ્રકારા ઇયં દિક્ અયં પ્રકારઃ પ્રકટિતા દર્શિતા ।
કીદૃશી દિગિત્યત્ર આહ---પુંસ્ત્વાદિતિ ।
પુંસ્ત્વાત્ પુરુષભાવાદ્ યદિ પ્રવિચલેદ્ યદિ સ્યાત્તદપિ વિશ્વં સંસારમુદ્ધરેત્ ।
પુરા હ્યસુરાહૃતં રાજ્યં મોહિનીરૂપા કન્યા ભૂત્વા નારાયણેનોદ્ધૃતમ્ ।
તથા યદ્યધો ઽપિ યાયાત્તપીત્યર્થઃ---પુરા વરાહમૂર્ત્ત્યા પાતાલં ગત્વા તેન પૃથિવ્યા ઉદ્ધૃતત્વાત્ ।
તથા યદિ પ્રણયને યાચને યાચનનિમિત્તે ન મહાન્ લઘુઃ સ્યાત્ તદપીત્યર્થઃ ।
વલિદૈત્યાપહૃતરાજ્યસ્ય ઉદ્ધરણાય તેન વામનીભાવરૂપલઘુત્વપ્રાપ્તોઃ ।
એવં ચ ત્વયાપિ પુરુષશ્રેષ્ઠેન પુંસ્ત્વાત્ પૌરુષાચ્ચલનેનાપિ નિકૃષ્ટતાપ્રાપ્તિરૂપતાધઃ પાતેનાપિ યાચનાર્થં લઘુત્વપ્રાપ્ત્યાપિ સપત્નાપહૃતં રાજ્યમર્જ્યતામિતિ પ્રકૃતવ્યઞ્જના ।
લોચના:
(લો, ઓ) પુંસ્ત્વાદિતિ ।
અપ્રસ્તુતવાસુદેવપક્ષે, પુંસ્ત્વાત્ પ્રવિચલનમમૃતહારણકાલે સ્ત્રીરૂપધારિત્વાદ્ અધોગમનં નીચતાપ્રાપ્તિઃ ।
પ્રણયને પ્રીતિવિષયે મહાન્ ઉત્તમો યદિ ન સ્યાત્ ।
પુરુષોત્તમેન પુરુષશ્રેષ્ઠેન ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર પુરુષોત્તમપદેન વિશેષ્યેણાપિ શ્લિષ્ટેન પ્રચુરપ્રસિદ્ધ્યા પ્રથમં વિષ્ણુરેવ બોધ્યતે ।
તેન વર્ણનીયઃ કશ્ચિત્પુરુષઃ પ્રતીયતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) પ્રચુરપ્રસિદ્ધ્યા પ્રથમમિતિ ।
તેન તુલ્યકાલબોધશ્લેષાવ્યપદેશઃ ।
ઇદમુપલક્ષણમ્ ।
અપ્રસ્તુતેશ્વરસ્યૈવ પ્રથમં બોધિતત્વાત્ તાત્પર્ય્યાચ્ચેતિ બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઔ) શ્લિષ્ટેન દ્વ્યર્થેન ।
પ્રચુરપ્રસિદ્ધ્યેતિ ।
સામગ્રીવશાત્પ્રકરણમપાસ્યૈકદેશપ્રસિદ્ધેઃ સમુદાયપ્રસિદ્ધિર્ગરીયસીતિ નયેનેતિ ભાવઃ ।
યત્પુનરુક્તં રાઘવાનન્દૈઃ પુંસ્ત્વાદિશબ્દાનામત્ર ભગવન્તં પ્રત્યધિકાન્વયિત્વમિતિ તન્ન, પ્રમાણઆભાવાત્ ।
પ્રત્યુત પ્રકરણે વર્ણનીયાર્થનિયમાચ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સાદૃશ્યમાત્રમૂલા યથા--
લોચના:
(લો, અ) સાદૃશ્યમાત્રમૂલા નતુ વિશેષણાદિદ્વ્યર્થતાહેતુકા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"એકઃ કપોતપોતઃ શતશઃ શ્યેનાઃ ક્ષુધાભિધાવન્તિ ।
અમ્બરમાવૃતિશૂન્યં હરહર શરણં વિધેઃ કરુણા" ॥
અત્ર કપોતાદપ્રતુસ્તાત્કશ્ચિત્પ્રસ્તુતઃ પ્રતીયતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) એક ઇતિ ।
પોતઃ શિશુઃ ।
ક્ષુધેતિતૃતીયાન્તમ્ ।
અત્રેતિ ।
કશિચિદત્ર બહુદસ્યુવેષ્ટિતઃ પલાયનાસમર્થો વિધિકરુણાશરણં પ્રાપ્તો બોધ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇયં ચ ક્વચિદ્વૈધર્મ્યેણાપિ ભવતિ ।
"ધન્યાઃ ખલુ વને વાતાઃ કહ્લારસ્પર્શશીતલાઃ ।
રામમિન્દીવરશ્યામં યે સ્પૃશન્ત્યનિવારિતાઃ" ॥
અત્ર વાતા ધન્યા અહમધન્ય ઇતિ વૈધર્મ્યેણ પ્રસ્તુતઃ પ્રતીયતે ।
વાચ્યસ્ય સમ્ભવાસમ્ભવોભયરૂપતયા ત્રિપ્રકારેયમ્ ।
તત્ર સમ્ભવે ઉક્તોદાહરણાન્યેવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) ધન્યા ઇતિ ।
વનપ્રેષિતરામશોકાકુલસ્ય દશરથસ્યોક્તિરિયમ્ ।
સમ્ભવેતિ ।
સમ્ભવસમ્ભવં સમ્ભવાસમ્ભવં ચેતિ પક્ષત્રયમ્ ।
લોચના:
(લો, આ) ઉભયરૂપતા, અંસતઃ સમ્ભવિત્વાદંશતશ્ચાસમ્ભવિત્વાદયમલઙ્કારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસમ્ભવે યથા--
"કોકિલો ઽહં ભવાન્ કાકઃ સમાનઃ કાલિમાવયોઃ ।
અન્તરં કથયિષ્યન્તિ કાકલીકોવિદાઃ પુનઃ" ॥
અત્ર કાકકોકિલયોર્વાકોવાક્યં પ્રસ્તુતસ્યાધ્યારોપણં વિનાસમ્ભવિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) અસમ્ભવે વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યે આરોપઃ ।
કોકિલો ઽહમિતિ ।
કાકલી મધુરાસ્ફુટધ્વનિઃ ।
"કાકલી તુ કલે સૂક્ષ્મે ધ્વનૌ તુ મધુરાસ્ફુટેઽ; ઇતિ કોષઃ ।
વાકોવાક્યમિતિ ।
કોકિલસ્યૈવ વાચ્યમિદમ્ ।
તત્કથમુક્તિપ્રત્યુક્તિરૂપં વાકોવાક્યમિદમન્તરકથનાય મધ્યસ્થાવલમ્બનાત્, કલહત્વપ્રાપ્તૌ કાકસ્યાપિ કોકિલસામ્યોક્તેરાક્ષેપાત્ ।
પ્રસ્તુતાધ્યારોપં વિનેતિ ।
અપ્રસ્તુતે કોકિલે વાચ્યે પ્રસ્તુતસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્યાધ્યારોપં વિનેત્યર્થઃ ।
નચ વાચ્યાર્થબોધે તત્કથમપ્રસ્તુતે વાચ્યે તદારોપ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
કોકિલસ્યોક્ત્યસમ્ભવાત્તદ્વ્યઙ્ગ્યસ્યાપ્યુક્તિયોગ્યસ્ય પુરુષસ્ય સ્મરણાત્તદારોપસમ્ભવાત્ વશ્ચાત્તુ વ્યઞ્જનયા પુરુષવિશેષબોધે ઽપ્યનુપપત્ત્યભાવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉભયરૂપત્વે યથા--
"અન્તશ્છિદ્રાણિ ભૂયાંસિ કણ્ટકા બહવો બહિઃ ।
કથં કમલનાલસ્ય મા ભૂવન્ ભઙ્ગુરા ગુણાઃ" ॥
અત્ર પ્રસ્તુતસ્ય કસ્યચિદધ્યારોપણં વિના કમલનાલાન્તશ્છિદ્રાણાં ગુણભઙ્ગુરીકરણે હેતુત્વમસમ્ભવિ ।
અન્યેષાં તુ સમ્ભવીત્યુભયરૂપત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) અન્તશ્છિદ્રાણીતિ ।
અત્રેતિ ।

અત્ર અન્તશ્છિદ્રાદિમત્ત્વં યત્ કમલનાલસ્ય વાચ્યં તત્રાન્તશ્છિદ્રસ્ય તન્તુભઙ્ગે હેતુત્વં ન સમ્ભવતિ તદાહ---છિદ્રાણામિતિ ।
અન્યેષાન્ત્વિતિ ।
કણ્ટકાનામિત્યર્થઃ ।
કણ્ટકૈસ્તન્તુચ્છેદનસમ્ભવાત્ ।
તથા છિદ્રાંશ એવ નિર્ગુણસ્ય કણ્ટકતુલ્યપરિજનવતશ્ચ પ્રસ્તુતપુરુષસ્ય તત્રારોપઃ ।
નતુ કણ્ટકાનામંશ ઇતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) અન્તશ્છિદ્રાણિ મધ્યે છિદ્રાણિ કુટુમ્બસુદુશ્ચરિતાનિ ચ ।
કણ્ટકાઃ સૂક્ષ્મા અવયવાઃ મત્સરિણશ્ચ ।
ભઙ્ગુરાઃ છિદુરાવિનશ્વરાશ્ચ ।
ગુણાઃ સૂત્રાણિ ।
શિલ્પાદિ ગૌરવાદિશ્ચ ।
અસમ્ભવિસૂત્રોપદેશતા તેષાં પૃથક્ત્વાત્ ।
સમ્ભવિ ઉદ્ધ્રિયમાણે સૂત્રે તત્ સીમ્નિ છેદદર્શનાત્ ।
ઇહ ચ--- અઙ્ગ દેહિ લિહિણ મા અપિ જવપ્પસિ પરવૈં પ્પીનં યેઉં ।
અમણ્ડે કોહલિએ અઞ્જુકલ્લિં પિ પું વહિંસિ ।
અત્ર નાપ્રસ્તુતપ્રશંસા વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યાદધિકમાસ્વાદ્યત્વેન ધ્વનિત્વાત્; વ્યઙ્ગ્ય્સ્ય વાચ્યાદપ્રાધાન્ય એવ એતદલઙ્કારાભ્યુપગમઃ ।
યત્ર પુનરપ્રસ્તુતપ્રશંસાઙ્ગીકારે રાઘવાનન્દમહાપાત્રૈરપ્રસ્તુતાર્થવ્યઙ્ગ્યો વ્યઙ્ગ્ય ઇતિ મુહુર્મુહુરભિધતાં ધ્વનિકારપ્રભૃતિચણ્ડોદાસપણ્ડિતાનામાચાર્યણાં ગ્રન્થજાતમત્રૈવ ચ સાહિત્યદર્પણે "લક્ષણામૂલધ્વનિપરીક્ષાવસરે પ્રદર્શિતમ્, "ક્વચિદ્ બાધ્યતયા ખ્યાતિઽ; રિત્યાદિશાસ્ત્રવિદાં વચનમનાલોચ્ય લક્ષણાજીવિતમિત્યભિધાયૈતદુદાહરણે સુલક્ષ્યો લક્ષ્ય ઇત્યુત્કુશ્યતે તેષાં કસ્યચિદ્ દુર્મેધસઃ પ્રલપિતેનવઞ્ચિતાનાં મતમતિતુચ્છતરં પૂર્વપક્ષતયા લિખિતમાત્મનો દુર્મતિત્વપ્રકટનાય ।
ઇહ પાદાહતં યદુત્થાયેત્યાદૌ "ક્વચિદ્ બાધ્યતયા ખ્યાતિઃ, ઇત્યાક્તનયેન "ભ્રમ ધાર્મિકઽ; ઇત્યાદિવત્ "દૃષ્ટિં હે પ્રતિવેશિનીઽ; ત્યાદિવચ્ચ લક્ષણા માસ્તુ "કોકિલો ઽહઽ; મિત્યાદૌ વાચ્યસ્યાસમ્ભવિત્વે અન્તશ્છિદ્રેત્યાદાવવયવસ્યાસમ્ભવિત્વે કથં ન લક્ષણેતિ ।
અત્રોચ્યતે, યત્ર ખલુ કોકિલો ઽહમિત્યાદૌ વાક્યબોધસ્તત્રોત્પત્સ્યમાનાન્વયબાધહેતુકા કથં લક્ષણા ? યચ્ચ તૈરેવ દર્શિતમ્ ।
શ્રુતાન્વયાદનાકાઙ્ક્ષમિત્યાદિ ।
કિઞ્ચાત્રોદાહરણે અન્તશ્છિદ્રાણીત્યાદૌ વા યદિ લક્ષણા તદા શુદ્ધા ગૌણી વા, નાદ્યા ।
તસ્યાઃ સાદૃશ્યેતરસમ્બન્ધમૂલત્વાત્ ।
યદિ દ્વિતીયા સાપિ સારોપા સાધ્યવસાના વા, નાદ્યા વિષયસ્ય નિર્ગોર્ણત્વાત્ ।
દ્વિતીયા ચેદ્ અતિશયોક્તિરસ્તુ કિમલઙ્કારાન્તરકલ્પનયા ।
કથં વા પદમાત્રાન્વયબોધહેતુકાયા વાક્યબોધે પ્રવેશઃ ।
ઇહ ખલુ પ્રભુપ્રભૃતિષુ કેનચિદ્ અભિસન્ધાનેન કર્ત્તવ્યોર્ઽથસ્તાત્પર્ય્યમ્, ગોપનેનાભિમતકાર્ય્યનિવેદને ।
અત એવાત્ર સમાસોક્તિવદ્ વ્યવહારસમારોપ ઇતિ પ્રાચ્યાઃ ।
તથાહિ "અયં રત્નાકરો ઽમ્ભોધિરિત્યસેવિ ધનાશયેઽ; ત્યાદૌ પ્રકૃતરાજવિષયકો ઽમ્ભોધિવ્યપદેશઃ પ્રકૃતેન તન્નિષ્ઠસુશબ્દપ્રતિપાદનાલ્લક્ષ્યગામ્ભીર્ય્યાદિગુણાદ્યતિશયસ્ય લક્ષણાફલસ્ય પ્રતિપત્તયે કિન્તુ અભિલષિતં તત્સેવાર્થં વાચ્યાર્થમલબ્ધ્વા પ્રત્યુતાનિષ્ઠપ્રાપ્તેઃ ।
સુશબ્દરચનાયા એવં કોકિલો ઽહમિત્યાદાવપિ કુત્રચિત્કોકિલવ્યપદેશઃ ।
કસ્મિંશ્ચિત્ પ્રસ્તુતે મહાપુરુષે હીનસ્ય મત્સરો ન યુક્ત ઇતિ બોધનાય તુલ્યે ઽપ્રસ્તુતે તુલ્યાભિધાને ચ લક્ષણાયાં "જં દે લિહિણ મા અસીત્યાદૌ સુપ્રસિદ્ધે તૈરભ્યુપગતે વ્યઞ્જનાવિષયત્વે ઽપિ લક્ષણા સ્યાત્ ।
અન્તશ્છિદ્રાણીત્યાદૌ અપ્યન્તશ્છિદ્રાદીનાં કમલનાલગુણભઙ્ગુરીકરણાદેરસમ્ભવાત્ કથમન્વયોપપત્તિરિતિ ચેત્, અત્રાહુશ્ચણ્ડીદાસપણ્ડિતાઃ "અત્ર બાહ્યસ્ય પ્રસ્તુતપરત્વાત્ પ્રારમ્ભાત્ પ્રકૃત્યૈવ વાચ્યાર્થવેલય્ તત્સમર્પણેન પ્રતીતેર્ન દૂષ્યત ઇતિ ।
" અત એવાત્ર સર્વેષ્વપિ ભેદેષુ પ્રસ્તુતાભિધાનસ્ય યુક્તતાપ્રકાશનાયાલઙ્કારસર્વસ્વકૃતાપ્યુક્તમ્ ।
"ઇહાપ્રસ્તુતવર્ણનમેવાયુક્તમપ્રસ્તુતત્વાત્ ।
પ્રસ્તુતપરત્વે તુ કદાચિત્ યુક્તં સ્યાદિતિ ।
યદિ "ચાન્તશ્છિદ્રાણીઽ; ત્યાદૌ લક્ષણા તદા તત્ર મુખ્યાર્થબાધે વાક્યાર્થાન્વયોપપાદકં કિં નામ લક્ષ્યતે કુટુમ્બે દુશ્ચરિતાનીતિ રૂપો ઽપ્રસ્તુતોર્ઽથશ્ચેત્ તસ્યાપિ ન કમલનાલભઙ્ગુરીકરણમપાસ્તમ્ ।
યચ્ચૈષાં માન્યાનાં મતે બહુતરમસ્ખલિતમવધાર્ય્યાપિ કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદેવ દૂષણમુદ્ધુષ્યતે તત્ર ધ્વનિકારપ્રભૃતિચણ્ડીદાસપણ્ડિતાચાર્યવર્યપ્રયત્નપ્રણીતવિમલતરપ્રમેયજાતભઙ્ગભીરુણા તદતિક્ષમધ્વમવિધ્વસ્તબુદ્ધયો વિભુધાઃ ।
યચ્ચ તૈરેવ---
"કા ત્વં કુન્તલમલ્લકીર્ત્તિરહહ ક્વાપિ સ્થિતા ન ક્વચિત્ સખ્યસ્તાસ્તવ કુત્ર કુત્ર વદ વાગ્ લક્ષ્મીરુચઃ સમ્પ્રતિઽ; વાગાપ્તા ચતુરાનનસ્ય વદનં લક્ષ્મીર્મુરારેરુરઃ- કાન્તિર્મણ્ડનમણ્ડલં મમ પુનઃ નાદ્યાપિ વિશ્રામભૂઃ ।
ઽ; ઇતિ ક્વચિત્ પ્રશ્રોત્તરિકયા કલ્પયિત્વા "વર્ણનીયસ્ય લેશોદ્દિષ્ટસ્ય લક્ષ્યતે" ઇત્યપ્રસ્તુતપ્રશંસાદિવિશેષસ્ય લક્ષણં લિખિત્વા તદુદાહરણત્વેન દર્શિતં તદસ્માભિરુપેક્ષણીયમ્ ।
અત્ર હિ પ્રશ્રોત્તરિકાભાવેન ભવને વસ્તુષુ ન વ્યવહારસમારોપેણ સમાસોક્તિં પ્રયોજયતિ ।
વાચ્યોર્ઽથો દ્વિવિધઃ, સ્વતઃ સમ્ભવી પ્રૌઢક્તિસિદ્ધશ્ચેતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
તત્ર પ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાર્થસ્યાલઙ્કારત્વે "સજ્જૈ સુરૈ " ( હિ ) માસો ઇત્યાદ્યર્થાનામાપ્યલઙ્કારત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
કુન્તલેશ્વરસ્ય વાગાદીનાં ચતુરાનનાદિગમનેન "યો ઽનુભૂતઃ કુરઙ્ગાક્ષ્યા" ઇત્યાદિવન્નિદર્શના ઇહ ।
હ્યધ્યવસાયસ્ય સિદ્ધેત્વન નિર્દેશાત્ શબ્દમૂલાતિશયોક્ત્યલઙ્કારપરિકલ્પનમ્ ।
તથાપ્યત્ર નિદર્શનાવિવેકપ્રસ્તાવે ઉક્તમ્---ઉપમાપરિકલ્પનં નિદર્શનેતિ લક્ષણે ઉપમાપદં સાદૃશ્યમાત્રવાચકમિતિ ।
અત એવાલઙ્કારસર્વસ્વકૃતાપ્યુક્તમ્ ।
સમ્ભવતાસમ્ભવતા વા વસ્તુસમ્ભન્ધેન ગમ્યમાનં પ્રતિબિમ્બકરણં નિદર્શનેતિ ।
તથાચ પદ્ભ્યાં હંસગતિરિત્યાદૌ સો ઽપિ તદાનનરુચમિત્યાદૌ ચ પ્રતિકલ્પના ।
"મરકતમયમેદિનીષુ ભાનોસ્તરુવિટપાન્તરપાતિનો મયૂખાઃ ।
અવનતશિતિકણ્ઠકણ્ઠલક્ષ્મીમિહ દધતિ સ્ફુરિતાણુરેણુજાલાઃ" ॥
ઇત્યત્ર ચ તથાભૂતભૂમિષુ અવનતશિતિકણ્ઠકણ્ઠાનાં સમ્ભવાપત્તેઃ ઉત્પ્રેક્ષાકલ્પને પ્રકૃતોદાહરણં વાતિશયોક્તિકલ્પને નિદર્શનાયાં ન વિરોધઃ ।
કિઞ્ચ એકૈકસ્ય વાગાદે રાજનિ ચતુરાનનાદૌ ચ ભવનાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્યાશ્ચ સમાસોક્તિવદ્ વ્યવહારસમારોપપ્રાણત્વાચ્છબ્દશક્તિમૂલાદ્વસ્તુધ્વનેર્ભેદઃ ।
ઉપમાધ્વનાવપ્રસ્તુતસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વમ્ ।
એવં સમાસોક્તાવપિ ।
શ્લેષે તુ દ્વયોરપિ વાચ્યત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) નનુ "પન્થિઅ" ઇત્યાદૌ યઃ શબ્દશક્તિમૂલો વસ્તુધ્વનિરુક્તસ્તત્ર ઉપભોગક્ષમત્વે સતિ યત્સ્થિત્યનુમિતિરૂપં વસ્તુવ્યઙ્ગ્યમુક્તં તત્ર વક્ત્ર્યા ઉદ્દેશ્યત્વેન તદેવ પ્રસ્તુતં વાચ્યાર્થસ્ત્વપ્રસ્તુતઃ ।
તથા ચ તત્રાપ્રસ્તુતપ્રશંસાત્વમેવાપતિતમિત્યતસ્તતો ઽસ્યા ભેદમાહ ।
વસ્તુધ્વનૌ તથા સ્થિત્યનુમતિર્વ્યઙ્ગ્યા ।
ન તત્ર વાચ્યસ્ય વ્યવહારસ્ય વ્યઙ્ગ્યપુરુષાદૌ સમારોપસ્ય પ્રાણત્વાચ્ચ તત્કારકત્વાદિત્યર્થઃ ।
અત્ર ચ શબ્દશક્તિમૂલાદિત્યુપલક્ષણમ્ ।

"દૃષ્ટિં હે પ્રતિવેશિની" ત્યાદાવપિ યદ્ભાવિનખક્ષતગોપનં વ્યઙ્ગ્યમ્, તદપિ વક્ત્ર્યા ઉદ્દેશ્યત્વેન પ્રસ્તુતમ્ ।
વાચ્યોર્ઽથો ઽપ્રસ્તુતસ્તત્રાપ્યેવ મસ્યાઃ પ્રસક્તિરેવં સમાધાનં ચ બોધ્યમ્ ।
ઉપમાધ્વનૌ સમાસોક્તૌ શબ્દશ્લેષાલઙ્કારે તસ્યાઃ પ્રસક્તિરેવ નાસ્તીત્યાહ---ઉપમાધ્વનાવિતિ ।
અત્ર હ્યપ્રસ્તુતો વાચ્યઃ ।
ઉપમાધ્વનિસમાસોક્તૌ ચાપ્રસ્તુતો વ્યઙ્ગ્ય એવેતિ તયોર્નાસ્યાઃ પ્રસક્તિઃ ।
શ્લેષે ઽપિ નાસ્યાઃ પ્રસક્તિરિત્યાહ ।
શ્લેષેણાપ્રસ્તુતવ્યઞ્જનત્વે સતિ હ્યપ્રસ્તુતપ્રશંસા ।
શ્લેષે તુ દ્વયોરપ્યર્થયોર્વાચ્યત્વમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) સમ્પ્રતિ સુમતિવેદ્યમસ્યા ધ્વન્યલઙ્કારવિવેકં દર્શયતિ--અસ્યાશ્ચેતિ ।
અસ્યાઃ અપ્રસ્તુતપ્રશંસાયાઃ શબ્દશક્તિમૂલાદ્ વસ્તુધ્વનેર્ભેદઃ ।
તથાહિ "ભુક્તિમુક્તિકૃદેકાન્ત" ઇત્યાદૌ યદાગમ ઇત્યત્ર સચ્છાસ્ત્રે ન સત આગમનરૂપસ્યાર્થસ્ય વ્યવહારઃ સમારોપ્યતે, કિન્તુ રહસ્યગોપનાર્થમેવ વ્દ્યર્થપદપયોગઃ, તતો ઽસા ભેદ ઇતિ ભાવઃ ।
વાચ્યત્વમનિર્દ્ધારિતત્વેનેતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉક્તા વ્યાજસ્તુતિઃ પુનઃ

નિન્દાસ્તુતિભ્યાં વાચ્યાભ્યાં ગમ્યત્વે સ્તુતિનિન્દયોઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) વ્યાજસ્તુતિરિત્યલઙ્કારનામ ।
વ્યઙ્ગ્યહેતુકવૈચિત્ર્યસારૂપ્યાદપ્રસ્તુતપ્રશંસાનન્તરમસ્યા લક્ષણમ્; અસ્યાશ્ચ સ્તુતિનિન્દયોઃ સામાન્યવિશેષકાર્યકારણતુલ્યાભાવાદપ્રસ્તુતપ્રશંસાતો ભેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નિન્દયા સ્તુતેર્ગમ્યત્વે વ્યાજેન સ્તુતિરિતિ વ્યુત્પત્ત્યા વ્યાજસ્તુતિઃ ।
સ્તુત્યા નિન્દાયા ગમ્યત્વે વ્યાજરૂપા સ્તુતિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) વ્યાજસ્તુત્યલઙ્કારમાહ---ઉક્તા વ્યાજેતિ ।
વાચ્યાભ્યામિતિ ।
યદ્યપિ બક્ષ્યમાણોદાહરણયોર્નિન્દાસ્તુત્યોરેકસ્યાપિ વાચ્યત્વં તથાપિ નિન્દાસ્તુતિપ્રયોજકાર્થાભ્યાં વાચ્યાભ્યામિત્યર્થઃ ।
ગમ્યત્વે વ્યઙ્ગ્યત્વે નિન્દાવ્યાજેન સ્તુતૌ વ્યાજનિન્દાત્વેન વ્યાજસ્તુતિપરયોગાર્થસમ્ભવાત્ સમાસદ્વયેનોભયત્ર તત્પદાર્થં ઘટયતિ---નિન્દયેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણ યથા--
"સ્તનયુગમુક્તાભરણાઃ કણ્ટકકલિતાઙ્ગયષ્ટયો દેવ ! ।
ત્વયિ કુપિતે ઽપિ પ્રાગિવ વિશ્વસ્તા દ્વિટ્સ્ત્રિયો જાતાઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) અત્ર નિન્દાવ્યાજેન સ્તુતિમાહ---સ્તનેતિ ।
હે દેવ તાઃ પ્રસિદ્ધાઃ તવ વૈરિસ્ત્રિયઃ ત્વયિ કુપિતે પ્રાગિવ વિશ્વસ્તાઃ ।
અકોપદશાયામિવ કોપદશાયામૈક્યરૂપમાહ---સ્તનયુગેતિ ।
મુક્તારચિતાભારણાઃ ।
અકોપદશાયાં દૃષ્ટત્વેન કણ્ટકૈર્વ્યાપ્તાઙ્ગયષ્ટયઃ કોપદશાયાં તુ ભયેન કણ્ટકવનપ્રવેશાત્તાદૃશાસ્તથાકોપદશાયાં વિશ્વસ્તા અભીતા કોપદશાયાં તુ વિશિષ્ટમધિકં શ્વસ્તં શ્વાસો યાસાં તાદૃશાઃ, ચિન્તયા દીર્ઘનિઃ-- શ્વાસાત્ ।
સર્વત્રૈવ શબ્દવાચ્યત્વેન પ્રાક્તુલ્યત્વમ્ કોપે ઽપિ અકોપકાલીનાવસ્થાતો ઽવિશેષાન્નિન્દા ।
શ્લિષ્ટપદદ્વિતીયાર્થેન તુ સ્તુતિઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) મુક્તેત્યત્ર મુક્તાનિ ત્યક્તનિ, પક્ષે---મૌક્તિકમયાન્યાભરણાનિ યસ્યામ્ કણઅટકસ્તત્ર લતાગતઃ પ્રસિદ્ધઃ, લોમાઞ્ચશ્ચ ।
વિશ્વસ્તા વિધવા વિશ્વસયુક્તાશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇદં મમ ॥
"વ્યાજસ્તુતિસ્તવ પયોદ ! મયોદિતેયં યજ્જીવનાય જગતસ્તવ જીવનાનિ ।
સ્તોત્રં તુ તે મહદિદં ઘન ! ધર્મરાજ- સાહય્યમર્જયસિ યત્પથિકાન્નિહત્ય" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) સ્તુત્યા નિન્દામાહ---વ્યાજસ્તુતિરિતિ ।
હે પયોદ ! યજ્જગતઃ જીવનાય તવ જીવનાનિ જલાનિ ઇયં તવ મયા વ્યાજસ્તુતિર્મિર્થ્યાસ્તુતિરેવોદિતા ।
ઇતો ઽધિકસ્તુતિસત્ત્વે ઇયં ન સ્તુતિરપ્યસ્તુતિરેવેત્યર્થઃ ।
અધિકાં સ્તુતિમાહ---સ્તોત્રન્તુ તે ઇતિ ।
હે ઘન ! યત્ પથિકાનિ વિરહણો નિહત્ય ધર્મરાજસ્ય યમસ્ય સાહાય્યં મહિમાનમર્જયસિ ઇદં તુ તે મહત્સ્તોત્રં ધર્મરાજસ્ય તુલ્યકર્મ લોકમારણકારિત્વેન માહાત્મ્યાધિક્યાત્તદ્વિરુદ્ધજગજ્જીવકારિત્વે, નતુ તાદૃશમાહાત્મ્યમ્ ।
અત્ર પથિકમારકત્વેન નિન્દા ।
અત્ર સ્તુતેર્વાચ્યત્વે ઽપિ સ્તુતિપ્રયોજકાર્થપરતયા યત્સ્તુતિપદં વ્યાખ્યાતં તદુદાહરણાન્તરસંગ્રહાય ।
યથા "દાનાત્ પ્રશંસાં પ્રાપ્તો ઽસિ કર્ણેદાનીં તુ સંગરાત્ ।
અપક્રમ્ય યશો દત્ત્વારયે પ્રાપ્તસ્તતો ઽધિકા"મિતિ કર્ણં પ્રતિ અશ્વત્થામ્ન ઉક્તૌ સ્તુતેરવાચ્યતા ।
લોચના:
(લો, ઋ) જીવનાનિ જલાનિ પ્રાણશ્ચ ।
ઘનં નિરન્તરમ્ ।
ધર્મરાજો યમશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પર્યાયોક્તં યદા ભઙ્ગ્યા ગમ્યમેવાભિધીયતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) પર્યાયોક્તાલઙ્કારમાહ---પર્યાયોક્તમિતિ ।
ગમ્યં વ્યઙ્ગ્યં તચ્ચ પ્રસ્તુતસ્ય કારણરૂપં બોધ્યમ્ ભઙ્ગ્યા પ્રસ્તુતમપિ કાર્યકથનરૂપં ભઙ્ગ્યભિધીયતે પ્રતિપાદ્યતે ।
વ્યઞ્જનયૈવેતિ શેષઃ ।
નતુ શક્ત્યા બોધ્યત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રસ્તુતકાર્યેણ પ્રસ્તુતં કારણં યદા વ્યજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
કારણવ્યઞ્જકકાર્યરૂપાયામપ્રસ્તુતપ્રશંસાયાં તુ અપ્રસ્તુતેન કાર્યેણ પ્રસ્તુતં કારણં વ્યજ્યતે ઇતિ ભેદો વક્ષ્યતે યથા "ઇન્દુર્લિપ્ત ઇવાઞ્જનેન" ઇત્યાદૌ ।
લોચના:
(લો, ૠ) સમ્પ્રતિ વ્યઙ્ગ્યવિચ્છિત્તિપ્રકરણપ્રસક્તં પર્યાયોક્તં લક્ષયતિ---પર્યાયોક્તમિતિ ।
ભઙ્ગ્યા ચમત્કારનિપુણવિચ્છિત્ત્યન્તરાશ્રયેણ વ્યઙ્ગ્યમ્ અભિધીયતે બોધ્યતે કાર્યાદિદ્વારેણેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉદાહરણમ્--
"સ્પૃષ્ટાસ્તા નન્દને શચ્યાઃ કેશસમ્ભોગલાલિતાઃ ।
સાવજ્ઞં પારિજાતસ્ય મઞ્જર્યો યસ્ય સૈનિકૈઃ" ॥
અત્ર હયગ્રીવેણ સ્વર્ગો વિજિત ઇતિ પ્રસ્તુતમેવ ગમ્યં કારણં વૈચિત્ર્યવિશેષપ્રતિપત્તયે સૈન્યસ્ય પારિજાતમઞ્જરીસાવજ્ઞસ્પર્શનરૂપકાર્યદ્વારેણાભિહિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) સ્પૃષ્ટાસ્તા ઇતિ ।
શચ્યાઃ કેશસમ્ભોગલાલિતાસ્તાઃ પ્રસિદ્ધાઃ પારિજાતસ્ય મઞ્જર્યો યસ્ય ઇયગ્રીવસ્ય નૃપસ્ય સૈનિકૈર્નન્દને વને સાવજ્ઞં સ્પૃષ્ટા ઇત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ ।
ગમ્યં વ્યઙ્ગ્યં કારણરૂપં સાવત્રમઞ્જરીસ્પર્શસ્ય અભિહિતં વ્યઞ્જનયા પ્રતિપાદિતમ્ ।
વર્ણનીયસ્યેતિ ।
હયગ્રીવનૃપસ્યેત્યર્થઃ ।
તત્પ્રભાવેનૈવ સાવજ્ઞમઞ્જરીસ્પર્શાત્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) કેશસમ્ભોગલાલિતાઃ કેશસંયમપરિચિતાઃ ।
કાર્યદ્વારેણોક્તં પારિજાતમઞ્જરીસ્પર્શસ્ય સ્વર્ગવિજયાનતિરિક્તત્વાત્ ।
વૈચિત્ર્યવિશેષશ્ચાત્ર સ્વર્ગો વિજિત ઇતિ પ્રતિપાદનાલ્લભ્યો ઽનુભવસાક્ષિકઃ ।
એવમ્ યં પ્રક્ષ્ય ચિરરૂઢાપિ નિવાસપ્રીતિરુજ્ઝિતા ।
મદેનૈરાવણમુખે માનેન હૃદયં હરેઃ" ॥
ઇત્યત્ર મદમાનયોર્વિનાશ એવ તયોર્નિવાસપ્રીતિપરિત્યાગ ઇતિ પર્યાયોક્તમ્ ।
એવં ચ યદેવ ગમ્યતે તસ્યૈવાભિધાને પર્યાયોક્તમિતિ ભાવઃ ।
તદુક્તં કાવ્યપ્રકાશકૃતા "યદેવોચ્યતે તદેવ વ્યઙ્ગ્યં યથા તુ વ્યઙ્ગ્યં ન તથા ઉચ્યતે" ઇતિ પર્યાયોક્તલક્ષણવ્યાખ્યાને ।
અયં ચ ક્વચિત્કારણેન વાચ્યેન કાર્યસ્ય ગમ્યત્વે ઽપિ સમ્ભવતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ન ચેદં કાર્યાત્કારણપ્રતીતિરૂપાપ્રસ્તુતપ્રશંસા, તત્ર કાર્યસ્યાપ્રસ્તુતત્વાત્ ; ઇહ તુ વર્ણનીયસ્ય પ્રભાવાતિશયબોધકત્વેન કાર્યમિતિ કારણવત્પ્રસ્તુતમ્ ।
એવઞ્--
"અનેન પર્યાસયતાશ્રુબિન્દૂન્ મુક્તાફલસ્થૂલતમાન્ સ્તનેષુ ।
પ્રત્યાપતાઃ શત્રુવિલાસિનીનામાક્ષેપસૂત્રેણ વિનૈવ હારાઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) શ્લોકાન્તરેણાપિ પ્રસ્તુતકાર્યેણ પ્રસ્તુતકારણવ્યઞ્જનાદિદાનીમલઙ્કારં દર્શયતિ---એવં ચેતિ ।
પતિંવરામિન્દુમતીં ધાત્ર્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
અનેન રાજ્ઞા શત્રુવિલાસિનીનાં સ્તનેષુ મુક્તાફલવત્ સ્થૂલતમાન્ અશ્રુબિન્દૂન્ પર્યાસયતા પાતયતા આક્ષેપસૂત્રેણ ગ્રથનસૂત્રેણવિનૈવ હારાઃ પ્રત્યર્પિતાઃ અશ્રુબિન્દવ એવ હારા કૃતા ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર વર્ણનીયસ્ય રાજ્ઞો ગમ્યભૂતશત્રુમારણરૂપકારણવત્કાર્યભૂતં તથાવિધશત્રુસ્ત્રીક્રન્દનજલમપિ પ્રભાવાતિશયબોધકત્વેન વર્ણનાર્હમિતિ પર્યાયોક્તમેવ ।
"રાજન્ રાજસુતા ન પાઠયતિ માં દેવ્યો ઽપિ તૂષ્ણીં સ્થિતાઃ કુબ્જે ભોજય માં કુમારસચિવૈર્નાદ્યાપિ કિં ભુજ્યતે ।
ઇત્થં રાજશુકસ્તવારિભવને મુક્તો ઽધ્વગૈઃ પઞ્જરા- ચ્ચિત્રસ્થાનવલોક્ય શૂન્યવલભાવેકૈકમાભાષતે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) અપ્રસ્તુતકાર્યેણ પ્રસ્તુતકારણવ્યઞ્જનરૂપાયા અપ્રસ્તુતપ્રશંસાયા ઉદાહરણં "રાજન્ રાજસુતા ઇત્યાદિક "કાવ્યપ્રકાશકૃતા દત્તમ્; તત્રાપિ કાર્યસ્ય પ્રસ્તુતત્વમેવેતિ કેચિદાહુઃ તદ્દર્શયિતુમાહ---રાજન્નિતિ ।
શત્રુજયોદ્યતં રાજાનં પ્રતિ તદમાત્યસ્યોક્તિરિયમ્ ।
તવારયઃ પલાયિતાઃ ।
તત્પુરીમધ્યેનૈવ વર્ત્ત્મ પ્રવૃત્તમ્ ।
અતૌઽધ્વગૈઃ પઞ્જરાન્મુક્તો રાજશુકસ્તદીયશૂન્યવચ્ભૌ ચિત્રલિખિતાન્ રાજાદીનવલોક્ય એકૈકમિત્થમાભાષત ઇત્યર્થઃ ।
કિમાભાષત ઇત્યત્રાહ---રાજન્નિતિ ।
દેવ્ય ઇતિ સમ્બોધનં યૂયમપિ તૂષ્ણીં સ્થિતા ઇત્યર્થઃ ।
ન તુ રાજ્ઞ ઇયમુક્તિરેકૈકભાષણાનુપપત્તેઃ ।
કુબ્જા શુકભોજનનિયુક્તા કાચિદ્ રાજકુમારી ।
સચિવભોજનકાલે તદ્ભોજનનિયમાત્ પૃચ્છતિકુમારેતિ ।
લોચના:
(લો, એ) કુબ્જા અન્તઃ પુરવૃદ્ધાઃ ।
કુમારસચિવાઃ કુમારાણાં બાલમિત્રભૂતાઃ શિશવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર પ્રસ્થાનેદ્યતં ભવન્તં શ્રુત્વા સહસૈવારયઃ પલાયિતા ઇતિ કારણં પ્રસ્તુતમ્ ।
"કાર્યમપિ વર્ણનાર્હત્વેન પ્રસ્તુતમ્" ઇતિ કેચિત્ ।
અન્યે તુ--"રાજશુકવૃત્તાન્તેન કો ઽપિ પ્રસ્તુતપ્રભાવો બોધ્યત ઇત્યપ્રસ્તુતપ્રશંસૈવ" ઇત્યાહુઃ,
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) કેષાઞ્ચિન્મતે અત્રારિપલાયનરૂપપ્રસ્તુતકારણસ્ય કાર્યં શુકભાષણપ્રસ્તુતમેવેતિ તદ્દર્શયતિ---અત્રેતિ ।
કાવ્ય પ્રકાશકૃદભિપ્રાયં દર્શયતિ---અન્યે ત્વિતિ ।
રાજશુકવૃત્તાન્તેનેતિ ।
શત્રુમારણકાર્યાશ્રુબિન્દુપાતનવત્ શુકાભાષણસ્ય શત્રુપલાયનનિયતકાર્યત્વાભાવેન સમ્ભોધ્યરાજપ્રભાવબોધકત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
મહામારીવશાદપિ તત્પુરશૂન્યત્વસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ।
પલાયનકાર્યત્વાભિપ્રાયેણત્વમાત્યેન કથનમુપપદ્યતે એવ ।
વસ્તુતસ્તુ અમાત્યવાક્યે પ્રસ્તુતત્વમખણ્ડનીયમેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સામાન્યં વા વિશેષણ વિશેષસ્તેન વા યદિ ।
કાર્યં ચ કારણેનેદં કાર્યેણ ચ સમર્થ્યતે

સાધર્મ્યેણેતરેણાર્થાન્તરન્યાસો ઽષ્ટધા તતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) અષ્ટવિધમર્થાન્તરન્યાસાલઙ્કારમાહ---સામાન્યં વેતિ ।
સામાન્યભુક્ત્વા વિશેષેણ, એવં, વિશેષઃ સામાન્યેન, એવં કાર્યં કારણેન કારણં વા કાર્યેણ સમર્થ્યતે ઉચિતત્વેન પ્રતિપાદ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
ઉક્તં યત્ સામાન્યં તદ્વિશેષે તથાત્વદર્શનાદુચિતમિતિ બોધનં સમર્થનરીતિઃ ।
ઇતિ ચતુર્વિધં સમર્થનં સમર્થ્યસમર્થકયોઃ સાધર્મ્યેણ તયોઃ પરસ્પરવૈધર્મ્યરૂપેણેતરેણ વેત્યાતો ઽષ્ટધેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણોદાહરણમ્--
"બૃહત્સહાયઃ કાર્યાન્તં ક્ષોદીયાનપિ ગચ્છતિ ।
સમ્ભૂયામ્ભોધિમભ્યેતિ મહાનદ્યા નગાપગા" ॥
અત્ર દ્વિતીયાર્ધગતેન વિશેષરૂપેણાર્થેન પ્રથમાર્ધગતઃ સામાન્યોર્ઽથઃ સોપપત્તિકઃ ક્રિયતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) તત્ર સામાન્યસ્ય વિશેષેણ સમર્થનં સાધર્મ્યેણાહ---બૃહદિતિ ।
કાર્યાન્તમુદ્દેશ્યકાર્યાન્તમ્ ।
ક્ષોદીયાન્ ક્ષુદ્રઃ ।
મહાનદ્યા સમ્ભૂય મિલિત્વેત્યર્થઃ ।
નાગાપગા પાર્વતીયાલ્પનદીનિર્ઝરઃ ।
અત્ર દ્વિતીયાર્ધેતિ ।
ક્ષુદ્રવિશેષો નગાપગા તદ્રૂપેણાર્થેનેત્યર્થઃ ।
સામાન્યોર્ઽથઃ ક્ષુદ્રસામાન્યરૂપઃ ।
અત્ર કાર્યાન્તગામિત્વં દ્વયોઃ સાધર્મ્યમ્ ।
સોપપત્તિક ઇતિ ।
ઉપપત્તિરૌચિત્યમ્ તદ્વિશિષ્ટત્વેન પ્રતિપાદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ ક્ષુદ્રસામાન્યસ્ય નેદૃશં સમર્થનમુચિતમિત્યપ્રતીતેઃ તથાપિ કાર્યાન્તગમનવિશિષ્ટસ્ય તસ્ય તત્ સમર્થનં વિશેષણાંશમાદાયેતિ બોધ્યં સવિશેષણે વિધિનિષેધાવિતિ ન્યાયાત્ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
અત્ર ચ ક્ષુદ્રવિશેષસ્ય નગાપગાયાઃ કાર્યાન્તગામિત્વદર્શનાત્ ક્ષુદ્રસામાન્યસ્ય કાર્યાન્તગામિત્વમૌચિત્યેન સમ્ભવતીતિ પ્રતીતિઃ ।
એવં સર્વત્ર ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"યાવદર્થપદાં વાચમેવમાદાય માધવઃ ।
વિરરામ મહીયાંસઃ પ્રકૃત્યા મિતભાષિણઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) સામાન્યેન વિશેષસમર્થનં સાધર્મ્યેણાહ---યાવદર્થેતિ ।
શ્રઈકૃષ્ણસ્યોક્તિવિરતિવર્ણનમિદમ્ ।
યાવાન્ વિવક્ષિતોર્ઽથો યસ્ય તાદૃશાપદામિત્યર્થઃ ।
મહીયાંસો મહાન્તઃ ।
અત્રોક્તિવિરતિ વિશિષ્ટઃ શ્રીકૃષ્ણે વિશેષઃ ।
મિતભાષિત્વે વિશિષ્ટા મહાન્તઃ સામાન્યમ્ ।
ભાષાવિરામઃ સાધર્મ્યં મિતભાષિત્વે ઽસ્યાપિ બહુભાષાવિરામરૂપત્વાત્ ।
કૃષ્ણવિશેષસ્ય ભાષાવિરતેઃ સમર્થનમેવતસ્ય સગર્થનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"પૃથ્વિ ! સ્થિરા ભવ ભુજઙ્ગમ્ ! ધારયૈનાં ત્વં કૂર્મરાજ ! તદિદં દ્વિતયં દધીથાઃ ।
દિક્કુઞ્જરાઃ ! કુરુત તત્નિતયે દિધીર્ષાં આર્યઃ કરોતિ હરકાર્મુકમાતતજ્યમ્" ॥
અત્ર કારણભૂતં હરકાર્મુકાતતજ્યીકરણં પૃથિવીસ્થૈર્યાદેઃ કાર્યસ્ય સમર્થકમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) કારણેન કાર્યસમર્થનં સાધર્મ્યેણાહ---પૃથ્વીરિતિ ।
કાર્યકારણયોશ્ચાવિરુદ્ધધર્મવત્ત્વમેવ સાધર્મ્યમ્ ।
વિરુદ્ધધર્મવત્ત્વઞ્ચ વૈધર્મ્ય બોધ્યમ્ ।
ધનુર્ભઙ્ગકાલે લક્ષ્મણસ્યોક્તિરિયમ્ ।
આર્યો રામો હરકાર્ભુકમાતતજ્યં યતઃ કરોતિ તતઃ કારણાત્ પૃથ્વ્યાદિકં સ્થિરાદિકં ભવેત્યર્થઃ ।
એનાં પૃથ્વીમ્ ।
દ્વિતીયં પૃથ્વીભુજઙ્ગમૌ, તત્ ત્રિતયે પૃથ્વીભુજઙ્ગમકૂર્મરાજત્રિતયે ।
દિધીર્ષાં ધર્ત્તુમિચ્છામ્ ।
અન્યથા તુ આતતજ્યીકરણે યાવાન્ ભરઃ સ્યાત્તેન સર્વેષામસ્થૈર્યં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ ।
નચ પૃથ્વીસ્થૈર્યાદેઃ કથમાતતજ્યીકરણસ્ય કાર્યત્વમસ્થૈર્યાદેરેવ તત્કાર્યત્વાદિતિ વાચ્યમ્ ।
અસ્થૈર્યાદિસમ્ભાવનયા વિશેષસ્થૈર્યધારણદેસ્તત્કાર્યત્વાત્ ।
નચૈવમાતતજ્યીકરણાત્પૂર્વભૂતસ્ય વિશેષસ્થૈર્યાદેસ્તત્રાપિ કથં કાર્યત્વમિતિ વાચ્યમ્તજ્જ્ઞાનકાર્યત્વે ચ તત્કાર્યત્વોપચારાત્ નાન્દીમુખસ્ય વિવાહનિમિત્તકત્વવત્ ।
અત્રાનયોઃ કાર્યકારણયોશ્ચાવિરુદ્ધતત્કાર્યકારણતાવચ્છેદકધર્મવત્ત્વં સાધર્મ્યમ્ ।
તાદૃશાત્ ક્રારણાત્ પૃથ્વ્યાદેઃ સ્થિરીભવનાદિકમુચિતમિત્યેવં સમર્થનં સ્થિરીભાવાદ્યુપદેશ એક કાર્યમ્ ।
તસ્યૌચિત્યમેવ સમર્થનમિત્યપિ વદતિ ।
કાર્યાદિસમર્થનચતુષ્કં હેત્વલઙ્કારરૂપસ્યૈવેત્યતઃ કાવ્યપ્રકાશકૃતા તદુપેક્ષ્ય ચાતુર્વિધ્યમેવાર્થાન્તરન્યાસોક્તં કારણસ્ય જનકહેતુત્વાત્ કાર્યસ્ય ચ જ્ઞાપકહેતુત્વાત્, ગ્રન્થકૃતા તુ તતો ભેદો ઽસ્ય વક્ષ્યતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સહસા વિદધીત ન ક્રિયામ્" ઇત્યાદૌ સમ્પદ્વરણં કાર્યં સહસા વિધાનાભાવસ્ય વિમૃશ્યકારિત્વરૂપસ્ય કારણસ્ય સમર્થકમ્ ।
એતાનિ સાધર્મ્ય ઉદાહરણાનિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) કાર્યેણ કારણસ્ય સમર્થનં સાધર્મ્યેણાહ---સહસેતિ ।
સહસા વિમર્ષણં વિના ક્રિયાં ન વિદધીત, યતો ઽવિવેકો ઽવિમૃસ્યકારિતા પરમાપદાં પદં સ્થાનમ્ ।
વિમૃશ્યકારિત્વે તુ ન કેવલં નાપદઃ કિન્તુ સમ્પદશ્ચેત્યાહ---વૃણતે હીતિ ।
વિમૃશ્યકારિતાગુણેનૈવ લોભઃ ।
અત્રેતિ ।
સમ્પદ્વરણકાર્યાદ્ વિમૃશ્યકારિત્વમુચિતમિતિ સમર્થનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વૈધર્મ્યે યથા--
"ઇત્થમારાધ્યમાનો ઽપિ ક્લિશ્નાતિ ભુવનત્રયમ્ ।
શામ્યેત્પ્રત્યપકારેણ નોપકારેણ દુર્જનઃ" ॥
અત્ર સામાન્યં વિશેષસ્ય સમર્થકમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) વિશેષેણ સામાન્યસ્ય સમર્થનં વૈધર્મ્યૈણેત્યસ્યોદાહરણમૂહ્યમિતિ વક્ષ્યતે ।
અતસ્તદનુદાહૃત્ય સામાન્યેન વિશેષસમર્થનમેવ વૈધર્મ્યેણોદાહરતિ---ઇત્થમિતિ ।
તારકાસુરસ્ય ભુવનત્રયક્તેશકત્વબોધકે શ્લોકે ભુવનત્રયક્લેશકત્વવિશિષ્ટદુર્જનવિશેષસ્તાહકાસુરઃ ।
આરાધ્યમાનત્વતદ્ધર્મસ્ય વિરુદ્ધધર્મઃ પ્રત્યયક્રિયમાણત્વં દુર્જનસામાન્યસ્ય ।
એવં ક્તેશકત્વવૈધર્મ્યં શાન્તિઃ ।
ક્તેશકત્વવિશિષ્ટદુર્જનવિશેષસમર્થનં ક્તેશકત્વસમર્થનરૂપમેવ ।
વિશેષણે હીતિ ન્યાયાત્ ।
ભવતિ હિ પ્રત્યપકારેણૈવ દુર્જનસ્ય શાન્તિઃ ।
તદ્વિરુદ્ધારધ્યમાનત્વવતો દુર્જનવિશેષસ્ય તારકસ્ય ભુવનક્તેશનમુચિતમિતિ પ્રતીતિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સહસા વિદધીત-" ઇત્યત્ર સહસા વિધાનાભાવસ્યાપત્પ્રદત્વં વિરુદ્ધં કાર્યં સમર્થકમ્ ।
એવમન્યત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) કારણેન કાર્યસમર્થનં વૈધર્મ્યેણેત્યસ્યોદાહરણમૂહ્યમિતિ વક્ષ્યતે ।
અતસ્તદનુક્ત્વા કાર્યેણ કારણસમર્થનં વૈધર્મ્યેણેત્યસ્યાપ્યુદાહરણં સહસ્ વિદધીતેત્યત્રૈવેત્યાહ---સહસેતિ ।
સહસા વિધાનાભાવસ્યેતિ ।
કારણસ્યેત્યર્થઃ ।
આપત્પદત્વં સમર્થકં કાર્યમ્, સમ્પદા વિરુદ્ધમિતિ વિરુદ્ધધર્મવદિત્યર્થઃ ।
અભાવત્વભાવત્વે ઽત્ર વિરુદ્ધધર્મે ।
અત્ર હિ વિમૃષ્યકારિણ એવ સમ્પદાવરણાત્ કાર્યાત્ સહસા વિધાનાભાવ ઉચિત ઇતિ પ્રતીતિઃ ।
એવમન્યદિતિ ।

વિશેષણસામાન્યસમર્થનં કારણેન કાર્યસમર્થનઞ્ચ વૈધર્મ્યેણ યદનુદાહૃતં તદિત્યર્થઃ ।
તત્ર વિશેષેણ સામાન્યસમર્થનં વૈધર્મ્યેણ યથા--- "ગુણઆનાભેવ દૌરાત્મ્યાદ્ધુરિ ધૂર્યો ન યુજ્યતે ।
અસંજાતકિણસ્કન્ધઃ સુખં સ્વપતિ ગૌર્ગલિઃ" ॥
ઇતિ ।
અસ્યાર્થઃ--ધૂર્યઃ આરોપ્યમાણભારવહનસમર્થશ્ચ પ્રાણી ધુરિ ભારવહને નિયુજ્યતે ।
તચ્ચ ગુણાનામેવ દૌરાત્મ્યાદ્ દૌર્જન્યાદ્ ધૂર્યત્વગુણસ્ય ભારવહનદુઃ ખપ્રયોજકત્વાત્તસ્ય દૌર્જન્યમ્ ।
ગુણાભાવે તુ તાદૃશં દુઃ ખં ન ભવતીત્યાહ--અસંજાતેતિ ।
કિણો યુગઘર્ષણાદુચ્છૂનભાગઃ ।
અસંજાતતત્સ્કન્ધો ગલિરલસો ગૌઃ સુખં સ્વપિતિ, નતુ ધુરિ નિયુજ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર ધુરિ નિયુજ્યમાનધૂર્યપ્રાણી સામાન્યમ્; અનિયુજ્યમાનપ્રાણિવિશેષેણ ગલિગવાદિયુજ્યમાનત્વવિરુદ્ધધર્મેણ સુખસ્વાપેન ધૂર્યવિરુદ્ધધર્મેણ ગલિત્વેન ચ સમર્થિતમ્ ।
અલસસ્ય સુખસ્વપનશીલસ્ય ધૂર્યસ્ય ધુરિ નિયુજ્યમાનત્વમુચિતમિતિ પ્રતીતેઃ નિયોગસમર્થનમેવ નિયુજ્યમાનધૂર્યસમર્થનં; "સવિશેષણે હિઽ; ઇતિ ન્યાયાત્ ।
કારણેન કાર્યસમર્થનં વૈધર્મ્યેણ યથા--- "સ વિજિગ્યે રણે સર્વાન્ રાક્ષસેન્દ્રો બલોદ્ધતઃ ।
રામબાણકટુસ્વાદમનાસ્વાદ્ય હિ તાદૃશઃ ॥
ઇતિ ।
અત્ર હિ રાવણસ્ય વિજયઃ કાર્યં રામબાણકટુસ્વાદાનાસ્વાદેન કારણેન સમર્થિતમ્ ।
તદનાસ્વાદેન તસ્ય વિજય ઉચિતસ્તદાસ્વાદે સતિ તદસમ્ભવાદિતિ પ્રતિતેઃ ।
ભાવત્વાભાવત્વે તયોર્વૈધર્મ્યે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
હેતોર્વાક્યપદાર્થત્વે કાવ્યલિઙ્ગં નિગદ્યતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) કાવ્યલિઙ્ગાલઙ્કારમાહ---ક્રિયાકારકભાવેન સમાપ્તત્વે વાક્યં, અસમાપ્તત્વે પદમ્ ।
અયમેવ હેત્વલઙ્કારઃ કાવ્યહેતુશ્ચોત્યતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર વાક્યાર્થતા યથા--
"યત્ત્વન્નેત્રસમાનકાન્તિ સલિલે મગ્નં તદિન્દીવરં મેઘૈરન્તરિતઃ પ્રિયે ! તવ મુખચ્છાયાનુકારી શશી ।
યે ઽપિ ત્વદ્રમનાનુકારિગતયસ્તે રાજહંસા ગતા- સ્ત્વત્સાદૃશ્યવિનોદમાત્રમપિ મે દૈવેન ન ક્ષમ્યતે" ॥
અત્ર ચતુર્થપાદે પાદત્રયવાક્યાનિ હેતવઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) યત્ત્વન્નેત્રેતિ ।
વર્ષાસુ ભાવનોપનીતાં રાવણોપહૃતાં સીતાં સમ્બોધ્ય રામસ્યેયમુક્તિઃ ।
હે પ્રિયે ! ત્વત્સાદૃશ્યેનાર્થાદ્ દૃશ્યમાનેન યો વિનોદસ્તન્માત્રમપિ મે દૈવેન ન ક્ષમ્યતે ।
નનુ નીલોત્પલચન્દ્રહંસગતિષુ ત્વન્નેત્રમુખસાદૃશ્યાનિ વિલોક્યન્તામિત્યત આહ ।
યત્ત્વન્નેત્રેતિ ।
વર્ષાકાલંવશાત્ નીલોત્પલં જલમગ્નં, ચન્દ્રો મેઘાન્તરિતઃ, રાજહંસાશ્ચ માનસં ગતા ઇત્યર્થઃ ।
પાદત્રયવાક્યાનીતિ ।
વાક્યત્રયસ્યૈવ ક્રિયાકારકભાવેન સમાપ્તત્વાદ્ હેતવ ઇત્યત્ર હેત્વર્થકા ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પદાર્થતા યથા મમ--
"ત્વદ્વજિરાજિનિર્ધૂતધૂલીપટલપઙ્કિલામ્ ।
ન ધત્તે શિરસા ગઙ્ગાં ભૂરિભારભિયા હરઃ" ॥
અત્ર દ્વિતીયાર્ધે પ્રથમાર્ધમેકપદં હેતુઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) ત્વદ્વાજીતિ ।
નિર્દ્ધૂત ઉદ્ધૂતઃ ।
ન ધત્તે ઇત્યુત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
એકપદમિતિ ।
પઙ્કિલામિત્યન્તં ક્રિયાનન્વયેનાસમાપ્ત્યા સમાસેન ચૈકપદમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનેકપદં યથા મમ--
"પશ્યન્ત્યસંખ્યપથગાં ત્વદ્દાનજલવાહિનીમ્ ।
દેવ ! ત્રિપથગાત્માનં ગોપયત્યુગ્રમૂર્ધનિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) પશ્યન્ત્યસંખ્યેતિ ।
અત્રાપિ ગોપાયતીત્યુત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
અત્ર પશ્યન્તીત્યસંખ્યપથ્ગામિતિ ત્વદ્દાનજલવાહિનીમિતિ ચ પદાદેવ ક્રિયાનન્વયેનાસમાપ્તત્વાત્ પથત્રયગમનાપેક્ષયા અસંખ્યાપથગમનોક્તર્ષેણ તદ્દર્શનં ગોપનહેતુઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇહ કેચિદ્ વાક્યાર્થગતેન કાવ્યલિઙ્ગેનૈવ ગતાર્થતયા કાર્યકારણભાવેર્ઽથાન્તરન્યાસં નાદ્રિયન્તે ।
તદયુક્તમ્, તથા હ્યત્ર હેતુસ્ત્રિધા ભવતિ--જ્ઞાપકો નિષ્પાદકઃ સમર્થકશ્ચેતિ ।
તત્ર જ્ઞાપકો ઽનુમાનસ્ય વિષયઃ, નિષ્પાદકઃ કાવ્યલિઙ્ગસ્ય, સમર્થકોર્ઽથાન્તરન્યાસસ્ય, ઇતિ પૃથગેવ કાર્યકારણભાવેર્ઽથાન્તરન્યાસઃ કાવ્યલિઙ્ગાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) કાવ્યપ્રકાશકૃદભિપ્રેતાર્થમાહ---ઇહ કેચિદિતિ ।
વાક્યાર્થગતેનેતિ ।
કાર્યકરણસમર્થેન યાન્યુદાહરણાનિ દર્શિતાનિ તત્ર હેતૂનાં વાક્યાર્થમાત્રગતત્વાજ્ જ્ઞાપકો ઽનુમાનસ્ય વિષય ઇતિ ।
ઇદં તુ કાવ્યપ્રકાશકૃદ્વિષયવિભાગમનાદૃત્યૈવ લિખિતં તન્મતે હિ પ્રશ્રસ્યૈવ જ્ઞાપકો હેતુર્ન હેત્વલઙ્કારઃ, તત્રોત્તરાલઙ્કારેણાઘ્રાતત્વાત્ ।
અન્યત્ર તુ જનકો જ્ઞાપકશ્ચ હેતુર્હેત્વલઙ્કાર એવ ।
અત એવ--- "ભસ્મોદ્ધૂલન ભદ્રમસ્તુ ભવતે રુદ્રાક્ષમાલે શુભં હા સોપાનપરમ્પરાં ગિરિસુતાકાન્તાલયાલઙ્કૃતિમ્ ।
અદ્યારાધનતોષિતેન વિભુના યુષ્મત્સપર્યાસુખા- લ્લોકોચ્છેદિનિ મોક્ષનામનિ મહામોહે નિધીયામહે" ॥
ઇતિ શ્લોકે સુખાલોકચ્છેદિત્વં મોક્ષસ્ય મહામોહત્વે હેતુરિત્યુક્ત્યા હેત્વલઙ્કારોદાહરણતયા ઉદાહૃતમ્ ।
તત્ર મોક્ષસ્ય મહામોહતાયા અલીકત્વેન સુખાલોકચ્છેદિત્વસ્ય જનકહેતુત્વાસમ્ભવેન જ્ઞાપકહેતુત્વાદેવ ।
અનુમાનં તુ સાધ્યસાધનયોરેકધર્મિગતત્વેન નિર્દેશે સતિ હેતોર્હેતુત્વેન નિર્દેશે સત્યેવ ।
ઇહ તુ સુખાલોકાચ્છેદિનીત્યનેન હેતોરેવ નિર્દેશો નતુ હેતુત્વેન ।
ભવતાપ્યનુમાનોદાહરણતયા વક્ષ્યમાણેષુ શ્લોકેષુ હેતૂનાં હેતુત્વેનૈવ નિર્દેશાત્ નહિ "પર્વાતો વહ્નિમાન્ ધૂમાત્ ઽ; ઇત્યુક્તે ઽનુમાનમ્ ।
તસ્માદ્ જ્ઞાપકહેતુમાત્રં નાનુમાનાલઙ્કારસ્ય વિષયઃ, કિન્તુ દર્શિતહેતુરેવ ।
અતો જ્ઞાપકહેતુમાત્રસ્યાનુમાનસ્યાનુમાનત્વમુક્તમિત્યુક્તમ્ ।
નિષ્પાદકઃ કાવ્યલિઙ્ગસ્યેતિ ।
ઇદમપિ "ભસ્મોદ્ધૂલનેઽ; ત્યાદૌ ન સમ્ભવતીત્યવધેયમ્ ।
ત્વદ્વાજિરાજીત્યત્ર પશ્યન્ત્યસંખ્યેત્યત્ર ચ હેતોર્નિષ્પાદકત્વાસમ્ભવાદુત્પ્રેક્ષા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથાહિ--"યત્ત્વન્નેત્ર-" ઇત્યાદૌ ચતુર્થપાદવાક્યમ્, અન્યથા સાકાઙ્ક્ષતયાસમઞ્જસમેવ સ્યાત્ ઇતિ પાદત્રયગતવાક્યં નિષ્પાદકત્વેનાપેક્ષતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) યત્ત્વન્નૈત્રસમાનકાન્તીત્યુક્તહેત્વલઙ્કારોદાહરણે દૈવાક્ષમાં પ્રતિ નીલોત્પલાદીનાં સલિલમગ્નત્વાદેર્જનકહેતુત્વાસમ્ભવાત્ કષ્ટસૃષ્ટ્યા જનકત્વમુપપાદયિતુમાહ ।
તથાહિ "યત્ત્વન્નેત્રેતિ ઽ; ચતુર્થપાદવાક્યં દૈવાક્ષમાબોધકમ્, અન્યથા યત્ત્વન્નેત્રેત્યાદિહેત્વનુપાદાને ઽસમઞ્જસં હેત્વાકાઙ્ક્ષાસત્ત્વેનાનિવૃત્તાકાઙ્ક્ષમ્ ।
પાદત્રયવાક્યમિત્યત્ર વાક્યાર્થમિત્યર્થઃ ।
નિષ્પાદકત્વેન નિરાકાઙ્ક્ષબોધવિશિષ્ટતયા દૈવાક્ષમાનિષ્પાદકત્વેન ।
તથા ચ ઈદૃશબોધવિષયતારૂપવિશેષણાંશનિષ્પાદકત્વેન સવિશેષણન્યાયાદ્ વિશેષ્ટનિષ્પાદકત્વમિત્યુક્તમ્ ।
ઇદં ન રુચિરમુક્તમ્ ।
જ્ઞાપકાંશવિષયતાજનકત્વેન તદ્વિષયજનકત્વસ્વીકારે ઽનુમાનાલઙ્કારે પ્ર)જ્ઞાપકાલઙ્કારે ચ તદાપત્તેઃ ।
તસ્માદીદૃશકષ્ટસૃષ્ટિમનાદૃત્ય કાવ્યપ્રકાશકૃતા કાર્યકારણસમર્થનેર્ઽથાન્તરન્યાસો ઽનાદૃતઃ ।
સ એવ જ્યાયાન્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સહસા વિદધીત-" ઇત્યાદૌ તુ--
"પરાપકારનિરતૈદુર્જનૈઃ સહ સઙ્ગતિઃ ।
વદામિ ભવતસ્તત્ત્વં ન વિધેયા કદાચન" ॥
ઇત્યાદિવદુપદેશમાત્રેણાપિ નિરાકાઙ્ક્ષતયા સ્વતો ઽપિ ગતાર્થં સહસા વિધાનાભાવં સમ્પદ્વરણં સોપપત્તિકમેવ કરોતીતિ પૃથગેવ કાર્યકારણભાવેર્ઽથાન્તરન્યાસઃ કાવ્યલિઙ્ગાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) નન્વેવં "સહસા વિદધીતેઽ; ત્યાદાવપિ "વૃણતે હિઽ; ઇત્યાદિપદાર્ધં વિના પૂર્વાર્ધવાક્યં સાકાઙ્ક્ષમિત્યત ઉક્તરિત્યા તત્રાપિ કાવ્યલિઙ્ગમેવ સ્યાન્નાર્થન્તરન્યાસ ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર તાદૃશાકાઙ્ક્ષા નાસ્તીત્યાહ---સહસેત્યાદિ ।
ઉપદેશમાત્રેણાપિ નિરાકાઙ્ક્ષતયા વૃણતે હિ ઇત્યાદાવાકાઙ્ક્ષારાહિત્યેનાપિ ગતાર્થં ચરિતાર્થમિત્યતઃ સહસા વિધાનાભાવં કર્મભૂતં સમ્પદ્વરણં કર્ત્તૃ સોપપતિકમેવ કુરુતે ।
નનુ આકાઙ્ક્ષાબલાદ્ધેતુર્ભવતીત્યર્થઃ ।
તત્રોપદેશતાયા દૃષ્ટન્તમાહ---પરાપકારનિરતૈરિતિ ।
તત્ર "ન વિધેયેઽ; તિ કૃત્યપ્રત્યયાદિનાત્રાપિ "વિદધીતેઽ; ત્યત્ર વિધિપ્રત્યયાદુપદેશપ્રતીતિરિત્યર્થઃ ।
પરાપકારેત્યાદૌ સમર્થનીયાનિર્દેશાત્ નાસ્ત્યેવ તત્રાર્થાન્તરન્યાસ ઇતિ વિશેષઃ ।
ઇદં ત્વવધેયમ્--સહસેત્યાદાવુપદેશરૂપત્વેન ચરિતાર્થત્વાન્મા ભવતુ તદ્ધેત્વલઙ્કારઃ ।

પૃથ્વિ સ્થિરા ભવેત્યાદૌ સિદ્ધે સ્થૈર્યે ઉપદેશસમ્ભવાત્ કાર્મુકજ્યાતતીકરણં હેતુમપેક્ષતે એવેતિ તત્ર હેત્વલઙ્કારપ્રસક્તિર્દુર્વારૈવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ન ધત્તે શિરસા ગઙ્ગાં ભૂરિભારભિયા હરઃ ।
ત્વદ્વાજિરાજિનિર્ધૂતધૂલિભિઃ પઙ્કિલા હિ સા" ॥
ઇત્યત્ર હિશબ્દોપાદાનેન પઙ્કિલત્વાદિતિવદ્ધેતુત્વસ્ય સ્ફુટતયા નાયમલઙ્કારઃ, વૈચિત્ર્યસ્યૈવાલઙ્કારત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) યત્ર જનકહેતોર્હેતુત્વેનૈવ નિર્દેશસ્તત્ર વૈચિત્ર્યાભાવાન્ન હેત્વલઙ્કાર ઇત્યાહ--નિ ધત્ત ઇત્યાદિ ।
અત્ર "હિ" શબ્દોહેતુતાબોધક ઇત્યાહ---હિ શબ્દ ઇતિ ।
લોચના:
(લો, ઐ) અત્ર હેતુસ્ત્રિધા ભવતિ, ત્રૈવિધ્યેન અલઙ્કારણાં વિષયવિભાગસ્થાપનાત્ કથં ત્રિધેત્યાહ ।
જ્ઞાપકઃ સિદ્ધત્વેનૈવાનિર્દિષ્ટસ્યાપ્રતીતસ્ય પ્રત્યાયકઃ ।
યત્ર સાધ્યસાધકત્વાકારેણ હેતુમતોર્નિર્દેશઃ, યથા "યત્ર પતત્યબલાના" મિત્યાદૌ શરાપાતેન મદનધાવનસ્યાનિષ્પાદકઃ સાકાઙ્ક્ષત્વેન સિદ્ધસ્ય સાધકઃ ।
યથા---સહસા વિદધીત ન ક્રિયામિત્યાદૌ ।
અન્યથા યત્ત્વન્નેત્ર ઇત્યાદિ પાદત્રયં વિનાસમઞ્જસં સ્યાત્ તદૈવાસ્ય વિરહિણો નાયિકાસાદૃશ્યવિનોદાસહત્વસ્ય સ્વતો ઽપ્રતીતેઃ ।
સ્વતો ઽપિ સમર્થકત્વાદ્ વાક્યાભાવે ઽપીત્યર્થઃ ।
ગતાર્થં--યત્ત્વન્નેત્રેત્યાદિવૈલક્ષણ્યેન નિરાકાઙ્ક્ષતાયા પ્રતીતાભિધેયમ્ ।
ઉક્તમેવ દ્રઢયતિ---પૃથગેવેતિ ।
સ્ફુટતયાભિધેયવિષયતયા, વૈચિત્ર્યસ્યાલૌકિકવિચ્છિત્તેઃ ।
ઇદઞ્ચ કાવ્યલિઙ્ગસ્ય હેતુર્વૈચિતર્યાવહનેન ન નિવર્ત્તત ઇતિ કાવ્યલિઙ્ગાખ્યમલઙ્કરણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનુમાનં તુ વિચ્છિત્ત્યા જ્ઞાનં સાધ્યસ્ય સાધનાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) અનુમાનાલઙ્કારમાહ---અનુમાનં ત્વિતિ ।
વિચિછત્ત્યા ભઙ્ગ્યા સાધનાદ્ સાધ્યસ્ય જ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
ભઙ્ગી ચાહાર્યારોપરૂપા; વહ્નિમાન્ ધૂમાદિત્યસ્ય વારણાય તત્ ।
અત્ર સાધ્યસાધનયોરેવ ધર્મિગતત્વં કાવ્યપ્રકાશકૃદુક્તં વિશેષણં દેયમેવ ।
અન્યથા ધનુરાતતજ્યીકરણરૂપહેતુપૃથ્વીસ્થૈર્યયોર્ધર્મિભેદે ઽપિ પૃથ્વી સ્થિરેત્યાદૌ અતિપ્રસક્ત્યાપતેતેઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) વિચ્છિત્ત્યા કવિપ્રતિભોત્થાપિતેન વૈચિત્ર્યેણ ।
વહ્નિમાન્ ધૂમવત્ત્વાદિત્યાદૌ લૌકિકોક્તિમાત્રે સધર્મિણ્યયોગવ્યવચ્છેદઃ ।
વ્યાપકસ્ય સાધ્યત્વમ્ ।
પક્ષસત્ત્વસપક્ષસત્ત્વવિપક્ષવ્યાવૃત્તત્વવિશિષ્ટો હેતુઃ સાધનમ્ ।
એવં શબ્દવૃત્તેનાપિ યત્ર સાધ્યસાધનત્વાકારેણ નિર્દેશસ્તત્રાનુમાનાલઙ્કારઃ ।
કાવ્યલિઙ્ગે ત્વર્થાનુસન્ધાનાદેવ હેતુહેતુમદ્ભાવપ્રતીતિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"જાનીમહે ઽસ્યા હૃદિ સારસાક્ષ્યા વિરાજતે ઽન્તઃ પ્રિયવક્ત્રચન્દ્રઃ ।
તત્કાન્તિજાલૈઃ પ્રસૃતૈસ્તદઙ્ગેષ્વાપાણ્ડુતા કુડ્મલતાક્ષિપદ્મે" ॥
અત્ર રૂપકવશાદ્વિચ્છિત્તિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) પાણ્ડોર્ઘૂર્ણમાનનેત્રાયા વિરહિણ્યા વર્ણનમિદમ્ ।
જાનીમહે અનુમિનુમ ઇત્યર્થઃ ।
અસ્યા અન્તરિત્યન્વયઃ ।
ઇયમન્તઃ પ્રિયવક્ત્રચન્દ્રવતી તત્કાન્ત્યધીનપાણ્ડુદેહકુડ્મલિતનેત્રપદ્મત્ત્વાદિત્યનુમાનમ્ ।
અત્ર વિચ્છિત્તિં ગ્રાહયતિ--અત્ર રૂપકેતિ ।
મુખનેત્રાયોશ્ચન્દ્રપદ્મરૂપકમઙ્ગપાણ્ડુપાણ્ડુત્વાંશે ઽપહ્નુતિરપિ બોધ્યા ।
લોચના:
(લો, ઔ) તસ્ય ચન્દ્રસ્ય કાન્તિજાલૈઃ ।
તત્ તસ્માત્ રૂપકવશાદક્ષ્ણેઃ પદ્મત્વપ્રયોજિતં રૂપકાલઙ્કારમન્તર્ભાવ્યોક્તત્વામ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા--
"યત્ર પતત્યબલાનાં દૃષ્ટિર્નિશિતાઃ પતન્તિ તત્ર શરાઃ ।
તચ્ચાપરોપિતશરો ધાવત્યાસાં પુરઃ સ્મરો મન્યે" ॥
અત્ર કવિપ્રૌઢોક્તિવશાદ્વિચ્છિત્તિઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષાયામનશ્ચિતતયા પ્રતીતિઃ, ઇહ તુ નિશ્ચિતતયેત્યુભયોર્ભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) વિચ્છિત્ત્યન્તરેણાપ્યુદાહરતિ---યત્ર પતતીતિ ।
શરા ઇત્યત્ર સ્મરીયશરત્વબોધકવેલક્ષણ્યં બોધ્યમ્ ।
મન્યે ઇત્યત્રાનુમિનુમ ઇત્યર્થઃ ।
અબલાશ્ચારોપિતશરસ્મરપુરઃ સરાઃ સ્વદૃષ્ટિપાતવિશિષ્ટદિક્પતન્નિમિત્તશરકત્વાદિત્યનુમાનમ્ ।
શરેષુપુષ્પમયત્વં બોધ્યમ્ ।
તેષાં નિશિતત્વં તુ આરોપ્યમ્ ।
ઉત્પ્રેક્ષાવિશેષાદસ્ય ભેદમાહ---ઉત્પ્રેક્ષાયામિતિ ।
હેતૂત્પ્રેક્ષાયામિત્યર્થઃ ।
એવઞ્ચ દર્શિતોદાહરણદ્વયે "જાનીમહે" "મન્યે" ઇતિ પદયોરુત્પ્રેક્ષાવાચકત્વે તદ્દ્વયે ઉત્પ્રેક્ષા નૈવેતિ બોધ્યમ્ ।
તત્પદદ્વયાભાવે તુ દ્વયોઃ સન્દેહસઙ્કર ઇતિ ચ બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, અ) ન કેવલમલઙ્કારન્તરાશ્રયેણૈવ વિચ્છત્તિરેતદલઙ્કારપ્રયોજિકેત્યુદાહરણાન્તરં દર્શયતિ---યથા વેતિ ।
અન્યોરુદાહરણયોર્હૃદયે પ્રયસદ્ભાવસ્ય સ્મરધાવનસ્ય ચ કારણરૂપસ્ય સાધ્યસ્યાપિ પદ્મકુડ્મલતા શરપતનઞ્ચ સાધનં યથા પર્વતો ઽયં વહ્નિમાન્ ધૂમવત્ત્વાદિત્યાદૌ ।
એવમ્ ।
"આરૂઢઃ પતિત ઇતિ સ્વસમ્ભવે ઽપિ સ્વચ્છાનાં પરિહરણીયતામુપૈતિ ।
કર્ણેભ્યશ્ચ્યુતમસિતોત્પલં વધૂનાં વીચીભિસ્તટમનુ યન્નિરાસુરાપઃ" ॥
અત્ર સ્વચ્છાનાં પતિતપરિહારરૂપસામાન્યસ્ય જલાનામસિતોત્પલે નિરસનરૂપો વિશેષરૂપઃ સાધનમ્ ।
યથા વૃક્ષો ઽયં શિંશપાત્વાદિત્યાદૌ ।
એવં ચાસ્ય વિચ્છિત્તિવિશેષસ્ય વિતર્કાખ્યભિન્નાલઙ્કારપ્રયોજકત્વ ।
નિરૂપણપ્રયાસો રાઘવાનન્દાનામવિચારમૂલ એવ ।
અનિશ્ચિતતયાનિર્દ્ધરિતત્વેન સમ્ભાવનોત્થાનાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
નિશ્ચિતતયા પર્વતો ઽયં વાહ્નિમાનિત્યાદૌ વહ્નિમત્ત્વાદિવત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અભેદેનાભિધા હેતુર્હેતોર્હેતુમતા સહ

યથા મમ--"તારુણ્યસ્ય વિલાસઃ--" ઇત્યત્ર વશીકરણહેતુર્નાયિકાવશીકરણત્વેનોક્તા, વિલાસહાસયોસ્ત્વધ્યવસાયમૂલો ઽયમઙ્કારઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) કાવ્યલિઙ્ગતિરિક્તમપરમપિ હેતુસંજ્ઞકમલઙ્કારમાહ---અભેદેનેતિ ।
હેતુમતા કાર્યેણ સહ હેતોરભેદેનાભિધાભિધાનં હેતુનામાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
તારુણ્યસ્યેત્યાદૌ તદ્દર્શયતિ---વશીકરણેતિ ।
વિલાસહાસતાંશે કાર્યકારણભાવાદાહ---વિલાસેતિ ।
વિલાસાદિસ્તારુણ્યાદિજન્ય એવ નાયિકાયાઃ પરમ્પરાયાઃ કારણત્વાદ્યો ઽભેદાધ્યાસસ્તન્મૂલસ્તચ્છોભિતો ઽયમિત્યર્થઃ ।
બહુષુ તત્પાત એવ શોભેત્યભિપ્રાયઃ ।
અત્ર ચ શુદ્ધસારોપા લક્ષણૈવ, નહ્યયમલઙ્કાર ઇતિ કાવ્યપ્રકાશકૃત્ ।
લોચના:
(લો, આ) અભેદેનાભિધાનં સમાનધિકરણનિર્દેશાદિતિ ભાવઃ ।
હેતુર્હેત્વાખ્યો ઽલઙ્કારઃ ।
કાર્યકારણવિચ્છિત્ત્યાશ્રયેણાનુમાનાનન્તરમસ્ય પ્રસ્તાવઃ ।
અધ્યવસાયમૂલઃ ।
વૈચિત્ર્યં વિજૃમ્ભણસ્ય વિલાસત્વેન પ્રચુરતરોલ્લાસસ્ય હાસત્વેનાધ્યવસાયાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનુકૂલં પ્રાતિકૂલ્યમનુકૂલાનુબન્ધિ ચેત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) અનુકૂલસંજ્ઞકમલઙ્કારન્તરમાહ---અનુકૂલમિતિ ।
પ્રાતિકૂલ્ય યદ્યનુકૂલસ્ય ઇષ્ટાર્થસાયનુબન્ધિ જનકમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) અનુકૂલમિત્યલઙ્કારનામ ।
અનુકૂલાનુબન્ધિ આનુકૂલ્યાવહમ્ ।
અસ્યાપિ કારણવૈચિત્ર્યમૂલત્વેન હેત્વલઙ્કારાન્તરં લક્ષણમ્ ।
અસ્ય સાગસ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"કુપિતાસિ યદા તન્વિ ! નિધાય કરજક્ષતમ્ ।
બધાન ભુજપાશાભ્યાં કણ્ઠમસ્ય દૃઢં તદા" ॥
અસ્ય ચ વિચ્છિત્તિવિશેષસ્ય સર્વાલઙ્કારવિલક્ષણત્વેન સ્ફુરણાત્પૃથગલઙ્કારત્વમેવ ન્યાય્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) કુપિતાસીતિ---માનિનીં પ્રતિ સખ્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
યદીત્યથે યદા ।
હે તન્વિ ! યદિ કુપિતાસિ તદા કરજક્ષતં વિધાય ભુજપાશાભ્યામસ્ય નાયકસ્ય કણ્ઠં દૃઢં બધાન ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર કરજક્ષતભુજપાશબન્ધૌ પ્રતિકૂલૌ; નાયકપ્રીતેઃ અભીષ્ટસ્યાનુબન્ધિ ।
અત્રાનુકૂલપદાર્થસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વમ્ ।
ક્વચિત્તુ તસ્ય વાચ્યત્વમપિ ।
"અનિશમપિ મકરકેતુર્મનસો રુજમાવહન્નભિમતો મે ।
યદિ મદિરાયતનયનાં તામધિકૃત્ય પ્રહરતીતિ ॥
" અત્રાભિમતશબ્દસ્યેષ્ઠપદત્વં વાચ્યમ્ ।
અન્યૈરનુક્તસ્યાલઙ્કારસ્ય સ્વીકારબીજમાહ---અસ્ય ચેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વસ્તુનો વક્તુમિષ્ટસ્ય વિશેષપ્રતિપત્તયે

નિષેધાભાસ આક્ષેપો વક્ષ્યમાણોક્તગો દ્વિધા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) ચતુર્વિધમાક્ષેપાલઙ્કારમાહ---વસ્તુન ઇતિ ।
વક્તુમિષ્ટસ્ય વસ્તુનો નિષેધાભાસો ઽનિષેધાભિપ્રાયત્વેન નિષેધાભાસ આક્ષેપાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
નિષેધાભાસસ્ય ફલમાહ---વિશેષપ્રતિપત્તયે ઇતિ ।
પ્રથમં તસ્ય દ્વૈવિધ્યમાહ---વક્ષ્યમાણેતિ ।
વક્ષ્યમાણસ્ય ઉક્તસ્ય વા વક્તુમિષ્ટસ્ય નિષેધાભાસ ઇત્યર્થઃ ।
ઉક્તસ્ય વક્તુમિષ્ટસ્ય ચોક્તિઃ પ્રાચીનેચ્છાવિષયત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઈ) સમ્પ્રત્યર્થસ્ય ગમ્યત્વવૈશિષ્ટ્યેનાવશિષ્ટમાક્ષેપાલઙ્કારમાહ--વસ્તુન ઇતિ ।
અયમર્થઃ-વિવક્ષિતસ્ય વસ્તુનઃ પ્રાકરણિકત્વાદયુક્તો નિષેધઃ કુતઃ સન્ બાધિતસ્વરૂપો યત્રાભાસતામવગમયતિ સ આક્ષેપો ઽલઙ્કારઃ ।
ન ચાત્ર નિષ્ફલ ઇત્યાહ---વિશેષ ઇતિ ।
પ્રકૃતનિષ્ઠત્વેન વિશેષસ્ય પ્રતિપત્તયે ઇત્યર્થઃ ।
સત્તાસમાનો નિષેધઃ ।
ક્વચિદ્ વક્ષ્યમાણવિષયઃ ક્વચિદુક્તવિષય ઇતિ દ્વિવિધ આક્ષેપો ઽલઙ્કારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર વક્ષ્યમાણવિષયે ક્વચિત્સર્વસ્યાપિ સામાન્યતઃ સૂચિતસ્ય નિષેધઃ ક્વચિદંશોક્તાવંશાન્તરે નિષધ ઇતિ દ્વૌ ભેદૌ ।
ઉક્તવિષયે ચ ક્વચિદ્વસ્તુસ્વરૂપસ્ય નિષેધઃ, ક્વચિદ્વસ્તુકથનસ્યેતિ દ્વૌ, ઇત્યાક્ષેપસ્ય ચત્વારો ભેદાઃ ।
ક્રમેણ યથા--
"સ્મરશરશતવિધુરાયા ભણામિ સંખ્યાઃ કૃતે કિમપિ ।
ક્ષણમિહ વિશ્રમ્ય સખે ! નિર્દયહૃદયસ્ય કિં વદામ્યથવા" ॥
અત્ર સખ્યા વિરહસ્ય સામાન્યતઃ સૂચિતસ્ય વક્ષ્યમાણવિષયે નિષેધઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) સ્મરશરેતિ ।
નાયિકાયા વિરહાવસ્થાં નાયકે વિવક્ષોસ્તત્સખ્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
સખીપતિત્વેન સખે ! ઇતિ સમ્બોધનમ્ ।
ક્ષણમિહ વિશ્રમ્ય ભણામીત્યન્વયઃ ।
કથનીયબાહુલ્યાદ્ વિશ્રમપૂર્વકત્વકથનમ્ ।
નિર્દયહૃદયેષુ યુષ્માદૃશેષ્વિત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ ।
વિરહસ્ય વિરહાવસ્થાયાઃવક્ષ્યમાણે વિશેષે પાણ્ડુત્વકૃશત્વાદૌ નિર્દયહૃદયત્વેન તુ સામાન્યતઃ સૂચનમ્ ।
નિષેધાભાસવશાચ્ચ તસ્યા વશ્યમરણરૂપવિશેષપ્રતિપત્તિઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) સર્વત્રાપિ વક્ષ્યમાણસ્ય વિરહસ્ય સામાન્યતઃ સૂચનં સ્મરશરવિધુરાયા ઇતિ પ્રતિપાદનાત્ ।
વક્ષ્યમાણો વિરહિણ્યાસ્તત્તદવસ્થાવિશેષાણામકથનાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"તવ વિરહે હરિણાક્ષી નિરીક્ષ્ય નવમાલિકાં દલિતામ્ ।
હન્ત ! નિતાન્તમિદાનીમ્ આઃ કિં હતજલ્પિતૈરથવા" ॥
અત્ર મરિષ્યતીત્યંશો નોક્તઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) અંશનિષેધાભાસમાહ---તવ વિરહ ઇતિ ।
નિતાન્તમિદાનીમિતિ ।
અન્યદા ઉદ્દીપકવિકસિતમલ્લિકાદર્શનાદક્ષિતજીવના હ્યાસીત્ ।
ઇદાનીં તુ મરિષ્યતીત્યસ્યાંશસ્યાનુક્તસ્ય નિષેધાભાસઃ ।
વીક્ષ્યેત્યંશસ્તૂક્તઃ ।
એવં નિષિદ્ધોક્તિવિષયસ્ય મરણસ્યાશક્યવક્તવ્યત્વરૂપસ્ય વિશેષસ્ય પ્રતિપત્તિસ્તત્ફલમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"બાલઅ ! ણાહં દૂતી તુઅ પિઓસિ ત્તિ ણ મહ વાવારો ।
સા મરૈ તુજ્ઝ અઅસો એત્નં ધમ્મક્ખરં ભણિમો" ॥
અત્ર દૂતીત્વસ્ય વસ્તુનો નિષેધઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) ઉક્તનિષેધવિષયે વક્તુમિત્યસ્ય વસ્તુસ્વરૂપસ્ય નિષેધમાહ---બાલઅ ઇતિ ।
"બાલક નાહં દૂતી તિષ્ઠ પ્રિયો ઽસીતિ ન મમ વ્યાપારઃ ।
સા મ્રિયતે તવાયશઃ એતદ્ ધર્માક્ષરં ભણામઃ ॥
ઇતિ ।
ધર્માનભિજ્ઞાત્વેન ધર્મવક્ત્રયા બાલકત્વેન સમ્બોધિતઃ ।
ધર્મકથનમાત્રસ્યોદ્દેશ્યત્વસૂચનાય આત્મનો દૂતીત્વનિષેદઃ ।
નાયિકાયાઃ પ્રવૃત્ત્યનુમતિરપિ મમ નાસ્તીત્યેતત્સૂચનાય તિષ્ઠેત્યુક્તમ્ ।
તથા પ્રાણિમાત્રધર્મો વક્તવ્યસ્તત્ર સ્વપ્રિયત્વમન્યજનપ્રિયત્વં વા ન પ્રયોજકમિત્યેતત્સૂચનાય પ્રિયો ઽસીત્યુક્તમ્ ।
તસ્યા મમ વા પ્રિયો ઽસીતિ નેત્યર્થઃ ।
અત્ર સા મ્રિયતે ઇત્યુક્તવિષયે વક્તુમિષ્ટસ્યાત્મનો દૂતીત્વસ્ય વસ્તુના એવ નિષેધો નતુ તદુક્તેઃ ।
નચ દૂતીત્વનિષેધઃ કથમુક્તમરણવિષયક ઇતિ વાચ્યમ્ ।
મરણવ્યાવર્ત્તકદૂતીત્વવિષયત્વેન પરમ્પરયા તદ્વિષયત્વાત્ અત્રાધર્મતો નિવૃત્તયે યથાર્થવાદિત્વસ્ય વિશેષસ્ય પ્રતિપત્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"વિરહે તવ તન્વઙ્ગી કથં ક્ષપયતુ ક્ષપામ્ ।
દારુણવ્યવસાયસ્ય પુરસ્તે ભણિતેન કિમ્ ?" ॥
અત્ર કથનસ્યોક્તસ્યૈવ નિષેધઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) ઉક્તિનિષેધમાહ---વિરહે ઇતિ ।
અત્રોક્તસ્ય ક્ષપાક્ષપણાસામર્થ્યસ્ય ઉક્તેરેવ નિષેધઃ ।
અત્રેતિ ।
અત્ર કથનસ્યોક્તસ્યૈવેત્યત્ર ઉચ્ચારિતસ્યૈવેત્યર્તઃ ।
અત્ર તદ્ વ્યઙ્ગ્યદુઃ ખાતિશયસ્ય વિશેષસ્ય પ્રતિપત્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રથમોદાહરણે સંખ્યા અવશ્યમ્ભાવિમરણમિતિ વિશેષઃ પ્રતીયતે ।
દ્વિતીયે ઽશક્યવક્તવ્યત્વાદિ, તૃતીયે દૂતીત્વે યથાર્થવાદિત્વમ્, ચતુર્થે દુઃ ખસ્યાતિશયઃ ।
ન ચાયં વિહિતનિષેધઃ, અત્ર નિષેધસ્યાભાસત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) ઉક્તશ્લોકચતુષ્ટયે ઉક્તરૂપવિશેષપ્રતિપત્તિં દર્શયતિ---અત્ર પ્રથમમિતિ ।
તૃતીયે દૂત્યા ઇત્યેવ સમ્યક્ પાઠઃ ।
તથા ચ દૂતીરેવ સતીત્યર્થઃ ।
નનુ "કર્ત્તવ્યં પ્રત્યહં સ્ત્રાનં નતુ રાત્રૌ કદાચનઽ; ઇત્યત્ર વિહિતસ્ય પ્રત્યહસ્નાનસ્ય રાત્રૌ નિષેધવદ્ વિધિનિષેધ એવાયમ્ ।
સ ચ નાલઙ્કારતાં ભજત ઇત્યાશઙ્કતે--ન ચેતિ ।
સમાધત્તે---અત્રેતિ ।
વાસ્તવનિષેધસ્યૈવાનલઙ્કારત્વમ્; નિષેધાભાસસ્ય તુ અલઙ્કારત્વમેવેતિ ભાવઃ ॥
લોચના:
(લો, ઊ) અત્ર ચ વિહિતનિષેધેન વિચ્છિત્તેરભાવાત્ ક્ષુદ્રત્વાદ્યલઙ્કારમધ્યે કાવ્યપ્રકાશકારાદિભિર્લાક્ષિતેન સાઙ્કર્યભ્રમં નિરસ્યતિ--ન ચાયમિતિ ।
અત્ર વિહિતનિષેધે ।
યથા---
"બાણેન હત્વા મૃગમસ્ય યાત્રા નિવાર્યતાં દક્ષિણમારુતસ્ય ।
ઇત્યર્થનીયઃ શબરાધિરાજઃ શ્રીખણ્ડપૃથ્વીધરકન્દરસ્થઃ" ॥
"યદ્વા મૃષા તિષ્ઠતુ દૈન્યમેત- ન્નૈચ્છન્તિ વૈરં મરુતા કિરાતાઃ ।
કીલિપ્રસઙ્ગે શવરાઙ્ગનાનાં સ હિ શ્રમગ્લનિમપાકરોતિ" ॥
ઇહ હિ પ્રથમપદ્યોક્તસ્ય દ્વિતીયપદેન નિષેધસ્તાત્ત્વિક એવ ।
એવઞ્ચ નિષિદ્ધવિધિનાપિ નાસ્ય સાઙ્કર્યં, સ હિ યથા---
"ક્વ સૂર્યપ્રભવો વંશઃ ક્વ ચાલ્પવિષયા મતિઃ ।
તિતીર્ષુર્દુસ્તરં મોહાદુડુપેનાસ્મિ સાગરમ્" ॥
"મન્દઃ કવિયશ- પ્રેપ્સુર્ગમિષ્યામ્યુપહાસ્યતામ્ ।
પ્રાંશુલભ્યે ફલે લોભાદુદ્વાહુરિવ વામનઃ" ॥
"અથવા કૃતવગ્દ્વારે વંશે ઽસ્મિન્ પૂર્વસૂરિભિઃ ।
મણૌ વજ્રસમુત્કીર્ણો સૂત્રસ્થે વાસ્તિ મે ગતિઃ" ॥
અત્ર પદ્યદ્વયોક્તનિષેધસ્ય તૃતીયપદ્યેન વિધાને નિષેધસ્યાભાસતા એવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનિષ્ટસ્ય તથાર્થસ્ય વિધ્યાભાસઃ પરો મતઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) અન્યવિધમાક્ષેપાલઙ્કારમાહ---અનુષ્ટસ્યેતિ ।
અનિષ્ટસ્યાર્થસ્ય વિધ્યાભાસો નિષેધબોધકો વિધિસ્તથા પૂર્વોક્તવત્ વિશેષપ્રતિપત્તયે ચેત્તદાપર આક્ષેપાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) એવમીષન્નિષેધાભાસાશ્રયમેકમાક્ષેપમુક્ત્વા તદ્વિપરીતમનિષ્ઠવિધ્યાભાસં દ્વિતીયમાહ---અનિષ્ટસ્યેતિ ।
અયમર્થઃ ।
યથેષ્ટસ્ય નિષેધસ્તથનિષ્ટસ્ય નિધિરનુપપદ્યમાન આભાસે પર્યવસાયી દ્વિતીયાક્ષેપાલઙ્કારબીજમિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથેતિ પૂર્વવદ્વિશેષપ્રતિપત્તયે ।
યથા--
"ગચ્છ ગચ્છસિ ચેત્ કાન્ત ! પન્થાનઃ સન્તુ તે શિવાઃ ।
મમાપિ. જન્મ તત્રૈવ ભૂયાદ્યત્ર ગતો ભવાન્" ॥
અત્રાનિષ્ટત્વાદ્રમનસ્ય વિધિઃ પ્રસ્ખલદ્રૂપો નિષેધે પર્યવસ્યતિ ।
વિશેષશ્ચ ગમનસ્યાત્યન્તપરિહાર્યત્વરૂપઃ પ્રતીયતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) "ગચ્છ ગચ્છસિ ચેત્કાન્તઽ; ઇત્યત્ર જન્મકથનાન્મરણં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
પ્રસ્ખલદ્રૂપ ઇતિ---અવિધીભવદ્રૂપ ઇત્યર્થઃ ।
વિશેષપ્રતિપત્તિં દર્શયતિ---વિશેષશ્ચેતિ ।
લોચના:
(લો, ૠ) અત્યન્તપરિહાર્યરૂપઃ મમાપીત્યાદિના દ્વિતીયાર્ધેન વ્યઞ્જિતઃ ।
યતત્ર--- યાતુ યાતુ કિમનેન તિષ્ઠતા મુઞ્ચ મુઞ્ચ સખિ સાદરં વચઃ ।
ખણ્ડિતાધરકલઙ્કિતશ્રિયં શક્નુમો ન નયનૈર્નિરીક્ષિતુમ્ ॥
ઽ; ઇતિ રાઘવાનન્દૈરુદાહૃતં તદસમઞ્જસમ્ ।
અત્રોદાહરણવત્ સર્વથા ન યાત્વિતિ તથાવિધાપરાધકાલે નાયિકાયા નિષેધાભાસસ્ય મૂઢાનામપિ બુદ્ધ્યનારોહાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિભાવના વિના હેતું કાર્યોત્પત્તિર્યદુચ્યતે ।
ઉક્તાનુક્તનિમિત્તત્વાદ્દ્વિધા સા પરિકીર્તિતા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) વિભાવનાલઙ્કારમાહ---વિભાવનેતિ ।
હેતું હેત્વાભાસમ્ ।
કાર્યોત્પત્તિસ્તદીયકારણવિશેષાદિવાચ્યમ્ ।
ઉક્તાનુક્તેતિનિમિત્તં કાર્યોત્પત્તેઃ ।
વ્યાચષ્ટે---વિના કારણમિતિ ।
લોચના:
(લો, ઌ) અસ્ય ચાક્ષેપસ્ય વિરોધાશ્રયત્વેન તદનન્તરં વિરોધમૂલાલઙ્કારપ્રદર્શનં પ્રક્રિયતે---વિભાવનેતિ ।
ઉચ્યતે ચમત્કારપ્રતિપત્તયે કવિના નિબધ્યતે યસ્ય કસ્યચિત્કારણસ્યાભાવં દર્શયિત્વેત્યર્થઃ ।
એવમન્યેષુ એવંવિધસ્થલેષુ સૂત્રાર્થા નેયાઃ ।
તત્ત્વતઃ સર્વથાકારણાભાવે કાર્યોત્પત્તેરવિદ્યમાનત્વાત્ ।
ઉક્તેતિ ।
સા વિભાવના ઉક્તનિમિત્તા અનુક્તનિમિત્તા ચેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિના કારણમુપનિબધ્યમાનો ઽપિ કાર્યોદયઃ કિઞ્ચિદન્યત્કારણમપેક્ષ્યૈવ ભવિતું યુક્તઃ ।
તચ્ચ કારણાન્તરં ક્વચિદુક્તં ક્વચિદનુક્તમિતિ દ્વિધા ।
યથા--
"અનાયાસકૃશં મધ્યમશઙ્કતરલે દૃશૌ ।
અભૂષણમનોહારિ વપુર્વયસિ સુભ્રુવઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) અનાયાસેતિ ।
મધ્યો મધ્યભાગઃ ।
અશઙ્કે શઙ્કયૈવ તારતમ્યૌચિત્યાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર વયોરૂપનિમિત્તમુક્તમ્ ।
અત્રૈવ "વપુર્ભાતિ મૃગીદૃશઃ" ઇતિ પાઠે ઽનુક્તમ્
સતિ હેતૌ ફલાભાવો વિશેષોક્તિસ્તથા દ્વિધા ।
લોચના:
(લો, એ) ફલાભાવઃ શબ્દેનોપનિબદ્ધ ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથેત્યુક્તાનુક્તનિમિત્તત્વાત્ ।
તત્રોક્તનિમિત્તા યથા--
"ધનિનો ઽપિ નિરુન્માદા યુવાનો ઽપિ ન ચઞ્ચલાઃ ।
પ્રભવો ઽપ્યપ્રમત્તાસ્તે મહામહિમશાલિનઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) વિશેષોક્ત્યલઙ્કારમાહ--સતિ હેતાવિતિ ।
ઉક્તે સીત્યર્થઃ, ફલાભાવો ઽપ્યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
ધનિનો ઽપીતિ ।
તે વર્ણનીયા રાજાનઃ ।
એતદેવ વિશદયતિ---વિનેતિ ।
ઇયઞ્ચ કારણાભાવેન પરતન્ત્રતયા કાર્યેત્પત્તેર્વિશિષ્ટતયા ભાવનાદન્વર્થા વિભાવના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર મહામહિમશાલિત્વં નિમિત્તમુક્તમ્ ।
અત્રૈવ ચતુર્થપાદે "કિયન્તઃ સન્તિ ભૂતલે" ઇતિ પાઠે ત્વનુક્તમ્ ।
અચિન્ત્યનિમિત્તત્વં ચાનુક્તનિમિત્તસ્યૈવ ભેદ ઇતિ પૃથઙ્નોક્તમ્ ।
યથા--
"સ એકસ્ત્રી4ણિ જયતિ જગન્તિ કુસુમાયુધઃ ।
હરતાપિ તનું યસ્ય શમ્ભુના ન હૃતં બલમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) અચિન્ત્યનિમિત્તરૂપસ્ય પ્રભેદાન્તરં કાવ્યપ્રકાશકૃતોચ્યતે ।
તચ્ચાનુક્તનિમિત્તરૂપમેવેતિ પૃથક્ નોચ્યતે ઇત્યાહ----અચિન્ત્યેતિ ।
અચિન્ત્યનિમિત્તોદાહરણં તદુક્તં દર્શયતિ---યથા સ એક ઇતિ ।
ત્રીણિ જગન્તીત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર તનુહરણેનાપિ બલાહરણે નિમિત્તમચિન્ત્યમ્ ।
ઇહ ચ કાર્યાભાવઃ કાર્યવિરુદ્ધસદ્ભાવમુખેનાપિ નિબદ્ધ્યતે ।
વિભાવનાયામપિ કારણાભાવઃ કારણવિરુદ્ધસદ્ભાવમુખેન ।
એવઞ્ચ "યઃ કૌમારહરઃ" ઇત્યાદેરુકણ્ઠાકારણવિરુદ્ધસ્ય નિબન્ધનાદ્વિભાવના ।
"યઃ કૌમાર-" ઇત્યાદેઃ કારણસ્ય ચ કાર્યવિરુદ્ધાયા ઉત્કણ્ઠાયા નિબન્ધનાદ્વિશેષોક્તિઃ, એવં ચાત્ર વિભાવનાવિશેષોક્ત્યોઃ સઙ્કરઃ ।
શુદ્ધોદાહરણં તુ મૃગ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) ઉત્કણ્ઠાકારણવિરુદ્ધસ્યેતિ ।
ઉત્કણ્ઠાકારણં હિ તાદૃશપત્યાદ્યસન્નિધાનં, તદ્વિરુદ્ધસ્ય તાદૃશપત્યાદિસન્નિધાનસ્યેત્યર્થઃ ।
કારણસ્ય ચ કાર્યવિરુદ્ધાયા ઇતિ ।
તાદૃશકારણસ્ય યત્કાર્યમનુત્કણ્ઠા ।
તદ્વિરુદ્ધાયા ઇત્યર્થઃ ।
શુદ્ધોદાહરણં મૃગ્યમિતિ ।
શુદ્ધોદાહરણદ્વયન્તુ વિભાવનાવિશેષોક્ત્યોરનાયાસકૃશમિત્યાદિકં, ઽ; ધનિનો ઽપિ નિરુન્માદાઽ; ઇત્યાદિકમેવ ચાસ્તિ ।
તયોસ્તથાત્વમેવ મૃગ્યમિત્યર્થઃ ।
તથાહિ---અનાયાસકૃશમિત્યાદૌ શઙ્કાવિરુદ્ધાયા અશઙ્કાયા, ભૂષણવિરુદ્ધસ્યઽભૂષણત્વસ્ય ચ પ્રતીતાવપિ ન વિશેષોક્તિઃ પ્રતીયતે ।
ન હિ તારલ્યાભાવરૂપસ્ય ફલાભાવસ્ય મનોહારિત્વાભાવરૂપસ્ય ફલાભાવસ્ય ચ પ્રતીત્યા વિશેષોક્તિઃ સ્યાત્ ।
તથા ધનિનો ઽપીત્યાદાવધનિત્વાવિરુદ્ધસ્ય ધનિત્વસ્ય પ્રતીતાવપિ ન વિભાવનાપ્રતીતિઃ, નહિ અધનિત્વાદેઃ ફલાન્યનુન્માદાદીનિ યેનાધનિત્વવિરુદ્ધધનિત્વપ્રતીતાવપિ તાદૃશફલાભાવપ્રતીત્યા વિભાવના સ્યાત્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) ઇહ ચ કાર્યાભાવ ઇત્યાદિગ્રન્થઃ પ્રથમપરિચ્છેદ એવ વિશદીકૃતઃ ।
સઙ્કર એકસ્યોપગ્રહન્યાયદોષાભાવાદનિશ્ચય ઇતિ પ્રકારઃ ।
શબ્દોદાહરણં વિશેષોક્તેઃ કાર્યવિરુદ્ધસદ્ભાવમુખેન, નતુ "સ એકસ્ત્રીણિ" ઇત્યાદિવત્ કાર્યવિરુદ્ધમુખેન વિભાવનાયાશ્ચ કારણવિરુદ્ધસદ્ભાવમુખેન શુદ્ધોદાહરણં તુ અન્યાન્યસાઙ્કર્યાભાવયુક્તમ્ ।
યદ્યથા---
"કર્પૂર ઇવ દગ્ધો ઽપિ શક્તિમાન્ યો જને જને નમો ઽસ્ત્વવાર્યવીર્યાય તસ્મૈ મકરકેતવે" ॥
અત્ર દાહકાર્યંતયા શક્તેરભાવો ઽશક્તિવિરુદ્ધશક્તિસદ્ભાવમુખેન ઉપનિબદ્ધ ઇતિ વિશેષોક્તિઃ સુફુટા ।
એવં વિભાવનાદયો ઽપિ
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
જાતિશ્ચતુર્ભિર્જાત્યાદ્યૈર્ગુણો ગુણાદિભિસ્ત્રિભિઃ

ક્રિયા ક્રિયાદ્રવ્યાભ્યાં યદ્દ્રવ્યં દ્રવ્યેણ વા મિથઃ ।
વિરુદ્ધમિવ ભાસેત વિરોધો ઽસૌ દશાકૃતિઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) દશવિધં વિરોધાભાસાલઙ્કારમાહ--જીતિરિત્યાદિ ।
જાત્યાદૌ જાતિગુણક્રિયાદ્રવ્યૈર્મિથો વિરુદ્ધૈરિતિ યથાલિઙ્ગમન્વયઃ ।
ગુણશ્ચ જાતિક્રિયાભિન્નં ધર્મમાત્રં બોધ્યમ્ ।
ગુણાદિભિસ્ત્રિભિરિતિ ।
તસ્ય જાત્યા સહ વિરોધસ્તુ જાતેર્ગુણેન સહ વિરોધરૂપ એવેતિ પૂર્વગણનાપ્રવિષ્ટત્વાન્નોક્તઃ ।
એવમુત્તરદ્વયે ઽપિ ।
દ્વવ્યં ત્વેકવ્યક્તિકં બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઓ) ચતુર્ભિઃ જાતિગુણક્રિયાદ્રવ્યૈઃ વિરુદ્ધમિવ ભાસેત, પર્યવસાને તુ આવિરોધ એવ અન્યથા દોષાવહત્વાદિત્યર્થઃ ।
ગુણસ્ય જાત્યા સહ જાતેર્ગુણેન સહ વિરોધ એવેતિ ગુણવિરુદ્ધસ્ય ત્રૈવિધ્યમેવ ।
એવમેવ ક્રિયાવિરુદ્ધસ્ય ચૈક્યવિધ્યમેવેતિઃ--શાકૃતિર્દશપ્રકારો વિરોધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણ યથા--
"તવ વિરહે મલયમરુદ્દવાનલઃ શશિરુચો ઽપિ સોષ્માણઃ ।
હૃદયમલિરુતમપિ ભિન્તે નલિનીદલમપિ નિદાઘરવિરસ્યાઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) તત્ર જાતેશ્ચતુર્ભિશ્ચ સહ વિરોધમેકશ્લોકે એવ દર્શયતિ---તવ વિરહ ઇતિ ।
તવ વિરહે ઽસ્યા ઇતિ મલયપવનાદૌ સર્વત્રાન્વયઃ ।
અત્ર દવદહનત્વમલયપવનત્વજાત્યૌર્વિરોધઃ ।
ન ચાત્ર રૂપકમ્, દાહકત્વશીતલત્વધર્મવ્યાપ્યયોર્જાત્યોર્વિરોધસ્યૈવ પુરઃ સ્ફૂર્ત્તિકત્વાત્ ।
શશિરુચો ઽપીત્યત્ર શશિરુચિત્વજાતેશ્ચ સોષ્મત્વગુણવિરોધઃ ।
હૃદયમિત્યત્રાલિરુતત્વજાતેર્ભેદેન ક્રિયયા વિરોધઃ ।
નલિનીદલમપીત્યત્ર નલિનીદલત્વજાતેર્નિદાઘરવિણા દ્રવ્યેણ સહ તાદાત્મ્યેન વિરોધઃ ।
અત્રાપિ વિરુદ્ધધર્મવ્યાપ્યત્વાદ્ વિરોધસ્યૈવ પુરઃ સ્ફૂર્ત્તિકત્વાદપિકારેણ વિરોધબોધનાચ્ચ ન રૂપકમ્ ।
રવેરુષ્મત્વવ્યાપ્યતા તુ તાદાત્મ્યેન ।
રવીણાં દ્વાદશત્વે ઽપિ નાત્ર જાતિવિરોધઃ, નિદાઘીયવિશેષણાદૃતુષટ્કપ્રવર્ત્તકરવેરેવાત્ર રવિપદાર્થત્વાત્ તસ્યૈકત્વાદેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સન્તતમુસલાસઙ્ગાદ્વહુતરગૃહકર્મઘટનયા નૃપતે ! ।
દ્વિજપત્નીનાં કઠિનાઃ સતિ ભવતિ કરાઃ સરોજસુકુમારાઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) ગુણસ્ય ગુણવિરોધમાહ---સન્તતેતિ ।
હે નૃપ ! તે પૂર્વં સન્તતેત્યાદિના કઠિના દ્વિજપત્નીનાં કરા ભવન્તિ સરોજસુકુમારાઃ ।
ત્વયા સમ્પદ્દાનેન દાસીભિ કર્મકરણાત્ કરસૌકુમાર્યમ્ ।
અત્ર કઠિનત્વસૌકુમાર્યગુણયોર્વિરોધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"અજસ્ય ગૃહ્ણતો જન્મ નિરીહસ્ય હતદ્વિષઃ ।
સ્વપતો જાગરૂકસ્ય યાથાર્થ્યં વેદ કસ્તવ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) ગુણસ્ય ક્રિયાવિરોધમાહ---અજસ્યેતિ ।
ઈશ્વરં પ્રતિ દેવાનાં સ્તુતિરયમ્ ।
અજસ્યેત્યત્ર જન્માભાવગુણજન્મગ્રહણક્રિયયોર્વિરોધઃ ।
એવં નિરીહત્વનિદ્રારૂપસ્વાપગુણયોરપિ શત્રુહનનજાગરણક્રિયાભ્યામ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"વલ્લભોત્સઙ્ગસઙ્ગેન વિના હરિણચક્ષુષઃ ।
રાકાવિભાવરીજાનિર્વિષજ્વાલાકુલો ઽભવત્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) ગુણસ્ય દ્રવ્યવિરોધમાહ---વલ્લભોત્સઙ્ગસઙ્ગેનેતિ ।
તદ્ વિના વિરહિણ્યા ઇત્યર્થઃ ।
રાકાવિભાવરીજાનિઃ પૂર્ણચન્દ્રઃ ।
અત્ર ચન્દ્રો દ્રવ્યમેકવ્યક્તિકરત્વાત્ ।
તસ્ય તાદાત્મ્યેન વિષજ્વાલાકુલત્વગુણવિરોધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નયનયુગાસેચનકં માનસવૃત્તયાપિ દુષ્પ્રાપમ્ ।
રૂપમિદં મદિરાક્ષ્યા મદયતિ હૃદયં દુનોતિ ચ મે ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) ક્રિયાયાઃ ક્રિયાવિરોધમાહ---નયનયુગેતિ ।
આસેચનકં સેકેન તાપનાશકમ્ અમૃતેન સેચનકં વા ।
દુષ્પ્રાપમન્યસ્ત્રીભિઃ ।
અત્ર મદનાદિક્રિયયોર્વિરોધઃ ।
લોચના:
(લો, ઔ) "તદાસેચનકં તૃપ્તેર્નાસ્ત્યન્તો યસ્ય દર્શનાત્ઽ; અમરઃ ।
મદિરો મત્તચકોરઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ત્વદ્વાજિ" ઇત્યાદિ ।
"વલ્લભોત્સઙ્ગઽ--ઇત્યાદિશ્લોકે ચતુર્થપાદે "મધ્યન્દિનદિનાધિપઃ" ઇતિ પાઠે દ્રવ્યયોર્વિરોધઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) ક્રિયાયા દ્રવ્યવિરોધમાહ--ત્વદ્વાજિરજીતિ ।
અત્ર હરો દ્રવ્યં, તાદાત્મ્યેન તસ્ય નઞર્થવિશિષ્ટધારણક્રિયાવિરોધઃ ।
વસ્તુતસ્તુ નેદમુદાહરણમુચિતં ગઙ્ગાં દધતો ઽસ્ય ધારણક્રિયાભારરૂપગુણસ્યૈવ વિરુદ્ધત્વાત્ ।
કિન્તુ "મોક્ષ્યતે શિરસો ગઙ્ગાં ભુરિભારકરીં હરઽ; ઇત્યેવં પાઠવિશિષ્ટમેવેદમુદાહરણં બોધ્યમ્ ।
મધ્યન્દિનદિનાધિપ ઇતિ પાઠે ઇતિ ।
ચન્દ્રસૂર્યયોર્વિરુદ્ધશીતોષ્ણગુણવત્ત્વેન વિરોધસ્ય પુરઃ સ્ફુર્ત્તિકત્વાદ્ અત્રાપિ ન રૂપકમ્ ।
દિનાદિપશ્ચૈક એવ સૂર્યો નાપરે એકાદેશા ઇતિ ન જાતિવિરોધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર "તવ વિરહ-" ઇત્યાદૌ પવનાદીનાં બહુવ્યક્તિવાચકત્વાજ્જાતિશબ્દાનાં દવાનલોષ્મહૃદયભેદનસૂર્યૈર્જાતિગુણક્રિયાદ્રવ્યરૂપૈરન્યોન્યં વિરોધો મુખત આભાસતે, વિરહહેતુકત્વાત્સમાધાનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) અત્ર પ્રથમશ્લોકે જાતેશ્ચતુર્ભિઃ સહ વિરોધં ગ્રાહયતિ--અત્ર તવ વિરહ ઇત્યાદાવિતિ ।
પવનાદીનામિત્યાદિપદાત્ શશિરુચ્યલિરુતનલિનીદલપદપરિગ્રહઃ ।
એષાં સર્વેષાં બહુવ્યક્તિવાચકત્વાદિત્યર્થઃ ।
મુખતઃ--આપાતતઃ ।
તેષાં યથોક્તજાત્યાવિરોધં દર્શયતિ---વિરહહેતુકત્વાદિતિ ।
સમાધાનમવિરોધઃ ।
વિરોધહેતુકત્વં વિરોધં વ્યક્ત્યોરેવ ।
તેદ્ધતુત્વં તદ્વ્યક્ત્યારોપમાત્રમ્ ।
નતુ વિરુદ્ધયોર્વાસ્તવમૈકાધિકરણયમિત્યર્થઃ ।
એવ મિત્યાદિકં સ્પષ્ટમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"અજસ્ય-" ઇત્યાદાવજત્વાદિગુણસ્ય જન્મપ્રહણાદિક્રિયયા વિરોધઃ, ભગવતઃ પ્રભાવસ્યાતિશાયિત્વાત્તુ સમાધાનમ્ ।
"ત્વદ્વાજિ-" ઇત્યાદૌ "હરો ઽપિ શિરસા ગઙ્ગાં ન ધત્તે" ઇતિ વિરોધઃ, "ત્વદ્વાજિ-" ઇત્યાદિકવિપ્રૌઢોક્ત્યા તુ સમાધાનમ્ ।
સ્પષ્ટમન્યત્ ।
વિભાવનાયાં કારણાભાવેનોપનિબધ્યમાનત્વાત્કાર્યમેવ બાધ્યત્વેન પ્રતીયતે, વિશોષોક્તૌ ચ કાર્યાભાવેન કારણમેવ; ઇહ ત્વન્યોન્યં દ્વયોરપિ બાધ્યત્વમિતિ ભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) વિભાવનાવિશેષોક્ત્યોરપિ કારણાભાવે કાર્યસત્ત્વયોઃ કાર્યાભાવકારણસત્ત્વયોશ્ચ વિરુદ્ધત્વેન ભાસમાનત્વાદ્ વિરોધાભાસત્વપ્રસક્તૌ તત એનં વિશેષયિતુમાહ---વિભાવનાયામિતિ ।
કારણાભાવેન સહોપનિબધ્યમાનત્વાદિત્યર્થઃ ।
વિશેષોક્તાવિતિ કારણમાત્રસામગ્રી, તસ્યા એવ ફલભાવકાલે બાધ્યત્વપ્રતીતેઃ ।
વિશેષોક્ત્યુદાહરણેષુ યદ્યત્કારણં નિર્દિષ્ટં તસ્યૈવ સામગ્રીત્વેનાધ્યાસે એવં વૈચિત્ર્યાત્ ।
અન્યથા કારણાન્તરાભાવપ્રયુક્તે ફલાભાવે કિમ વૈચિત્ર્યમ્ ॥
લોચના:
(લો, અ) કારણાભાવે ઇત્યનન્તરં બલવદિત્યર્થઃ ।
એવમન્યત્ર ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કાર્યકારણયોર્ભિન્નદેશતાયામસઙ્ગતિઃ ।

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) અસઙ્ગ્ત્યલઙ્કારમાહ---કાર્યકારણયોરિતિ ।
ઉત્પાત્તકાલે સમાનદેશતયા પ્રતીતિનિયતયોરિત્યર્તઃ ।
તેનાન્યદા ભિન્નદેશયોર્દણ્ડઘટયોઃ સર્વદૈવ ભિન્નદેશયોઃ કાર્યયોશ્ચ ભિન્નદેશત્વે ઽપિ નાયમલઙ્કારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"સા બાલા વયમપ્રગલ્ભમનસઃ સા સ્ત્રી વયં કાતરા સા પીનોન્નતિમત્પયોધરયુગં ધત્તે સખેદા વયમ્ ।
સાક્રાન્તા જઘનસ્થલેન ગુરુણા ગન્તું ન શક્તા વયં દોષૈરન્યજનાશ્રયૈરપટવો જાતાઃ સ્મ ઇત્યદ્ભુતમ્" ॥
અસ્યાશ્ચાપવાદકત્વાદેકદેશસ્થયોર્વિરોધે વિરોધાલઙ્કારઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) સા બાલેતિ ।
દ્રસ્થાં પ્રિયાં સ્મૃત્વા વિરહે દુર્બલસ્યોક્તિરિયમ્ ।
બાલા બાલ્યધર્મમૃદુત્વવતી તત્કાર્યં તસ્યા એવ વચો ઽપ્રાગલ્ભ્યં તચ્ચાસ્માકં વિરહદૌર્બલ્યાત્ ।
વસ્તુતો બાલાત્વે ઽપિ પીનસ્તનકથનાનુપપત્તેઃ ।
સા સ્ત્રીતિ કાતર્યસ્ય સ્ત્રીધર્મત્વાત્ ।
ગમનાશક્તિરપિ દૈર્બલ્યાત્ ।
વિરોધાલઙ્કારબોધકતામસ્યા આહ---અસ્યા ઇતિ ।
વિરોધાલઙ્કારો ભિન્નૈકદેશતા નિયમેનાનુક્તત્વાદુત્સર્ગઃ ।
અસ્યાશ્ચ ભિન્નદેશતાનિયમેનોક્તત્વેનાપવાદત્વાદેતદ્વિષયપરિહારેણૈકદેશસ્થયોરવે વિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, આ) ભિન્નદેશસ્થત્વમાપ્તતાયાં યદ્દેશમેવ કારણં તદ્દેશમેવ કાર્યમિત્યેવમેવ નિયમઃ ।
એકદેશસ્થયોરેવ નતુ ભિન્નદેશસ્થયો અપવાદવિધેર્બલીયસ્ત્વાદિતિભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ગુણૌ ક્રિયે વા ચેત્સ્યાતાં વિરુદ્ધે હેતુકાર્યયોઃ

યદ્વરબ્ધસ્ય વૈફલ્યનર્થસ્ય ચ સમ્ભવઃ ।
વિરૂપયોઃ સંઘટના યા ચ તદ્વિષમં મતમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) ચતુર્વિધં વિષમાલઙ્કારમાહ---ગુણૌ ક્રિયે વેતિ ।
હુતુકાર્યયોર્ગુણૌ ક્રિયે વા યદ્ યદિ વિરુદ્ધે પરસ્પરવિપરીતે સ્યાતાં તદા એતૌ દ્વે ચ વિષમે ।
તૃતીયમાહ--યદારબ્ધસ્યેતિ ।
વૈફલ્યમુદ્દેશ્યફલાભાવઃ; પ્રત્યુતાનર્થસ્યોત્પત્તિરિત્યર્થઃ ।
ચતુર્થં વિષમમાહ--વિરૂપયોરિતિ ।
વિરૂપત્વેન પરસ્પરસમ્બન્ધાયોગ્યત્વેનોક્તયોર્યઃ સમ્બન્ધઃ પ્રતીયત ઇત્યર્થઃ ।
એતચ્ચ ક્કદ્વયપ્રયોગે બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઇ) વિરૂપયોરન્યરૂપયોઃ સ ઘટનાયોગઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણ યથા--
"સદ્યઃ કરસ્પર્શમવાપ્ય ચિત્રં રણે રણે યસ્ય કૃપાણલેખા ।
તમાલનીલા શરદિન્દુપાણ્ડુ યશસ્ત્રિલોકાભારણં પ્રસૂતે" ॥
અત્ર કારણરૂપાસિલતાયાઃ "કારણગુણા હિ કાર્યગુણમારભન્તે" ઇતિ સ્થતેર્વિરુદ્ધા શુક્લયશસ ઉત્પત્તિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) તત્ર કાર્યકારણયોર્ગુણવિરોધમાહ---સદ્ય ઇતિ ।
તમાલવન્નીલા કૃપાણલેખા લેખાકારઃ કૃપાણો ખડ્ગો રણે રણે યસ્ય રાજ્ઞઃ કરસ્પર્શમવાપ્ય શરદિન્દુવત્પાણ્ડુ યશઃ સદ્યઃ પ્રસૂતે ઇદં ચિત્રમ્ ।
ત્રિલોકેતિ યશોવિશેષણમ્ ।
અત્ર કારણાસિલતાકાર્યયશસો નીલત્વાપાણ્ડુત્વે વિપરીતે ઇત્યાહ---અત્રેતિ ।
ગુણસ્ય વિરુદ્ધા ઇત્યન્વયઃ ।
શુક્લયશસ ઉત્પત્તિરિતિ ।
ઉત્પદ્યમાનયશઃ શુક્લમિતિ પર્યવસિત્તાર્થઃ ।
નનુ વિરુદ્ધત્વે કિં વૈચિત્ર્યમિત્યત આહ--કારણગુણા ઇતિ ।
સ્થિતેરિતિ નિયમાદિત્યર્થઃ ।
તથા ચ વિરુદ્ધયોર્વિરોધપ્રદર્શનં વૈચિત્ર્યમિત્યર્થઃ ।
યદ્યપ્યયં નિયમઃ સમાવાયિકારણકાર્યયોરેવ તથાપિ તદ્દર્શનાત્કવિના અન્યત્રાપિ તન્નયમમધ્યાસ્યેદં વર્ણિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"આનન્દમમન્દમિમં કુવલયદલલોચને ! દદાસિ ત્વમ્ ।
વિરહસ્ત્વયૈવ જનિતસ્તાપયતિતરાં શરીરં મે" ॥
અત્રાનન્દજનકસ્ત્રીરૂપકારણાત્તાપજનકવિરહોત્પત્તિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) કારણકાર્યયોર્વિરોધમાહ---આનન્દમમન્દમિતિ ।
કુવલયેત્યાદિકં સમ્બોધનમ્ ।
અત્રેતિ ।
તાપજનકવિરહોત્પત્તિઃ સ્વોત્પાદ્યવિરહજન્યતાપિક્રિયોત્પત્તિરિતિ પર્યવસિતાર્થઃ ।
તથા ચ સ્ત્રીતજ્જન્યવિરહયોઃ કારણકાર્યયોરાનન્દદાનતાપક્રિયે ચ વિરુદ્ધે ઇત્યર્થઃ ।
એતજ્જન્યસ્યતક્ત્રિયાસમાનક્રિયાયા એવ વૈચિત્ર્યં સમભાવ્ય વર્ણિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"અયં રત્નાકરો ઽમ્ભોધિરિત્યસેવિ ધનાશયા ।
ધનં દૂરે ઽસ્તુ વદનમપૂરિ ક્ષારવારિભૈઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ ઢ) આરબ્ધકાર્યવૈફલ્યાનર્થોત્પત્તિદ્વયમુદાહરતિ---અયમિતિ ।
અયમમ્ભોધિઃ રત્નાકર ઇતિ કૃત્વા મયા ધાનાશયા અસેવિ સેવિતઃ ।
ધનં દૂરે ઽસ્તુ પ્રાપ્ત્યવિષયો ઽસ્તુ ।
ક્ષારવારિભિસ્તુ વદનમપૂરિ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર કેવલં કાઙ્ક્ષિતધનલાભો નાભૂત્, પ્રત્યત ક્ષારવારિભિર્વદનપૂરણમ્ ।
"ક્વ વનં તરુવલ્કભૂષણં નૃપલક્ષ્મીઃ ક્વ મહેન્દ્રવન્દિતા ।
નિયતં પ્રતિકૂલવતિનો બત ધાતુશ્ચરિતં સુદુઃ સહમ્" ॥
અત્ર વનરાજ્યશ્રિયોર્વિરૂપયોઃ સંઘટના ।
ઇદં મમ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) વિરૂપયોર્ઘટનામાહ---ક્વ વનમિતિ ।
રામં શોચન્ત્યાઃ કૌશલ્યાયા ઉક્તિરિયમ્ ।
તરુવલ્કલમેવ ભૂષણં યત્ર તાદૃશાં વનં ક્વ નૃપેત્યાદિકં ક્ક ।
પરસ્પરાસમ્બન્ધાયોગ્યતયા ક્કદ્વયેનોક્તયોરનયોરેકત્ર રામે ઘટના ।
એવં "ક્વ સૂર્યપ્રભવઽ; ઇત્યાદાવપિ બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા--
"વિપુલેન સાગરશયસ્ય કુક્ષિણા ભુવનાનિ યસ્ય પપિરે યુગક્ષયે ।
મદવિભ્રમાસકલયા પપે પુનઃ સ પુરસ્ત્રિયૈકતમયૈકયા દૃશા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) ક્કદ્વયાભાવે ઽપ્યાહ---વિપુલેનેતિ ।
સાગરશયસ્ય વિષ્ણોર્વિપુલેન કુક્ષિણા ઉદરેણ યુગક્ષયકાલે ભુવનાનિ પપિરે ।
સ પુનર્વિષ્ણુઃ શ્રીકૃષ્ણઃ એકતમયા પુરસ્ત્રિયા કર્ત્ર્યા મદવિભ્રમેણાસકલયા એકદેશરૂપયા એકયા દૃશા પપે ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર ભુવનપાનસમર્થકુક્ષિમત એકસ્ત્રીકટાક્ષેણ પેયત્વયોગો વિરુદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
કાવ્યપ્રકાશકૃન્મતે તુક્કદ્વયેન વિનૈવાત્ર વિરુદ્ધતયાપ્રતીતેઃ કેનાપ્યનુક્તતયા નેદં ચતુર્થવિષમાલઙ્કારોદાહરણમ્ ।
અતઃ કારણકાર્યયોઃ ક્રિયાવિરોધરૂપદ્વિતીયવિષમોદાહરણતયૈવાયં શ્લોકસ્તેન દર્શિતઃ ।
કુક્ષિસ્તુ અવયવઃ કારણમ્ ।
કુક્ષિમાનવયવી શ્રીકૃષ્ણસ્તુ કાર્યમ્ ।
તયોર્ભુવનપાનસ્ત્રીકટાક્ષપેયત્વક્રિયે વિરુદ્ધે ॥
લોચના:
(લો, ઈ) તદિતિ ।
વિષમાલઙ્કારણામેષાં સૂત્રોક્તપ્રકારણામુપલક્ષણતયા સમ્બન્ધિનોરનનુરૂપતયા તક્ષ્યાનુસારેણાન્યે ઽપિ પ્રકારા ઉદાહર્તવ્યા ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર દિડ્યાત્રમુદાહૃત્ય દર્શયતિ-વિપુલેનેતિ ।
અસકલયા અસમગ્રપાતિન્યા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સમં સ્યાદાનુરૂપ્યેણ શ્લાઘા યોગ્યસ્ય વસ્તુનઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) સમસંજ્ઞકમલઙ્કારમાહ---સમમિતિ ।
યોગ્યયોઃ પરસ્પરોચિતયોઃ વસ્તુનોરાનુરૂપ્યેણૌચિત્યેન યા શ્લાઘા સા સમનામાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) અત્રાવયવાવયવિનોર્વૈષમ્યમ્ ।
ક્વચિત્ સજાતીયયોઃ---
"અસિતમેકસુરાશિતમપ્યભૂ- ન્ન પુનરેષ પુનર્વિષદં વિષમ્ ।
અપિ નિપીય સુરૈર્જનિતક્ષયં સ્વયમુદેતિ પુનર્નવમાર્ણવમ્" ॥
અત્ર વ્યતિરેકયોગે ઽપિ દ્વયોઃ સઙ્કરો, નતુ વિષમાલઙ્કારાભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
શશિનમુપગતેયં કૌમુદી મેઘમુક્તં જલનિધિમનુરૂપં જહ્નુકન્યાવતીર્ણા ।
ઇતિ સમગુણયોગપ્રીતયસ્તત્ર પૌરાઃ શ્રવણકટુ નૃપાણામેકવાક્યં વિબવ્રુઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) શશિનમિત્યાદિ ।
અજે ઇન્દુમત્યા સ્વયંવૃતે પૌરાણાં શ્લોઘોક્તિરિયમ્ ।
રસગુણયોર્યોગેન પ્રીતિર્યેષાં તાદૃશાઃ પૌરા ઇત્યેકવાક્યમેકસ્ય જનસ્ય પ્રાથમિકં વાક્યં વિવવ્રુઃ ।
તદર્થકશબ્દાન્તરૈર્વિવૃતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
શશિનમિત્યાદ્યેકસ્ય વાક્યમ્ ।
શશિજલનિધિત્વેન અજઃ ।
કૌમુદીજહ્નુકન્યાત્વેનેન્દુમતી ।
પૃથક્સિદ્ધસ્યૈવ પ્રાપ્તિઃ ।
કૌમુદી તુ શશિનો ન પૃથક્ સિદ્ધા, અતઃ પૃથક્સિદ્ધસમ્પાદનાય્ મેઘમુક્તત્વવિશેષણમ્ ।
મેઘેન પૃથક્કૃતાયાસ્તદપગમે પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) વિષમાદ્ વૈપરીત્યેન સમસ્ય લક્ષણમ્ ।
વસ્તુનોર્દર્શનીયયોઃ ।
જહ્નુકન્યા ગઙ્ગા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિચિત્રં તદ્વિરુદ્ધસ્ય કૃતિરિષ્ટફલાય ચેત્

યથા--
"પ્રણમત્યુન્નતિહેતોર્જોવિતહેતોર્વિમુઞ્ચતિ પ્રાણાન્ ।
દુઃ ખીયતિ સુખહેતોઃ કો મૂઢઃ સેવકાદન્યઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) પ્રણમતીતિ ।
પ્રણામો હિ નમ્રીભાવઃ સ ઉન્નતિવિપરીતઃ ।
પ્રાણાન વિમુઞ્ચતિ, યુદ્ધે ઇતિ શેષઃ ।
યદ્યપિ પ્રાણવિમોકો ન જીવિતસ્ય હેતુસ્તથાપિ પ્રાણવિમોકક્રિયાપરમત્ર વિમુઞ્ચતિપદમ્ ।
દુઃ ખીયતિ દુઃ ખમિચ્ચતિ, દુઃ ખજનકક્રિયાપ્રવૃત્તત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઋ) ઇષ્ટફલસ્ય પ્રકૃતોદાહરણાદૌ ઉન્નત્યાદેઃ પ્રાપ્ત્યર્થં તદ્વિરુદ્ધસ્ય પ્રણામાદેઃ કરણં વિચિત્રાલઙ્કારબીજફલમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આશ્રયાશ્રયિણોરેકસ્યાધિક્યે ઽધિકમુચ્યતે ।
લોચના:
(લો, ૠ) આધિક્યં ક્વચિદાશ્રયાશ્રયિણોર્મહત્ત્વમિતિ દ્વિવિધો ઽધિકાખ્યાલઙ્કારઃ ઇત્યર્થઃ ।
યત્ પુનઃ કૈશ્ચિદુક્તં વસ્તુતઃ તનુત્વે ઽપિ યદેકસ્યાધિક્યં તદધિકમુચ્યતે ઇતિ તન્ન ।
"દ્યૌરત્ર ક્વચિદાશ્રિતા પ્રવિતતં પાતાલમત્ર ક્વચિત્ ક્વાપ્યત્રૈવ ધરાધરાધરજલા ધારાવલિર્વર્ત્તતે ।
સ્ફીતસ્ફીતમહો નભઃ કિયદિદં યસ્યેત્થમેવંવિધૈર્- દૂરે પૂરણમસ્તુ શૂન્યમિતિ યન્નામાપિ નાસ્તં ગતમ્" ॥
ઇત્યાદાવવ્યાપ્તેઃ ।
અત્ર હિ નભસો ન તનુત્વમ્ ।
અસ્ય ચાલઙ્કારસ્યાશ્રયાશ્રયિરૂપવિલક્ષણાશ્રયતયાપવાદત્વેન વિષમાલઙ્કારબાધકતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આશ્રયાધિક્યે યથા--
"કિમધિકમસ્ય બ્રૂમો મહિમાનં વારિઘેર્હરિર્યત્ર ।
અજ્ઞાત એવ શેતે કુક્ષૌ નિક્ષિપ્ય ભુવનાનિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) અધિકસંજ્ઞકમલઙ્કારમાહ--આશ્રયેતિ ।
આધિક્યમ્ અધિકતયા વર્ણનમિત્યર્થઃ ।
કિમધિકમિતિ ।
ભુવનાનિ કુક્ષૌ નિક્ષિપ્ય હરિર્યત્રાજ્ઞાત એવ શેતે ।
જલનિધેઃ કિઞ્ચિદવચ્છેદેનૈવ શયનાજ્જલનિધિદ્રષ્ટૃભિરજ્ઞાત એવ શેત ઇત્યર્થઃ ।
અસ્ય જલનિધેર્મહિમાનં કિમાધિકં વદામ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર કુક્ષિનિક્ષિપ્તભુવનસ્યાપિ હરેસ્તુ કિઞ્ચિદવચ્છેદેનૈવ શયનાદાશ્રયસ્ય જલનિધેરાધિક્યં વર્ણિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આશ્રિતાધિક્યે યથા--
"યુગાન્તકાલપ્રતિસંહૃતાત્મનો જગન્તિ યસ્યાં સવિકાસમાસત ।
તનૌ મમુસ્તત્ર ન કૈટભદ્વિષસ્તપોધનાભ્યાગમસમ્ભવા મુદઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) આશ્રિતાધિક્યવર્ણનમાહ---યુગાન્તેતિ ।
નારદાગમને શ્રીકૃષ્ણસ્ય હર્ષાધિક્યવર્ણનમિદમ્ ।
યુગાન્તકાલે પ્રતિસંહૃતાઃ સ્વકુક્ષૌ પ્રવેશિતા આત્માનઃ પ્રાણિનો યેન તાદૃશસ્ય કૈટભદ્વિષો વિષ્ણોર્યસ્યાં તનૌ જગન્તિ સવિકાશમયન્ત્રણમાસત તત્ર તસ્યાં તનૌ તપોધનસ્ય નારદસ્યાભ્યાગમસમ્ભવા ભુદો ન મમુઃ ન સ્થાતુમવકાશં લેભિરે ઇત્યર્થઃ ।
તનુભેદે ઽપિ વિષ્ણુતનુત્વેનૈકત્વાધ્યાસાદેકત્વં બોધ્યમ્ ।
અત્રાશ્રિતાનાં મુદામધિકત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યોન્યમુભયોરેકક્રિયાયાઃ કારણં મિથઃ

"ત્વયા સા શોભતે તન્વી તયા ત્વમપિ શોભસે ।
રજન્યા શોભતે ચન્દ્રશ્ચન્દ્રેણાપિ નિશીથિની" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) અન્યોન્યસંજ્ઞકમલઙ્કારમાહ--અન્યોન્યમિતિ ।
એકા ક્રિયા એકજાતીયા ક્રિયા ।
ઉભયોર્મિથઃ કરણમિત્યર્થઃ ।
ત્વયા સેતિ ।
પરાર્દ્ધં દૃષ્ટાન્તાલઙ્કારે ઽપિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદાધેયમનાધારમેકં ચાનેકગોચરમ્ ।
કિઞ્ચિત્પ્રકુર્વતઃ કાર્યમશક્યસ્યેતરસ્ય વા

કાર્યસ્ય કરણં દૈવાદ્વિશેષસ્ત્રિવિધસ્તતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) ત્રિવિધં વિશેષાલઙ્કારમાહ---યદાધેયમિતિ ।
યાદિતિ ત્રિષ્વન્વિતમ્ ।
અનાધારમાધારં વિના સ્થિતં વર્ણિતમિત્યર્થઃ ।
અનેકગોચરમિત્યત્ર એકદેતિ શેષઃ, ક્રમિકસ્થિતૌ તુ પર્યાયાલઙ્કારસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
કિઞ્ચિત્પ્રકુર્વતઃ કર્ત્તુર્દૈવાદિતરસ્યાશક્યસ્ય કાર્યસ્ય કરણં વા યદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણ યથા--
"દિવમપ્યુપયાતાનામાકલ્પમનલ્પગુણગણા યેષામ્ ।
રમયન્તિ જગન્તિ ગિરઃ કથમિવ કવયો ન તે વન્દ્યાઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) દિવમિતિ ।
દિવમુપયાતાનામપિ યેષાં કવીનામનલ્પગુણગણા ગિરઃ જગન્તિ રમયન્તિ તે કવયઃ કથમિહ ન વન્દ્યા ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર કર્ત્તૃતાસમ્બન્ધેનાધારણાં કવીનામસત્ત્વે ઽપિ તદાધેયાનાં ગિરાં સ્થિતિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"કાનને સરિદુદ્દેશે ગિરીણામપિ કન્દરે ।
પશ્યન્ત્યન્તકસઙ્કાશં ત્વામેકં રિપવઃ પુરઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) કાનન ઇતિ ।
કાનનાદૌ પલાયિતા રિપવસ્ત્વામેકં તત્રતત્રૈવાન્તકસંકાશં પશ્યન્તીત્યર્થઃ ।
અત્ર દર્શનસ્ય ન ક્રમવિવક્ષા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ગૃહિણી સચિવઃ સખી મિથઃ પ્રિયશિષ્યા લલિતે કલાવિધૌ ।
કરુણાવિમુખેન મૃત્યુના હરતા ત્વાં વદ કિં ન મે હૃતમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) ગૃહિણીતિ ।
મૃતામિન્દુમતીં શોચતો ઽજસ્યોક્તિરિયમ્ ।
ત્વાં હરતા કરુણાવિમુખેન મૃત્યુના મમ કિં ન હૃતં વદ ।
કિં કિં હૃતમિત્યત્રાહ--ગૃહિણીત્યાદિ ।
લલિતે કામકલાવિધૌ મિથો રહસિ પ્રિયશિષ્યેત્યન્વયઃ ।
અત્રેન્દુમતીહર્ત્તુર્મૃત્યોર્ગૃહિણ્યાદિહરણરૂપસ્ય કાર્યસ્ય દૈવાત્કરણં વર્ણિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વ્યાઘાતઃ સ તુ કેનાપિ વસ્તુ યેન યથાકૃતમ્

તેનૈવ ચેદુપાયેન કુરુતે ઽન્યસ્તદન્યથા ।
યથા--"દૃશા દગ્ધં મનસિજમ્-" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) વ્યાઘાતાલઙ્કારમાહ---વ્યાઘાત ઇતિ ।
કેનાપિ કર્ત્રા યદ્ વસ્તુ યેનોપાયેન યથાકૃતં તેનૈવોપાયેનાન્યશ્ચેત્તદન્યથા કુરુતે તદા તદન્યથાકરણં સ વ્યાઘાત ઇત્યર્થઃ ।
"દૃશા દગ્ધં મનસિજં જીવયન્તિ દૃશૈવ યાઃ ।
વિરુપાક્ષસ્ય જયિનીસ્તાઃ સ્તુનો વામલોચનાઃ" ॥
ઇત્યુદાહરણમ્ ।
દૃશા હરસ્યા યાઃ કટાક્ષરૂપયા દૃશા જીવયન્તીત્યર્થઃ ।
નારીકટાક્ષેણ કામોદ્દીપનાત્ ।
ન કેવલં ક્રિયયા જયઃ, કિન્તુ રૂપેણપીત્યાહ---વિરૂપાક્ષસ્યેતિ ।
જેતવ્યસ્યાક્ષિવૈરૂપ્યમ્ ।
જેત્રીણામક્ષિષુ મનોજ્ઞત્વરૂપં વામત્વમિત્યેવ તત્રાપિ જય ઇતિ ભાવઃ ।
અત્ર યેન દૃગુપાયેન દાહસ્તેનૈવ દૃગુપાયેન જીવનરૂપં દાહાન્યથાકરણં સ્ત્રીભિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સૌકર્યેણ ચ કાર્યસ્ય વિરુદ્ધં ક્રિયતે યદિ

વ્યાઘાત ઇત્યેવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) અન્યવિધં વ્યાઘાતલઙ્કારમાહ---સૌકર્યેણ ચેતિ ।
ચકારો વ્યાઘાતાન્તરસમુચ્ચયે ।
અન્યોક્તકાર્યસ્ય વિરુદ્ધં કાર્યમન્યેન યદિ તદુક્તકારણસ્ય સૌકર્યેણ વિશિષ્ટં ક્રિયતે પ્રતિપાદ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
ચકારેણ વ્યાઘાતમનુવર્ત્તયતિ--વ્યાઘાત ઇત્યેવેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ઇહૈવ ત્વં તિષ્ઠ દ્રુતમહમહોભિઃ કતિપયૈઃ સમાગન્તા કાન્તે ! મૃદુરસિ ન ચાયાસસહના ।
મૃદુત્વં મે હેતુઃ સુભગ ! ભવતા ગન્તુમધિકં ન મૃદ્વી સોઢા યદ્વિરહકૃતમાયાસમસમમ્" ॥
અત્ર નાયકેન નાયિકાયા મૃદુત્વં સહગમનાભાવહેતુત્વેનોક્તમ્ ।
નાયિકયા ચ પ્રત્યુત સહગમને તતો ઽપિ સૌકર્યેણ હેતુતયોપન્યસ્તમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) ઇહૈવેતિ ।
વિદેશં જિગમિષુણા પત્યા સહ જિગમિષું પત્નીં પ્રતિ નાયકસ્યોક્તિઃ પૂર્વાર્દ્ધમ્ ।
ત્વમિહૈવ તિષ્ઠ ન મયા સહ ગચ્છ ।
અહં કતિપયૈરહોભિર્દ્રુતં સમાગન્તા સમાગમિષ્યામિ, ભવિષ્યદર્થે તૃન્ ।
યતો મૃદુરસિ ।
નચ ગમનાયાસહનાસીત્યર્થઃ ।
પત્ન્યા ઉક્તિઃ પરાર્દ્ધં---હે સુભગ ! ભવતા સહ ગન્તું સહગમને એવ મમ મૃદુત્વં હેતુઃ ।
યદ્ યસ્માન્ મૃદ્વી અસમં વિરહાયાસં ન સોઢા ન સહિષ્યતે ।
અત્રાપિ તૃન્ ।
અત્ર નાયકોક્તકાર્યસ્ય નાયિકાયા વિરુદ્ધપ્રતિપાદનં ગ્રાહયતિ---અત્રેતિ ।
સહાગમનહેતુત્વેનેતિ ।
સ્થિતિહેતુઃ સહગમનહેતુત્વેનેત્યર્થઃ ।
સૌકર્યેણેતિ ।
સહગમનમેવ સ્થિતિહેતુત્વેનોક્તસ્ય મૃદુત્વસ્ય સુકરં, સ્થિતિસ્તુ મૃદુત્વસ્ય દુષ્કરેત્યર્થઃ ।
સ્થિતૌ મદત્વેન વિરહાસહત્વજનનાત્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) ઇહ તુ કિઞ્ચિન્નિષ્પાદયિતું સમ્ભાવ્યમાનસ્ય કારણસ્ય તદ્વિરુદ્ધનિષ્પાદકત્વેન સમર્થનમ્ ।
ઇહૈવ ત્વમિત્યુદાહરણે નહિ મૃદુત્વસ્ય નાયકસહગમનસ્ય કાર્યત્વં પ્રતીયતે કિન્તુ સહગમનસ્ય નિર્વાહઃ ।
વિષમાલઙ્કારે તુ "અયં રત્નાકરઽ; ઇત્યાદૌ ધનલાભરૂપકાર્યાનુત્પત્તિઃ, અનર્થસ્ય ચોત્પત્તિરિતિ ભાવઃ ।
એવં વિરોધમૂલાલઙ્કારાન્ નિર્ણોય શૃઙ્વલાબન્ધેન વિચિત્રતા અલઙ્કારા લક્ષ્યન્તે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પરં પરં પ્રતિ યદા પૂર્વપૂર્વસ્ય હેતુતા ।
તદા કારણમાલા સ્યાત્--
લોચના:
(લો, એ) પરમિતિ ।
કારણમાલાખ્યમલઙ્કરણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"શ્રુતં કૃતધિયાં સઙ્ગાજ્જાયતે વિનયઃ શ્રુતાત્ ।
લોકાનુરાગો વિનયાન્ન કિં લોકાનુરાગતઃ" ॥
--તન્માલાદીપકં પુનઃ

ધર્મિણામેકધર્મેણ સમ્બન્ધો યદ્યથોત્તરમ્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) યથોત્તરમુત્તરોત્તરં ગુણાવહત્વેનેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"ત્વયિ સઙ્ગરસમ્પ્રાપ્તે ધનુષાસાદિતાઃ શરાઃ ।
શરૈરરિશિરસ્તેન ભૂસ્તયા ત્વં ત્વયા યશઃ" ॥
અત્રાસાદનક્રિયા ધર્મઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) કારણમાલાલઙ્કારમાહ---પરંપરમિતિ ।
સોદાહરણં સ્પષ્ટમ્ ।
માલાદીપકાલઙ્કારમાહ---તન્માલેતિ ।
ઇદમપિ સોદાહરણં સ્પષ્ટમ્ ।
એકાવલ્યલઙ્કારમાહ--પૂર્વં પૂર્વમિતિ ।
પૂર્વત્ર પૂર્વત્ર યદ્વિશેષણં તસ્ય તસ્ય વિશેષણતયા યદિ પરં પરં સ્થાપ્યતે, અપોસ્યતે વા તદ્વિશેષણાભાવપ્રતિયોગિતયા નિર્દિશ્યતે વેત્યર્થઃ ।
તેન પૂર્વં પૂર્વં વિશેષણં યદ્યુત્તરોત્તરસ્ય ઉત્તરોત્તરાભાવસ્ય વા વિશેષ્યં ભવતીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પૂર્વં પૂર્વં પ્રતિ વિશેષણત્વેન પરં પરમ્

સ્થાપ્યતે ઽપોહ્યતે વા ચેત્ સ્યાત્તદૈકાવલી દ્વિધા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ)
[મિસ્સિન્ગ્ ઇન્ પ્રિન્તેદ્ એદિતિઓન્]
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણોદાહરણમ્--
"સરો વિકસિતામ્ભોજમમ્ભોજં ભૃઙ્ગસઙ્ગતમ્ ।
ભૃઙ્ગા યત્ર સસઙ્ગીતાઃ સઙ્ગીતં સસ્મરોદયમ્" ॥
"ન તજ્જલં યન્ન સુચારુપઙ્કજં ન પઙ્કજં તદ્યદલીનષટ્પદમ્ ॥
ન ષટ્પદો ઽસૌ ન જુગુઞ્જ યઃ કલં ન ગુઞ્જિતં તન્ન જહાર યન્મનઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) સરો વિકસિતેતિ ।
અત્ર સરોજરાજે યાનિ વિકસિતામ્ભોજાદીનિ તદેકદેશાનામમ્ભોજાદીનાં વિશેષણાનિ પરંપરણિ ।
અપોહે તુ આહ---ન તજ્જલમિતિ ।
સુચારુપઙ્કજં યત્રેતિ બહુવ્રીહિઃ ।
એવમલીનેત્યાદાવપિ ।
અત્ર જલવિશેષણીભૂતાનામભ્રાવાનાં પ્રતિયોગિતયા સુચારુપઙ્કજત્વાદીનિ નિર્દિષ્ટાનિ ।
લોચના:
(લો, ઓ) અમ્ભોજં સરસો, ભૃઙ્ગા અમ્ભોજસ્ય; સંગીતાનિ ભૃઙ્ગાણાં વિશેષણત્વેન ।
ન તજ્જલમિત્યાદૌ જલસ્ય સુચારુપઙ્કજં નિષેધત્વેન નિબદ્ધમ્ ।
એવમન્યત્ર ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિદ્વિશેષ્યમપિ યથોત્તરં વિશેષણતયા સ્થાપિતમપોહિતં ચ દૃશ્યતે ।
યથા--
"વાપ્યો ભવન્તિ વિમલાઃ સ્ફુટન્તિ કમલાનિ વાપીષુ ।
કમલેષુ પતન્ત્યલયઃ કરોતિ સઙ્ગીતમલિષુ પદમ્" ॥
એવમપોહને ઽપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) અનયોઃ પૂર્વપૂર્વોક્તવિશેષણાનાં પરત્ર પરત્ર વિશેષણે વિશેષ્યતાપોહશ્ચ દર્શિત ઇત્યાહ---ક્વચિદ્ વિશેષ્યમપીતિ ।
વાપ્યો ભવન્તીતિ ।
અત્રાપિ શરદીતિ બોધ્યમ્ ।
કરોતીતિ ।
સઙ્ગીતં કર્તૃ, અલિષુ પદં સુસમ્બન્ધરૂપતયા વ્યવસાયં કરોતીત્યર્થઃ ।
અત્ર વિમલત્વાદૌ વિશેષ્યભૂતા વાપ્યાદયઃ સ્ફુટત્કમલાદૌ ભેદેન વિશેષણાનિ ।
એવમપોહનેપીતિ ।
યથા---"ન તા વાપ્યઃ સ્ફુટન્તિ યાસુ પદ્માનિ સમ્પ્રતિ ।
નચ પદ્માન્યન્યત્ર ન યત્ર ચાલયો ઽપતન્ ॥
"(?) ઇત્યાદિકે તદ્વોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉત્તરોત્તરમુત્કર્ષો વસ્તુનઃ સાર ઉચ્યતે

લોચના:
(લો, ઔ) સારો નામાલઙ્કારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"રાજ્યે સારં વસુધા વસુધાયામપિ પુરં પુરે સૌધમ્ ।
સૌધે તલ્પં તલ્પે વરાઙ્ગનાનઙ્ગસર્વસ્વમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) સારાલઙ્કારમાહ---ઉત્તરોત્તરમિતિ ।
રાજ્યે સારમિતિ ।
નપુંસકલિઙ્ગસ્ય સારપદસ્ય જહદજહલ્લિઙ્ગદ્વયમપીત્યતોત્રાજહલ્લિઙ્ગતા ।
તત્ કિં ત્રિભુવનસારા બાલાઽરાધિતા ભવતેત્યત્ર તુ જહલ્લિઙ્ગતા ।
વરાઙ્ગનાનઙ્ગેતિ---અનઙ્ગસર્વસ્વભૂતા વરાઙ્ગનેત્યર્થઃ ।
નન્વત્ર રાજ્યે ઇત્યાદૌ યદ્યધિકરણસપ્તમી તદા રાજાદ્યપેક્ષયા સારત્વાપ્રતીત્યા નિષ્પ્રયોજકસારત્વાનુપપત્તિઃ ।
રાજ્યવસુધયોઃ સૌધતલ્પયોસ્તલ્પવરાઙ્ગનયોશ્ચ સામાન્યવિશેષભાવાભાવેન નિર્ધારણાનુપપત્તિઃ, પુરુષેષુ ક્ષત્રિયઃ શૂર ઇત્યાદિષુ સામાન્યવિશેષભાવસત્ત્વે એવ નિર્ધારણાત્ ।
ઉચ્યતે---રાજ્યે રાજત્વવિષયે યદ્ યદ્ વસ્તુ તેષુ વસુધા સારમ્ ।
વસુધાયાં યદ્ યદ્ વસ્તુ તેષુ પુરં સારમિત્યાદિરીત્યા યદ્ યદ્ વસ્તુ તેષિવત્યધ્યાહારેણ નિર્ધારણાત્ તેષુ ઇત્યત્ર નિર્ધારણસપ્તમી ।
રાજ્યે ઇત્યત્ર વિષયસપ્તમી, વસુધાયામિત્યાદિષ્વધિકરણસપ્તમી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથાસંખ્યમૂદ્દેશ ઉદ્દિષ્ટાનાં ક્રમેણ યત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) યથાસંખ્યાલઙ્કારમાહ---યથાસંખ્યમિતિ ।
પ્રથમોદ્દિષ્ટાનાં યઃ પ્રથમદ્વિતીયાદિક્રમસ્તેન ક્રમેણ તદન્વિતાનામનુ પશ્ચાદ્ ઉદ્દેશ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, અ) સમ્પ્રતિ વાક્યન્યાયાશ્રતા અલઙ્કારા ઉચ્યન્તે ।
યથાસંખ્યનામાલઙ્કરણમ્ ।
અનૂદ્દેશઃ અનુ પશ્ચાત્ નિર્દેશઃ ।
ઉદ્દિષ્ટાનામુન્મીલનાદિક્રિયાણાં વઞ્જુલાદિભિઃ ક્રમેણ સમ્બન્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"ઉન્મીલન્તિ નખૈર્લુનીહિ વહતિ ક્ષૌમાઞ્ચલેનાવૃણુ ક્રીડાકાનનમાવિશન્તિ વલયક્વાણૈઃ સમુત્નાસય ।
ઇત્થં વઞ્જુલદક્ષિણાનિલકુહૂકણ્ઠેષુ સાઙ્કેતિક- વ્યાહારાઃ સુભગ ! ત્વદીયવિરહે તસ્યાઃ સખીનાં મિથઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) ઉન્મીલન્તીતિ ।
નાયકે નાયિકાવિરહકાલીનાન્ તત્સખીનાં સાઙ્કેતિકવ્યવહારાન્ કથયન્ત્યાઃ કસ્યાશ્ચિદુક્તિરિયમ્ ।
હે સુભગ ! ત્વદીયવિરહે તસ્યાઃ સખીનાં તત્તત્ક્રિયયા વઞ્જુલાદિત્રયે સઙ્કેતિતા મિથઃ ઇત્થં વાયવહારા ઇત્યર્થઃ ।
કીદૃશા વ્યવહારા ઇત્યત્રાહ ।
ઉન્મીલન્તીતિ ।
વિકશન્તીત્યર્થઃ ।
ઇયમેકસ્યાઃ સખ્યાઃ પ્રથમોક્તવઞ્જુલપુષ્પકર્તૃકે ઉન્મીલને સઙ્કેતિતા પ્રાથમિકી ઉક્તિઃ ।
અપરસખ્યાશ્ચ નખૈરિત્યાદિકા પ્રાથમિકી પ્રત્યુક્તિઃ ।
વહતીતિ દ્વિતીયોક્તદક્ષિણાનિલકર્તૃકે વહને સઙ્કેતિતા ઇયં સખ્યા દ્વિતીયોક્તિઃ ।
અપરસખ્યાશ્ચ ચેલાઞ્ચલેનેત્યાદિ દ્વિતીયા પ્રત્યુક્તિઃ ।
ક્રીડેત્યાદિકા અપરસખ્યા તૃતીયપ્રત્યુક્તિઃ ।
ઇત્થં પ્રથમાદિક્રમેણોક્તાનાં પશ્ચાત્ તત્ક્રમેણૈવ તદન્વિતાનામુદ્દેશઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિદેકમનેકસ્મિન્નનેકં ચૈકગં ક્રમાત્

ભવતિ ક્રિયતે વા ચેત્તદા પર્યાય ઇષ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) પર્યાયાલઙ્કારમાહ--ક્વચિદેકમિતિ ।
ક્વચિત્ શ્લોકે એકમનેકસ્મિન્ ક્રમાત્ ભવેત્ કારણક્રમાત્ ક્રિયતે વા ચેત્ તથા અનેકમેકગમેકગમિ વા ક્રમાત્ ભવતિ ક્રિયતે વા ચેત્ તદા પર્યાય ઇષ્યતે ઇત્યર્તઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણ યથા--
"સ્થિતાઃ ક્ષણં પક્ષ્મસુ તાડિતાધરાઃ પયોધરોત્સેધનિપાતચૂર્ણિતાઃ ।
વલીષુ તસ્યાઃ સ્ખલિતાઃ પ્રપેદિરે ક્રમેણ નાભિં પ્રથમોદબિન્ધવઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) તત્રૈકસ્યા અનેકત્ર ભવનમાહ---સ્થિતા ઇતિ ।
તપસ્યન્ત્યાઃ પાર્વત્યાઃ અઙ્ગેષુ નવમેઘજલપતનક્રમવર્ણનમિદમ્ ।
પ્રથમોદબિન્દવઃ ક્રમેણ તસ્યા નાભિં પ્રપેદિરે ।
તત્ક્રમયમાહ---સ્થિતા ઇતિ ।
પક્ષ્મણાં નિબિડત્વેન તત્ર ક્ષણં સ્થિતાઃ તતસ્તે તાડિતાધારઃ ।
અધરસ્ય કોમલત્વેન જલબિન્દુભિરપિ તાડનમ્ ।
પયોધરોત્સેધઃ ।
કૃદ્વિહિતભાવત્વેનોચ્છૂનૌ પયોધરૌ ।
તયોઃ કઠિનત્વેન તત્ર નિપાતેન તતઃ ચૂર્ણિતાઃ ।
તત્ર વલીષુ સ્ખલિતાઃ તાસામુચ્ચનીચત્વાન્નાભેર્ગભીરત્વેન તતો નાન્યત્ર ગમનમ્ ।
અત્ર સ્વયંભવનમ્ ।
લોચના:
(લો, આ) સ્થિતાઃ ક્ષણમિત્યાદાવેકે પ્રથમોદબિન્દવો ઽવો ઽનેકેષુ પક્ષ્માદિષુ ક્રમેણાભવન્ ।
એવં વિલાસિન્યો વૃકાદયશ્ચાનેકવિધા અરિપુરે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"વિચરન્તિ વિલાસિન્યો યત્ર શ્રોણિભરાલસાઃ ।
વૃકકાકશિવાસ્તત્ર ધાવન્ત્યરિપુરે તવ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) અનેકેષામેકત્ર ભવનં ત્વાહ---વિચરન્તીતિ ।
યત્ર તવારિપુર ઇત્યન્વયઃ ।
અત્ર વિલાસિની વૃકાદીમેકત્રારિપુરે ભવનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"વિસૃષ્ટરાગાદધારાન્નિવર્તિતઃ સ્તનાઙ્ગરાગાદરુણાચ્ચ કન્દુકાત્ ।
કુશાઙ્કુરાદાનપરિક્ષતાઙ્ગુલિઃ કૃતો ઽક્ષસૂત્રપ્રણયી તયા કરઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) એકસ્યાનેકત્ર પરેણ ક્રિયમાણત્વામાહ---વિસૃષ્ટેતિ ।
પાર્વત્યાસ્તપસ્યારમ્ભવર્ણનમિદમ્ ।
તયા કરો ઽક્ષસૂત્રે પ્રણયીકૃતઃ, વ્યાપૃતઃ ।
કુશાઙ્કુરેત્યાદિ વિશિષ્ટશ્ચ કૃત ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચાત્ર વિધેયદ્વયમ્ ।
ચાર્થસ્તુ ગમ્યઃ કીદૃશઃ--અધરાન્નિવર્તિતઃ ।
યતો વિસૃષ્ટરાગાદ્ અધરે રાગદાનાર્થમેવ પ્રાગધરે કરદાનાદ્ કન્દુકક્રીડાભાવાચ્ચ તતો નિવર્તનમ્ ।
સ્તનાઙ્ગેત્યાદિવિશેષણં ચ સ્વરૂપકથનમાત્રમ્ ।
સ્તને ઽઙ્ગરાગોપીદાનીં ચ ન દીયતે ઇત્યેતત્સૂચનાર્થં વા ।
અત્ર તયોઃ ક્રિયમાણત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ઇ) વિસૃષ્ટેત્યાદાવેકઃ કરો ઽધરાદૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"યયોરારોપિતસ્તારો હારસ્તે ઽરિવધૂજનૈઃ" ॥
નિધીયન્તે તયોઃ સ્થૂલાઃ સ્તનયોરશ્રુવિન્દવઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) અનેકસ્યૈકત્ર ક્રિયમાણત્વમાહ---યયોરિતિ ।
અત્ર હારાશ્રુબિન્દૂનામનેકેષામેકત્ર સ્તને અરિવધૂભિઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) યયોરિત્યાદૌ હારો ઽશ્રુબિન્દવશ્ચ પયોધરે કૃતાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એષુ ચ ક્વચિદાધારઃ સંહતરૂપો ઽસંહતરૂપશ્ચ ।
ક્વચિદાધેયમપિ ।
લોચના:
(લો, ઉ) સંહતરૂપો મિલિતસ્વરૂપઃ ।
તદ્વિપરીત એકાકીભૂતઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"સ્થિતાઃ ક્ષણમ્-" ઇત્યત્રોદબિન્દવઃ પક્ષ્માદાવસંહતરૂપ આધારે ક્રમેણાભવન્ ।
"વિચરન્તિ-" ઇત્યત્રાધેયભૂતા વૃકાદયઃ સંહતરૂપારિપુરે ક્રમેણાભવન્ ।
એવમન્યત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) એષ્વાધારાઽધેયાનાં સંહતત્વાસંહતત્વે સમ્ભવતસ્તદ્ ભેદાભેદો ન વિવક્ષિતઃ ઇત્યભિપ્રાયેણ તદ્દર્શયતિ---એષ્વિતિ ।
સંહતરૂપો મિલિતાનેકરૂપો ઽસંહતરૂપો ઽમિલિતપ્રત્યેકરૂપઃ ।
ક્વચિત્ ક્વચિદાધેયસ્યાપિ એવં દ્વૈરૂપ્યમિત્યાહ---ક્વચિદાધેયમપીતિ ।
અત્રાધારસ્યાસંહતત્વં દર્શયતિ---યથા સ્થિતાઃ ક્ષણમિત્યત્રેતિ ।
અત્રાધેયાનામુદબિન્દૂનાં તુ સંહતત્વરૂપત્વં નાત્ર વિશેષકમ્ ।
યેષામનેકત્વઘટિતોયમલઙ્કારસ્તેષામેવ સંહતત્વાસંહતત્વાયોર્વિશેષકત્વાદ્ બિન્દૂનાં ત્વનેકાશ્રયેષુ એકસ્યૈવ ઘટિતત્વાત્ ।
આધારાણાં સંહતત્વં યથા "સ્વયંવરે સામિલિતેષુ રાજસુ ક્રમેણ ચક્ષુર્નિદધે પતિંવરા" ઇતિ ।
આધેયાનામસંહતત્વં તુ ।
"પૂર્વં પૂર્વં યદા ત્યાક્ષીન્નૃપકન્યા પતિંવરા ।
પરઃ પરસ્તદા તસ્યાં વિશેષાદાકુલો નૃપઃ" ॥
ઇત્યત્ર બોધ્યમ્ ।
એકત્રાધારે ઽનેકેષામાધેયાનાં સંહતત્વં દર્શયતિ---વિચરન્તીતિ ।
વૃકાદયાઃ સંહતરૂપા ઇતિ બહુવચનેન મિલનબોધનાત્ ક્રમસ્તુ વિલાસિનીચરણાપેક્ષયા ।
એવમન્યત્રેતિ ।
યયોરારોપતિ ઇત્યત્રાપિ અશ્રુબિન્દવો ઽનેકસંહતરૂપાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર ચૈકસ્યાનેકત્ર ક્રમેણૈવ વૃત્તેવિશેષાલઙ્કારાદ્ ભેદઃ ।
વિનિમયાભાવાત્પરિવૃત્તેઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) નનુ ક્વચિદેકમનેકસ્મિન્નિત્યુક્તરૂપસ્ય પર્યાયસ્યૈકં ચાનેકગોચરમિત્યુક્તરૂપાદ્ વિશેષાલઙ્કારાત્ કો વિશેષ ઇત્યત આહ--અત્ર ચેતિ ।
ક્રમયુગપદવૃત્તિભ્યાં દ્વયોર્ભેદ ઇત્યર્તઃ ।
વક્ષ્યમાણપરિવૃત્ત્યલઙ્કારતો વિશેષમાહ---વિનિમયાભાવાચ્ચેતિ ।
પરસ્પરધર્મસ્ય પરસ્પરેણ ગ્રહણરૂપો વિનિમયઃ પરિવૃત્તાવેવ ।
અત્ર ત્વનેકાશ્રયગતમેવૈકં, નતુ તાદૃશાશ્રયધર્મસામાન્યેન ગ્રહણમિત્યર્તઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પરિવૃત્તિવિંનિમયઃ સમન્યૂનાધિકૈર્ભવેત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) પરિવૃત્ત્યલઙ્કારમાહ---પરિવૃત્તિરિતિ ।
સમાભ્યાં ન્યૂનાધિકાભ્યાં ચ વિનિમય ઇત્યર્થઃ ।
ન્યૂનાધિકવિનિમયશ્ચ ન્યૂનં દત્ત્વાધિકગ્રહણમધિકં દત્ત્વા ન્યૂનગ્રહણમિતિ દ્વિધા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણોદાહરણમ્--
"દત્ત્વા કટાક્ષમેણાક્ષી જગ્રહ હૃદયં મમ ।
મયા તુ હૃદયં દત્ત્વા ગૃહીતો મદનજ્વરઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) તત્ર સમાભ્યામધિકં દત્ત્વા ન્યૂનગ્રહણાચ્ચ વિનિમયે એકમુદાહરણમાહ---દત્ત્વા કટાક્ષમિતિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર પ્રથમેર્ઽધે સમેન, દ્વિતીયેર્ઽધે ન્યૂનેન ।
"તસ્ય ચ પ્રવયસો જટાયુષઃ સ્વર્ગિણઃ કિમિવ શોચ્યતે ઽધુના ।
યેન જર્જરકલેવરવ્યયાત્ક્રીતમિન્દુકિરણોજ્જ્વલં યશઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) ન્યૂનં દત્ત્વા અધિકગ્રહણમાહ---તસ્ય ચેતિ ।
રામસ્યોક્તિરિયમ્ ।
પ્રવયસો ઽતિવૃદ્ધસ્ય ।
શોચ્યતે ।
નૈવ ક્રિમપિ શોચનીયમ્ ।
યેન જર્જરસ્ય જરાજીર્ણસ્ય કલેવરસ્ય શરીરસ્ય વ્યયાદ્ ઇન્દુકિરણોજ્જ્વલં ચન્દ્રકિરણવત્ શુભ્રં યશઃ ક્રીતમ્ ।
અત્ર જર્જરસ્ય શરીરસ્ય દાનેન ઉજ્જ્વલસ્ય યશાસઃ ક્રયઃ ।
અતોત્ર આધિક્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રાદિક્યેન ।
પ્રશ્નાદપ્રશ્નતો વાપિ કથિતાદ્વસ્તુનો ભવેત્ ।
તાદૃગન્યવ્યપોહશ્ચેચ્છાબ્દ આર્થો ઽથવા તદા

પરિસંખ્યા--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) ચતુર્વિધં પરિસંખ્યાલઙ્કારમાહ---પ્રશ્રાદપ્રશ્રતો વાપીતિ ।
પ્રશ્રવશાત્ તદભાવાદ્વા કથિતં યદ્ યદ્ પ્રષ્ટવ્યસ્ય વિશેષણસ્ય વિશેષ્યભૂતં વસ્તુ પરેણ કથિતાત્ તસ્માદ્ હેતોઃ કથિતસદૃશસ્યાન્યસ્ય પ્રષ્ટવ્યવિશેષણાન્વયવ્યવચ્છેદઃ શાબ્દ આર્થો વા પ્રતીયતે ચેત્તદા સવ્યવચ્છેદઃ પરિસંખ્યાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણોદાહરણમ્--
"કિં ભૂષણં સુદૃઢમત્ર યશો ન રત્નં કિં કાર્યમાર્યચરિતં સુકૃતં ન દોષઃ ।
કિં ચક્ષુરપ્રતિહતં ધિષણા ન નેત્રં જાનાતિ કસ્ત્વદપરઃ સદસદ્વિવેકમ્" ॥
અત્ર વ્યવચ્છેદ્યં રત્નાદિ શાબ્દમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) અત્ર પ્રશ્રપૂર્વકથિતાચ્છાબ્દં વ્યવચ્છેદમાહુઃ---કિં ભૂષણમિતિ ।
અત્ર લોકે કિં સુદૃઢં ભૂષણમિતિ પ્રશ્રઃ, યશ ઇત્યુત્તરમ્ ।
ન રત્નમિતિ ।
ઉપાદેયત્વેન યશઃ સદૃશસ્યાન્યસ્ય સત્નસ્ય પ્રષ્ટવ્યવિશેષણભૂતભૂષણત્વાન્વયવ્યવચ્છેદઃ ।
એવં સર્વત્ર બોધ્યમ્ ।
આર્યૈર્વશિષ્ટાદિભિશ્ચરિતમાચરિતં કિં વસ્તુ કાર્યમિતિ પ્રશ્રઃ ।
સુકૃતમિત્યુત્તરમ્ ।
તદીયચાણ્ડાલીગમનરૂપદોષસ્ય તદા ચરણીયત્વેન સુકૃતસદૃશસ્ય વ્યવચ્છેદો ન દોષ ઇતિ શાબ્દઃ ।
એવમુત્તરત્ર અપ્રતિહતં ચક્ષુઃ કિં, ધિષણા બુદ્ધિઃ, ન નેત્રમ્ ।
જાનાતીતિ ત્વદપર ઇતિ પાઠે પ્રત્યુત્તરપરિતુષ્ટસ્ય પ્રષ્ટુરુત્તરકર્તૃજનપ્રશંસાવાક્યમિદમ્ ।
તદપર ઇતિ પાઠે ધિષણાપર ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર વ્યવચ્છેદ્યમિતિ ।
વ્યવચ્છેદ ઇત્યર્થઃ ।
સૂત્રે વ્યવચ્છેદસ્યૈવ શાબ્દતયા ઉક્તત્વાન્નતુ વ્યવચ્છેદ્યસ્ય ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"કિમારાધ્યં સદા પુણ્યં કશ્ચ સેવ્યઃ સદાગમઃ ।
કો ધ્યેયો ભગવાન્ વિષ્ણુઃ કિં કામ્યં પરમં પદમ્" ॥
અત્ર વ્યવચ્છેદ્યં પાપાદ્યાર્થમ્ ।
અનયોઃ પ્રશ્નપૂર્વકત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) અન્યવ્યપોહસ્યાર્થત્વં દર્શયતિ---કિમારાધ્યમિતિ ।
યદ્યપિ આરાધ્યત્વમારાધનાવિષયત્વમારાધના ચ દેવતાપ્રીતિહેતુઃ ક્રિયા તથાપિ આરાધ્યત્વમત્ર પુરુષપ્રવૃત્તિવિષયત્વમિત્યર્થઃ ।
તેન આરાધ્યમુપાર્જનીયં પુણ્યમિતિ ઉત્તરસ્ય નાન્યદિતિ વ્યવચ્છેદઃ ।
સદાગમઃ સતામાગમઃ સત્સઙ્ગઃ, પરમપદં મુક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અપ્રશ્નપૂર્વકત્વે યથા--
"ભક્તિર્ભવે ન વિભવે વ્યસનં શાસ્ત્રે ન યુવતિકામાસ્ત્રે ।
ચિન્તા યશસિ ન વપુષિ પ્રાયઃ પરિદૃશ્યતે મહતામ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) અપ્રશ્નપૂર્વકત્વે વ્યવચ્છેદસ્ય શાબ્દત્વે આહ---ભક્તિર્ભવ ઇતિ યુવતિરૂપે કામાસ્ત્રે ।
ભક્તિરિત્યાદૌ સર્વત્ર પ્રાયો મહતાં પરિદૃશ્યત ઇત્યાસ્યાન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"બલમાર્તભયોપશાન્તયે વિદુષાં સંમતયે બહુ શ્રુતમ્ ।
વસુ તસ્ય ન કેવલં વિભોર્ગુણવત્તાપિ પરપ્રયોજનમ્" ॥
શ્લેષમૂલત્વે ચાસ્ય વૈચિત્ર્યવિશેષો યથા--
"યસ્મિંશ્ચ રાજનિ "જિતજગતિ પાલયતિ મહીં ચિત્રકર્મસુ વર્ણસઙ્કરશ્ચાપેષુ ગુણચ્છેદઃ-" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) અપ્રશ્રપૂર્વકત્વે વ્યવચ્છેદસ્યાર્થત્વં દર્શયતિ---બલમિતિ ।
બલં વિક્રમઃ આર્તાનાં પીડિતાનાં ભયનાશાય, સમ્મતયે પ્રીતયે ઇત્યર્થઃ, શ્રુતં વિદ્યા ।
અતો ન કેવલં તસ્ય રાજ્ઞો વસુ ધનમેવ પરપ્રયોજનમ્, પરપ્રયોજનસ્યાર્થિદારિદ્ર્યનાશરૂપસ્ય જનકમપિતુ બલાદિગુણવત્તાપિ તથેત્યર્તઃ ।
પ્રયોજનજનકે પ્રયોજનપદમાયુર્ઘૃતમિતિવત્ સારોપલાક્ષણિકમ્ ।
અત્ર ન સ્વાર્થમિતિ વ્યપોહપ્રતીતિઃ ।
ચિત્રકર્મસુ ઇત્યાદિ ।
અનયોર્વર્ણગુણપદશ્લેષઃ ન બ્રાહ્મણઆદિષુ ન પ્રજાસુ ઇતિ વ્યપોહપ્રતીતિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
--ઉત્તરં પ્રશ્નસ્યોત્તરાદુન્નયો યદિ ।
યચ્ચાસકૃદસંભાવ્યં સત્યપિ પ્રશ્ન ઉત્તરમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) દ્વિવિધોત્તરાલઙ્કારમાહ---ઉત્તરમિતિ ।
ઉન્નય ઉન્નયનં વ્યઞ્જના ।
યચ્છેતિ ।
અસકૃદિત્યસ્યોભયત્રાન્વયઃ ।
સત્યપ્યસકૃત્ પ્રશ્રે ઽસમ્ભાવ્યં વિલક્ષણત્વેન સહસા અપ્રતીયમાનમસકૃદુત્તરમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) ઉત્તરમ્ ઉત્તરાખ્યમલઙ્કરણમ્ ।
અસકૃદિત્યનેન પ્રશ્રપૂર્વસ્યાસમ્ભવોત્તરસ્ય સકૃદ્ નિર્દેશે ન ચારુત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા મમ--
"વીભિતું ન ક્ષમા શ્વશ્રૂઃ સ્વામી દૂરતરં ગતઃ ।
અહમેકાકિની બાલા તવેહ વસતિઃ કુતઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) વીક્ષિતુમિતિ ।
સ્વયં દૂત્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
વાચ્યાર્થે શ્વશ્ર્વાઃ વીક્ષણાસામર્થ્યપ્રદર્શનં તવ રન્ધનભોજનસ્થલે ઽપિ ગમનાસમ્ભાવનાપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
અત્ર નિષેધાભાવાદાક્ષેપાલઙ્કારો ઽપિ બોધ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનેન પથિકસ્ય વસતિયાચનં પ્રતીયતે ।
"કા વિસમા દેવ્યગઈ કિં લદ્ધવ્વં જણો ગુણગ્ગાહી ।
કિં સોક્ખં સુકલત્તં કિં દુગ્ગોજ્ઝં ખલો લોઓ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) દ્વિતીયમુત્તરમાહ---વિષમેતિ ।
"કા વિષમા દૈવગતિઃ કિં લબ્ધવ્યં જનો ગુણગ્રાહી ।
કિ સૌખ્યં, સુકલત્રં, કિ દુર્ગ્રાહ્યં ખલો લોકઃ ॥
"ઇતિ સં દૃ ।
દૈવગત્યાદિવૈષમ્યાદીનાં વૈલક્ષણ્યેન સહસાર્થતો ઽપ્રતીયમાનત્વાત્તત્રૈવ પ્રતીતિવિશ્રાન્તેરિતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) કેતિ ।
"કા વિષમા દૈવગતિઃ કિં લબ્ધવ્યં જનો ગુણગ્રાહી ।
કિ સૌખ્યં સુકલત્રં કિં દુર્ગ્રહ્યં ખલો લોકઃ" ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રાન્યવ્યપોહે તાત્પર્યાભાવાત્પરિસંખ્યાતો ભેદઃ ।
ન ચેદમનુમાનમ્, સાધ્યસાધનયોર્દ્વયોનિર્દેશ એવ તસ્યાઙ્ગીકારાત્ ।
ન ચ કાવ્યલિઙ્ગમ્, ઉત્તરસ્ય પ્રશ્નં પ્રત્યજનકત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) પ્રશ્નં પ્રત્યજનકત્વાદિતિ ।
ઇદં ચ જ્ઞાપકહેતીઃ કાવ્યલિઙ્ગત્વાભાવત્વકથનં પ્રાગેવાર્થાન્તરન્યાસવિચારે સ્મર્તવ્યમ્ ।
પરં પ્રશ્નજ્ઞાપકત્વે ઉત્તરાલઙ્કારેણ બાધનાન્ન તત્ર કાવ્યલિઙ્ગત્વાવકાશઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) અન્યવ્યપોહે તાત્પર્ય્યાભાવાત્, કિન્તુ પૂર્વજનાભિસમ્બન્ધસ્ય દૈવગત્યાદેર્વિષમત્વસ્ય ખ્યપનમાત્રસ્ય પરિગતત્વાદિત્યર્થઃ ।
એવમુત્તરાલઙ્કારસ્ય વિષયપ્રકારસ્યાલઙ્કારાન્તરવિવેકલાઘવાત્ પશ્ચાદ્ ભિનત્તિ---નચેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દણ્ડાપૂપિકયાન્યાર્થાગમોર્ઽથાપત્તિરષ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) અર્થાપત્ત્યલઙ્કારમાહ--દણ્ડાપૂપિકયેતિ દણ્ડાપૂપિકા ન્યાયવિશેષઃ ।
તઞ્ચ સ્વયમેવ દર્શયિષ્યતિ ।
તન્ન્યાયેનાન્યાર્થસ્તાનુક્તાપરાર્થસ્યાગમો વ્યઞ્જનેત્યર્થઃ ।
તન્ન્યાયશ્ચ શબ્દશ્લેષાલ્લભ્યો બોધ્યઃ ।
અન્યથા સમાસોક્ત્યપ્રસ્તુતપ્રશં સાદાવપિ તત્પ્રસક્તેઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"મૂષિકેણ દણ્ડો ભક્ષિત" ઇત્યનેન તત્સહચરિતમપૂપભક્ષણમર્થાદાયાતં ભવતીતિ નિયતસમાનન્યાયાદર્થાન્તરમાપતતીત્યેષ ન્યાયો દણ્ડાપૂપિકા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) તન્ન્યાયં દર્શયતિ---મૂષિકેણેતિ ।
દણ્ડો ઽત્ર તત્તત્સ્થલીતો ઽપૂકધ્યાકર્ષણદણ્ડઃ ।
અપૂપઃ પિષ્ટકમ્ ।
તદ્દણ્ડભક્ષણં તત્ પિષ્ટકગન્ધાત્ ।
તથા તત્ સહચરિતપિષ્ટકભક્ષણમાવશ્યકમતો મૂષિકેણ દણ્ડો ભક્ષિત ઇત્યનેનાર્થાત્ કેનાપ્યુક્તેનેતિ શેષઃ ।
ઇતિ નિયતસમાનેતિ ।
ઇતિ યત્ નિયતં તસ્ય સમાનન્યાયાદર્થાન્તરમુક્તભિન્નોર્થ આપતતિ પ્રતીયત ઇત્યર્થઃ ।
તન્ન્યાયલભ્યત્વે દ્વૈવિધ્યં દર્શયતિક્વચિદિતિ ।
લોચના:
(લો, ઌ) કન્ પ્રત્યયેન દણ્ડાપૂપવત્ દણ્ડાપૂપિકા, તથાવિધન્યાયોપિ દણ્ડાપૂપિકા ।
યેન કેન વિધિના ચ વસ્ત્વન્તરસ્યાગમોર્ઽથાદાપતનં સિદ્ધિરિતિ યાવત્ ।
એતદેવ દર્શયતિ---મૃષિકેણેતિ ।
અર્થાદાપતતિ ।
તથાહિ યેન ખલુ મૂષિકેણાપૂપસહચરિતો દણ્ડો ભક્ષિતસ્તેન કથમપૂપઃ પરિત્યક્ત ઇતિ તથેહાપિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
તસ્માત્ યત્ર પ્રતિસદૃશન્યાયાદ્ અર્થાન્તરાનુગમસ્તત્રાયમલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર ચ ક્વચિત્પ્રાકરણિકાદર્થાદપ્રાકરણિકસ્યાર્થસ્યાપતનં ક્વચિદપ્રાકરણિકાર્થત્પ્રાકરણિકાર્થસ્યેતિ દ્વૌ ભેદૌ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્--
"હારો ઽયં હરિણાક્ષીણાં લુઠતિ સ્તનમણ્ડલે ।
મુક્તાનામપ્યવસ્થેયં કે વયં સ્મરકિઙ્કરાઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) તત્ર પ્રાકરણિકાદપ્રાકરણિકાર્થસ્ય તન્ન્યાયગમ્યત્વં દર્શયતિહારોયમિતિ ।
લુઠતીતિ ।
સ્તનમણ્ડલાવજ્ઞાધીનાઙ્ગપરાવૃત્તિરૂપગતિવિશેષેણ તિષ્ઠતીત્યર્થઃ ।
ઇયમવસ્થાવજ્ઞાસ્થિતિરૂપા ।
કે વયમિતિ ।
સ્મરાકિઙ્કરાણામિયમવસ્થા ।
સ્મરકિઙ્કરાણામસ્માકમિત્યેવં જ્ઞેયત્વાત્ સુતરાં લુઠનમિત્યર્થઃ ।
અત્રાલઙ્કારાધીનસૌન્દર્યવર્ણનસ્ય પ્રક્રાન્તત્વાન્મુક્તાઃ પ્રાકરણિક્યઃ ।
અત્ર કે વયમિત્યનેન તન્ન્યાયલાભઃ ।
લોચના:
(લો, એ) મુક્તા મૌક્તિકાનિ પ્રાપ્તનિઃ શ્રેયસશ્ચ ।
એવં મુક્તાનાં નારીણાં સ્તનમણઅડલલુઠનેન પૂર્વન્યાયાત્ સ્મરકિઙ્કરાણામપીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"વિલલાપ સ બાષ્પગદ્રદં સહજામપ્યપહાય ધીરતામ્ ।
અતિતપ્તમયો ઽપિ માર્દવં ભજતે કૈવ કથા શરીરિણામ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) અપ્રાકરણિકાત્ પ્રાકરણિકાર્થલાભમાહ---વિલલાપેતિ ।
સ રાજા અજઃ સહજાં સ્વાભાવિકીમ્, અત્રાયો ઽપ્રાકરણિકમ્ ।
તતઃ પ્રાકરણિકાજસ્ય ભાર્દવલાભઃ ।
કૈવ કથેત્યાદિશબ્દાચ્ચ તન્ન્યાયલાભઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર ચ સમાનન્યાયસ્ય શ્લેષમૂલત્વે વૈચિત્ર્યવિશેષો યથોદાહૃતે-"હારો ઽયમ્-" ઇત્યાદૌ ન ચેદમનુમાનમ્, સમાનન્યાયસ્ય સમ્બન્ધરૂપત્વાભાવાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) શ્લેષમૂલત્વે ઇતિ ।
હારોયમિત્યાદૌ મુક્તાપદં સ્મરસ્યાકિઙ્ગરમુક્તરૂપેર્ઽથે મૌક્તિકે ચ શ્લિષ્ટમ્ ।
લુઠતીતિ પદં ચ સાવજ્ઞસ્થિતિરૂપે આલિઙ્ગને ચાર્થે શ્લિષ્ટમ્ ।
વિલલાપેત્યાદૌ ચ તપ્તપદમગ્નિસંયોગે વિરહદુઃ ખે ચ શ્લિષ્ટમ્ ।
માર્દવપદં ચ કોમલત્વે કાતરત્વે ચશ્લિષ્ટમ્ ।
યથા હારોયમિત્યાદિપદાદ્ વિલલાપેત્યાદિશ્લોકસ્યાપિ પરિગ્રહઃ ।
નચેદમિતિ ।
હારોયમિત્યત્ર સ્તનસઙ્ગિહારલુઠનેન સ્તનસઙ્ગિકામુકલુઠનસ્ય વિલલાપેત્યાદૌ ચાભિતાપેન માર્દવસ્યાનુમેયત્વપ્રસક્તેઃ ।
સમાનન્યાયસ્યેતિ ।
દણ્ડાપૂપિકાન્યાયસ્યેત્યર્થઃ ।
સમ્બન્ધરૂપત્વાભાવાત્ વ્યાપ્તિરૂપસમ્બન્ધરૂપત્વાભાવાત્ ।
યદ્યપિ સ્તનસઙ્ગિત્વલલ્લુઠનયોરમિતપ્તત્વમાર્દવયોશ્ચ વ્યાપ્તિરસ્તિ, તથા ન્યાયસ્ય પુરઃ સ્ફૂર્તિકત્વાત્ સાધ્યહેતુભાવેન નિર્દેશાભાવાચ્ચ નાનુમાનમિત્યાભિપ્રાયઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) સમ્બન્ધો ઽવિનાભાવઃ ।
નચેયં શાસ્ત્રીયાર્થાપત્તિઃ ।

તસ્ય હિ પીનો દેવદત્તો દિવા ન ભુઙ્ક્તે પીનત્વભોજનાદિકયોરવિનાભાવ ઇતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિકલ્પસ્તુલ્યબલયોર્વિરોધશ્ચાતુરીયુ(ય) તઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) વિકલ્પાલઙ્કારમાહ--વિકલ્પ ઇતિ ।
કોટિદ્વયે સમાનત્વં તુલ્યબલતા ।
ચાતુરી ચાલઙ્કારાન્તરઘટિતરૂપા ।
અત એવ અસ્યાઃ સર્ગવિધૌ ઇત્યત્ર ચન્દ્રમદનયોઃ પ્રજાપતિત્વવિકલ્પે ઽપ્યલઙ્કારાન્તરાઘટિતત્વાન્ન વિકલ્પાલઙ્કારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"નમયન્તુ શિરાંસિ ધનૂંષિ વા કર્ણપૂરીક્રિયન્તામાજ્ઞા મૌર્વ્યો વા" ।
અત્ર શિરસાં ધનુષાં ચ નમનયોઃ સન્ધિવિગ્રહોપલક્ષણત્વાત્ સન્ધિવિગ્રહયોશ્ચૈકદા કર્તુમશક્યત્વાદ્વિરોધઃ, સ ચૈકપક્ષાશ્રયણપર્યવસાનઃ ।
તુલ્યબલત્વં ચાત્ર ધનુઃ શિરોનમનયોર્દૂયોરપિ સ્પર્ધયા સમ્ભાવ્યમાનત્વાત્ ।
ચાતુર્યં ચાત્રૌપમ્યગર્ભત્વેન ।
એવં "કર્ણપૂરીક્રિયન્તામ્" ઇત્યત્રાપિ
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) નમયન્ત્વિત્યાદિકં ન શ્લોકઃ, કિન્તુ જેતૃનૃપતેર્જેતવ્યનૃપતિષુ જિજ્ઞાસાવાક્યમાત્રમિદમ્ ।
પ્રણિપાતાર્થં તે રાજાનઃ શિરાંસિ વા નમયન્તુ યુદ્ધાર્થં ધનુર્વા નમયન્તુ ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ ભમાજ્ઞા ચાકર્ણપૂરીક્રિયતાં કર્ણં પૂરયિત્વા શ્રૂયતાં યુદ્ધાર્થં મૌર્વો વાકર્ણપર્યન્તં નીયતામિત્યર્થઃ ।
અત્ર વિરોધં ગ્રાહયિતુમાહ---અત્ર ધનુષામિતિ ।
સન્ધિવિગ્રહોપલક્ષણત્વાત્તદ્વોધકત્વાદિત્થં વિરોધં દર્શયિત્વા અત્રેચ્છાવિકલ્પત્વં દર્શયતિ--સ ચેતિ ।
ઇચ્છાયા એકપક્ષગ્રહણે પર્યાપ્તેઃ ।
તુલ્યબલત્વે એવ ઇચ્છાવિકલ્પસમ્ભવાત્ ।
તુલ્યબલત્વં ચાત્રેતિ ।
દ્વયોરિતિ ।
દ્વયોઃ સકાશાદિત્યર્થઃ ।
તદ્દ્વયહેતુકયોઃ ચાત્મહિતકારિત્વેન દ્વયોસ્તુલ્યબલત્વમ્ ।
ચાતુરીયુતત્વં દર્શયતિ---ચાતુર્યં ચેતિ ।
ઔપમ્યમુપમા ।
શિરો ધનુષોર્નમનસાદૃશ્યાદાજ્ઞામૌર્વ્યોશ્ચ કર્ણપૂરીકરણસાદૃશ્યાદુપમ્ ।
ઇદમુપલક્ષણં દ્વયોરેકક્રિયાન્વયેન તુલ્યયોગ્યતા બોધ્યા ।
લોચના:
(લો, ઓ) તુલ્યબલયોરેકસ્મિન્ કાર્યે નિયોજિતુમર્હયોઃ, વિરોધઃ એકદા નિર્વાહયિતુમશક્યત્વાત્ ।
સ એકકક્ષાશ્રયણપર્યવસાનાદવિરોધ એવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં--
"યુષ્માકં કુરુતાં ભવાતિશમનં નેત્રે તનુર્વા હરેઃ" ।
અત્ર શ્લેષાવષ્ટમ્ભેન ચારુત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ઔ) શ્લેષશ્ચ કુરુતામિત્યત્ર દ્વિવચનૈકવચનયોરેકરૂપત્વાત્ ।
અત્ર નેત્રવર્ષ્મણોર્દ્વયોરપિ ચાર્તિશમને સમર્થત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"દીયતામજિતં વિત્તં દેવાય બ્રાહ્મણાય વા" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) ચાતુરીયુતસ્ય વ્યાવૃત્તિં દર્શયતિ---દીયતામિતિ ।
અત્ર વિરોધપ્રસક્તિરનવધાનમૂલિકૈવેતિ મન્યામહે---એકદૈવ દેવબ્રાહ્મણેભ્યો વિત્તદાનસમ્ભવેન વિરોધાભાવાત્ ।
દવાયોવેત્યાદિનિયમગર્ભત્વેન એકવ્યક્તિકવિત્તાભિપ્રાયેણ વા વિરોધો દર્શિત ઇતિ વા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇત્યત્ર ચાતુર્યાભાવાન્નાયમલઙ્કારઃ ।
સમુચ્ચયો ઽયમેકસ્મિન્ સતિ કાર્યસ્ય સાધકે ।
ખલેકપોતિકાન્યાયાત્તત્કરઃ સ્યાત્પરો ઽપિ ચેત્

ગુણૌ ક્રિયે વા યુગપત્સ્યાતાં યદ્વા ગુણક્રિયે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) ચતુર્વિદં સમુચ્ચયાલઙ્કારમાહ---સમુચ્ચયોયમિતિ ।
ધાન્યમર્દનખલે કપોતાનામેકદાપતનં તન્ન્યાયસ્યન્ન્યાયાદિત્યર્થઃ ।
અન્યદ્ ભેદત્રયમાહ---ગુણઆવિતિ ।
ગુણદ્વયં વા ક્રિયાદ્વયં વા ગુણક્રિયાદ્વયં વા યદિ યુગપદ્ વર્ણિતં સ્યાદિત્યર્તઃ ।
લોચના:
(લો, અ) સમુચ્ચય ઇતિ ।
તૃતીયપાદેન સમાધેર્વ્યવચ્છેદઃ ।
તચ્ચ વૃત્તાવેવ સુવ્યક્તમ્ ।
તત્કરઃ તસ્ય કાર્યસ્ય સાધકઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા મમ--
"હંહો ધીરસમિર ! હન્ત જનનં તે ચન્દનક્ષ્માભૃતો દાક્ષિણ્યં જગદુત્તરં પરિચયો ગોદાવરીવારિભિઃ ।
પ્રત્યઙ્ગં દહસીતિ મે ત્વમપિ ચેદુદ્દામદાવાગ્નિવ- ન્મત્તોયં મલિનાત્મકો વનચરઃ કિં વક્ષ્યતે કોકિલઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) હંહો ધીરેતિ . મન્દસ્યૈવ ધૈર્યવત્ત્વેનાકાર્યનિવૃત્તિરૂપેણ સમ્બોધનમ્ ।
ચન્દનેતિ ।
ચન્દનસમ્બન્ધાત્ સુગન્ધેરેવ મહાજનજન્યત્વેન સમ્બોધનમ્ ।
દાક્ષિણ્યમિતિ ।
દક્ષિણદિગ્ભવસ્યૈવ જગદ્વિલક્ષણવિચક્ષણત્વમુક્તમ્ ।
પરિચય ઇતિ ।
જલસમ્બન્ધે શીતલસ્યૈવ પુણ્યનદીસમ્બન્ધેન મહત્ત્વમુક્તમ્ ।
ઈદૃશસ્ત્વમિતિ વિરહે મે મમ પ્રત્યઙ્ગં દાવાગ્નિવદ્ દહસિ ચેત્ તદા મત્ત ઉન્મત્તો મલિનાત્મકઃ કુષ્ણવર્ણ એવ કુટિલસ્વભાવઃ ।
વનચરત્વેન ચ લોકવ્યવહારાનભિજ્ઞઃ કોકિલઃ કિં વક્ષ્યતે ? સ સુતરાં ધક્ષ્યતીત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, આ) ધીરઃ વંશેન વિધિના પાણ્ડિત્યચ્ચ, ક્ષ્માભૃત્પર્વતઃ ભૂધરણક્ષમઃ કશ્ચિત્ મહાપુરુષઃ ।
દાક્ષિણ્યં દક્ષિણા દિક્ જન્મસરલતા ચ ।
મલિનાત્મકઃ શ્યામઃ કુટિલાશયશ્ચ ।
હેતૂનાં ધીરત્વાદીનાં સન્તઃ શોભનાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર દાહે એકસ્મિંશ્ચન્દનક્ષ્માભૃજ્જન્મરૂપે કારણે સત્યપિ દાક્ષિણ્યાદીનાં હેત્વન્તરાણામુપાદાનમ્ ।
અત્ર સર્વેષામપિ હેતૂનાં શોભનત્વાત્સદ્યોગઃ ।
અત્રૈવ ચતુર્થપાદે મત્તાદીનામશોભનાનાં યોગાદસદ્યોગઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) અત્રેતિ ।
અદાહકત્વે ઇત્યેવ પાઠઃ ।
દાહકત્વે ઇતિ પ્રામાદિક એવ પાઠઃ ।
ચન્દનક્ષમેત્યાદીનામદાહકહેતુત્વં શ્લોકવ્યાખ્યાયામેવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
ચતુર્થપાદ ઇતિ ।
દાહં પ્રતિ હેતૂનાં મત્તત્વાદીનામિત્યર્થઃ ।
સત્ત્વાસત્ત્વે ઉપાદેયત્વાનુપાદેયત્વે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સદસદ્યોગો યથા--
"શશી દિવસધૂસરો ગલિતયૌવના કામિની સરો વિગતવારિજં મુખમનક્ષરં સ્વાકૃતેઃ ।
પ્રભૂર્ધનપરાયણઃ સતતદુર્ગતઃ સજ્જનો નૃપાઙ્ગનગતઃ ખલો મનસિ સપ્ત શલ્યાનિ મે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) શશીતિ ।
એતે સપ્ત ધૂસરત્વવિશિષ્ટશય્યાદયઃ સપ્ત મનસિ શલ્યાનીત્યર્થઃ ।
અનૌચિત્યદર્શનેન શલ્યવદ્ દુઃ ખદાયિત્વાત્ ।
તેષ્વનૌચિત્યં દર્શયતિ---શશીતિ ।
ઉજ્જ્વલમૂર્તેસ્તસ્ય દિવસધૂસરત્વમનુચિતમ્ ।
એવં ગલિતયૌવનાયાઃ કામવત્ત્વં કામિન્યા ગલિતયૌવનત્વં વા અનુચિતમ્ ।
એવં સરસો વારિજશૂન્યત્વમ્ ।
શોભનાકૃતેર્મૂર્ખસ્યાક્ષરેણ વિદ્યયા શૂન્યત્વમ્ ।
પ્રભોર્ધનપરાયણત્વં, ધનપરાયણ જનસ્ય પ્રભુત્વં વા ।
સજ્જનસ્ય સતતદુર્ગતત્વં સતતદુર્ગતસ્ય સજ્જનત્વં વા, નૃપાઙ્ગણ ગતસ્ય ખલત્વં, ખલસ્ય નૃપાઙાગણગતત્વં વા અનુચિતામિત્યર્થઃ ।
અત્ર શોચ્યાનાં વિધેયાનાં સદસત્ત્વવશાત્ સદસદ્યોગઃ ।
તત્ર દૈવાધાનદોષેણ શોચ્યસ્ય સત્ત્વં સ્વાધીનદોષેણ શોચ્યસ્યાસત્ત્વમ્ ।
તત્ર શશિનો ધૂસરત્વં, કામિન્યા ગલિતયૌવનત્વસ્ય વિધેયત્વપક્ષે ગલિતયૌવનાત્વં, સરસો વારિજશૂન્યત્વં, સ્વાકૃતેરનક્ષરમૂર્ખત્વં, સજ્જનસ્ય દુર્ગતત્વં તદૈવ દોષાત્ શોચ્યત્વેન શોભનમ્ ।
ગલિતયૌવનાયાં કામવત્ત્વસ્ય વિધેયત્વપક્ષે વિધેયસ્ય તસ્ય પ્રભોર્ધનપરાયણસ્ય ધનપરાયણે પ્રભુત્વસ્ય વા, વિધેયસ્ય ખલે નૃપાઙ્ગણગતત્વસ્ય નૃપાઙ્ગણગતે ખલત્વસ્ય વા બિધેયસ્ય સ્વાધીનદોષેણ શોચ્યત્વાદ શોભનત્વમિતિ વિધેયાનામેવ સદસત્ત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇહ કેચિદાહુઃ--"શશિપ્રભૃતીનાં શોભનત્વં ખલસ્યાશોભનત્વં ચેતિ સદસદ્યોગઃ" ઇતિ અન્યે તુ--"શશિપ્રભૃતીનાં સ્વતઃ શોભનત્વં ધૂસરત્વાદીનાં ત્વશોભનત્વમિતિ સદસદ્યોગઃ" ।
અત્ર હિ શશિપ્રભૃતિષુ ધૂસરત્વાદેરત્યન્તચિતત્વમિતિ વિચ્છિત્તિવિશેષસ્યૈવ ચમત્કારવિધાયિત્વમ્ ।
"મનસિ સપ્તશલ્યાનિ મે" ઇતિ સપ્તાનામપિ શલ્યત્વેનોપસંહારશ્ચ ।
"નૃપાઙ્ગનગતઃ ખલ" ઇતિ તુ ક્રમભેદાદ્દુષ્ટત્વમાવહતિ સર્વત્ર વિશેષ્યસ્યૈવ શોભનત્વેન પ્રક્રમાદિતિ ।
ઇહ ચ ખલેકપોતવત્સર્વેષાં કારણાનાં સાહિત્યેનાવતારઃ ।
સમાધ્યલઙ્કારે ત્વેકકાર્યં પ્રતિ સાધકે સમગ્રે ઽપ્યન્યસ્ય કાકતાલીયન્યાયેનાપતનમિતિ ભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) પૂર્વોક્તશ્લોકેપિ વિધેયાનામેવ તથાત્વાદ્ ભિન્નાભિપ્રાય ગ્રન્થકૃન્મનસિ કૃત્વાપરોક્તં સદસદ્યોગં દર્શયતિ---ઇહ કેચિદિતિ ।
એતન્મતે ઉદ્દેશ્યાનાં વિશેષ્યાણામેવ સદસત્ત્વમ્ ।
મતાન્તરમાહ---અન્યે ત્વિતિ ।
એતન્મતે ઉદ્દેશ્યવિધેયયોર્વિશેષ્યવિશેષણયોઃ સદસતોર્યોગઃ ।
તેષાં મતે તથાત્વમેવ વિચ્છિત્તિવિશેષાચ્ચમત્કારસ્તદૃર્શયતિ---અત્રહીતિ ।
ઉદ્દેશ્યે સત્ત્વાસત્ત્વાભ્યાં તુ તેષાં મતેન ચમત્કાર ઇત્યર્થઃ ।
તેષાં સદસત્ત્વે એવ તાવદલઙ્કારઃ ।
પ્રત્યુત પ્રથમપક્ષે તાદૃશનિર્દેશઃ ક્રમભઙ્ગમાવતીત્યર્થઃ ।
(વિ, ખ) તદેવ ગ્રાહયતિ---સર્વત્રેતિ ।
શસી ધૂસર ઇત્યાદ્યુદ્દેશ્યવિધેયાર્થકસર્વવાક્યે ઇત્યર્થઃ, અયં ચ દોષઃ, ખલે નૃપાઙ્ગણગત્વસ્ય વિધેયતા ગતત્વસ્ય વિધેયતાપક્ષ એવ નૃપાઙ્ગણગતદે ખલત્વસ્ય વિધયતા પક્ષેતૂદ્દેશ્યઃ શોભન એવેતિ નૈષ દોષ ઇતિ બોધ્યમ્ ।
એકકારણાદેવ સુકરે કાર્યે દૈવાત્ કારણાન્તરાઽગમનરૂપાત્ સમાધ્યલઙ્કારાદસ્ય ભેદમાહ---ઇહ ચ ખલેતિ ।
એકસ્યૈવેતિ ।
કાર્યં પ્રતિ એકસ્યૈવ સમગ્રે સાધકત્વે ઽસમગ્રકારણવૃત્તિર્ન સાધકત્વે ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) દ્વિતીયપક્ષે સુગતિં દર્શયતિ ।
વિશેષ્યસ્ય શશિકામિનીપ્રભૃતેઃ સૂત્રસ્ય તૃતીયપાદં વિશદયતિ--ઇહ ચેતિ ।
કાકતાલીનન્યાયેનેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"અરુણે ચ તરુણિ નયને તવ મલિનં ચ પ્રિયસ્ય મુખમ્ ।
મુખમાનતં ચ સખિ તે જ્વલિતશ્ચાસ્યાન્તરે સ્મરજ્વલનઃ" ॥
અત્રાદ્યેર્ઽથે ગુણયોર્યૌગપદ્યમ્, દ્વિતીયે ક્રિયયોઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) ગુણયોઃ ક્રિયયોશ્ચ યોગપદ્યરૂપં સમુચ્ચયમાહ---અરુણે ચેતિ ।
અત્ર ચકારૌ યૌગપદ્યબોધકૌ ।
તૌ ચ યયોરુત્તરભૂતૌ તયોર્યૌગપદ્યબોધકૌ ઇત્યત આહઅત્રાદ્યે ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉભયોર્યૌગપદ્યે યથા--
"કલુષં ચ તવાહિતેષ્વકસ્માત્સિતપઙ્કેરુહસોદરશ્રિ ચશ્રુઃ ।

પતિતં ચ મહીપતીન્દ્ર ! તેષાં વપુષિ પ્રસ્ફુટમાપદાં કટાક્ષૈઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) કલુષં ચેતિ ।
અહિતેષુ વિપક્ષેષુ, મહીપતીન્દ્રેતિ સમ્બોધનમ્ ।
અત્ર પૂર્વાર્ધે ગુણોત્તરં ચકારઃ, પારર્ધે તુ ક્રિયાત્તરમિત્યનયોર્યૌગપદ્યમ્ ।
ધુનોતિ ચેતિ ।
એકાધિકરણે રણસ્થલરૂપે ।
વ્યધિકરણ્યેપ્યેષ દૃશ્યતે ઇતિ કાવ્યપ્રકાશકૃત્, યથા--- "કૃપાણપાણિશ્ચ ભવાન્ રણક્ષિતૌ ।
રસાધુવાદાશ્ચ સુરાઃ સુરાલયે" ॥
ઇત્યત્ર રણક્ષિતિ સુરાલયરૂપાધિકરણભેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ધુનોતિ ચાસિં તનુતે ચ કીર્તિમ્" ।
ઇત્યાદાવેકાધિકરણે ઽપ્યેષ દૃશ્યતે ।
ન ચાત્ર દીપકમ્, એતે હિ ગુણક્રિયાયૌગપદ્યે સમુચ્ચયપ્રકારા નિયમેન કાર્યકારણકાલનિયમવિપર્યયરૂપાતિશયોક્તિમૂલાઃ, દીપકસ્ય ચાતિશયોક્તિમૂલત્વાભાવઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) "ધુનોતિ ચાસિઽ; મિત્યુદાહરણે એકસ્મિન્ કર્તૃકારકે ઽનેકક્રિયાસમ્બન્ધાદનેકક્રિયાસ્વેકકારકરૂપદીપકપ્રસાક્તિમાશઙ્ક્ય નિષિધ્યતિ---ન ચાત્રેતિ ।
એતે ગુણાક્રિયાયૌગપદ્યે યે સમુચ્ચયપ્રકારાસ્તે કાર્યકારણયોર્યઃ પૌર્વાપર્ય્યરૂપઃ કાલનિયમઃ તદ્વિપર્ય્યયરૂપાતિશયોક્તિમૂલા ઇત્યર્થઃ ।
દર્શિતોદાહરણેષુ સર્વત્રૈવ ગુણયોઃ ક્રિયયોર્વા કાર્યકારણભાવસત્ત્વેપિ યૌગપદ્યોક્તેઃ ।
દીપકે તુ તથાત્વં નાસ્તીત્યાહ---દીપકસ્યેતિ ।
ઇદમુપલક્ષણમ્---તત્ર યૌગપદ્યસ્યાપ્યવિવક્ષણં ભેદકમિતિ બોધ્યમ્ ।
તથા ચેત્ તદ્દ્વયાભાવે સતીતિ વિશેષણં દેયમિત્યભિપ્રાયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સમાધિઃ સુકરે કાર્યે દૈવાદ્વસ્ત્વન્તરાગમાત્