સાહિત્યદર્પણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

ક્રમેણ યથા--
"સુતનુ ! જહિહિ કોપં પશ્ય પાદાનતં માં ન ખલુ તવ કદાચિત્કોપ એવંવિધો ઽભૂત્ ।
ઇતિ નિગદતિ નાથે તિર્યગામીલિતાક્ષ્યા નયનજલમનલ્પં મુક્તમુક્તં ન કિઞ્ચિત્" ॥
અત્ર બાષ્પમોચનેનેર્ષ્યાખ્યસઞ્ચારિભાવસ્ય શમઃ ।
"ચરણપતનપ્રત્યાખ્યાનાત્પ્રસાદપરાઙ્મુખે નિભૃતકિતવાચારેત્યુક્ત્વા રુષા પરુષીકૃતે ।
વ્રજતિ રમણો નિઃ શ્વસ્યોચ્ચૌ સ્તનસ્થિતહસ્તયા નયનસલિલચ્છન્ના દૃષ્ટિઃ સખીષુ નિવેશિતા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ)"હે નિભૃત ! કિતવાચાર !"ઇત્યુક્ત્વા ઇત્યર્થઃ ।
સ્તનાસ્થિતહસ્તયા માનિન્યા ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર વિષાદસ્યોદયઃ ।
"નયનયુગાસેચનકં માનસવૃત્ત્યાપ દુષ્પ્રાપમ્ ।
રૂપમિદં મદિરાક્ષ્યા મદયતિ હૃદયં દુનોતિ ચમે" ॥
અત્ર હર્ષવિષાદયોઃ સંધિઃ ।
"ક્વાકાર્યં , શશલક્ષ્મણઃ ક્વ ચ કુલં, ભૂયો ઽપિ દૃશ્યન્તે સા, દોષાણાં પ્રશમાય મે શ્રુતમહો, કોપે ઽપિ કાન્તં મુખમ્ ।
કિં વક્ષ્યન્ત્યપકલ્મષા કૃતધિયઃ, સ્વપ્ને ઽપિ સા દુર્લભા ચેતઃ સ્વાસ્થ્યમુપૈહિ, કઃ ખલુ યુવા ધન્યો ઽધરં ધાસ્યતિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) ક્વાકાર્ય્યમિતિ---ઉર્વશીવિરહે મરણે પ્રવૃત્ય નિવૃત્તસ્ય પુરૂરવસ ઉક્તિરિયમ્ ।
અત્ર કુલમિત્યન્તે વિતર્કઃ ।
સેત્યન્તે ઔત્સુક્યમ્ ।
શ્રુતમિત્યન્તે અર્થનિર્દ્ધારણરૂપા મતિઃ ।
મુખમિત્યન્તે સ્મરણમ્ ।
કૃતધિય ઇત્યન્તે શઙ્કા ।
દુર્લભેત્યન્તે દૈન્યમ્ ।
ઉપૈહિઇત્યન્તે ધૃતિઃ ।
કઃ ખલુ ઇત્યાદૌ ચિન્તા ।
એતેષાં વ્યભિચારિભાવાનાં પૂર્વપૂર્વાપેક્ષયા બલવત્તા ।
ઇતિ શ્રીમહેશ્વરન્યાયાલઙ્કારભટ્ટાચાર્યવિરચિતાયાં સાહિત્યદર્પણટીકાયાં તૃતીયપરિચ્છેદવિવરણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર વિતકારૈત્સુક્યમતિસ્મરણશઙ્કાદૈન્યધૂતિચિન્તાનાં શબલતા ।
ઇતિ સાહિત્યદર્પણે રસાદિનિરૂપણો નામ તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ ।
ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ
અથ કાવ્યભેદમાહ--
લોચના:
(લો, અ) એવં કાવ્યસ્ય સ્વરૂપમુક્ત્વા વિશેષં નિરૂપયિતુમવતારયતિ--અથેતિ---ભિદ્યતે અનેનેતિ ભેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કાવ્યં ધ્વનિર્ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યં ચેતિ દ્વિધા મતમ્ ।
તત્ર---
વાચ્યાતિશયિનિ વ્યઙ્ગ્યે ધ્વનિસ્તત્કાવ્યમુત્તમમ્

વાચ્યાદધિકચમત્કારિણિ વ્યઙ્ગ્યાર્થે ધ્વન્યતે ઽસ્મિન્નિતિ વ્યુત્પત્ત્યા ધ્વનિર્નામોત્તમં કાવ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) કાવ્યલક્ષણે કૃતે તદેવ કાવ્યં કતિવિધમિત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ---કાવ્યં ધ્વનિરિત્યાદિ ।
ધ્વન્યતે ઽસ્મિન્નિતિ--ધ્વન્યતે વ્યજ્યતે વ્યઙ્ગ્યાર્થઃ શબ્દાદિના અસ્મિન્ કાવ્યે ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, આ) વાચ્યેતિ---વાચ્યાદતિશયસ્તાત્પર્યાવિષયત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભેદૌ ધ્વનેરપિ દ્વાવુદીરિતૌ લક્ષણાભિધામૂલૌ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યો ઽન્યો વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યશ્ચ

લોચના:
(લો, ઇ) લક્ષણાભિધા ચ મૂલે કારણેર્ઽથાદ્ વ્યઙ્ગ્યાત્ વ્યઞ્જને યયોઃ ।
યસ્ય ધ્વનેઃ વ્યઙ્ગ્યાર્થરૂપોપાધિલક્ષણાભિધામૂલત્વેન દ્વૈવિધ્યપ્રતિપાદનામ્ તદુપાધિકસ્ય કાવ્યસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્ ।
ધ્વનિશબ્દો હ્યનેકાર્થઃ, તથા હિ ધ્વન્યત ઇતિ ધ્વનિઃ, શબ્દાદિગતા શક્તિઃ ।
ધ્વનનં ધ્વનિઃ રસાદિપ્રતીતિઃ ।
ધ્વન્યતે અસ્મિન્ ઇતિ ધ્વનિઃ કાવ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્રાવિવક્ષિતવાચ્યો નામ લક્ષણામૂલો ધ્વનિઃ ।
લક્ષણામૂલત્વાદેવાત્ર વાચ્યમવિવક્ષિતં બાધિતસ્વરૂપમ્ ।
વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યસ્ત્વભિધામૂલઃ, અત એવાત્ર વાચ્યં વિવક્ષિતમ્ ।
અન્યપરં વ્યઙ્ગ્યનિષ્ઠમ્ ।
અત્ર હિ વાચ્યોર્ઽથઃ સ્વરૂપં પ્રકાશયન્નેવ વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્ય પ્રકાશકઃ ।
યથા---પ્રદીપો ઘટસ્ય ।
અભિધામૂલસ્ય બહુવિષયતયા પશ્ચાન્નિર્દેશઃ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય ભેદાવાહ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) લક્ષણામૂલાભિધામૂલયોર્યથાસંખ્યં સ્વરૂપમાહ---અવિવશ્રિતેતિ---વ્યાચષ્ટે---તત્રેતિ ।
અવિવક્ષિતમિતિ---વાચ્યાવિવક્ષાયાં બીજમાહ---બાધિતસ્વરૂપમિતિ---વાચ્યતાવચ્છેદકરૂપેણ વિવક્ષાભાવાત્ તેન રૂપેણ બાધો વિશિષ્ટાભાવરૂપઃ ।
તેન અજહત્સ્વાર્થાત્મિકાયામ્ ઉપાદાનલક્ષણાયાં વાચ્યસ્યાબાધે ઽપિ વાચ્યતાવચ્છેદકરૂપેણ તદ્વાધઃષ જહત્સ્વાર્થાયાં તુ અર્થયોરેવ બાધઃ ।
વાચ્યં વિવક્ષિતમિતિ---વાચ્યતાવચ્છેદકરૂપેણ બોધ્યમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યનિષ્ઠમિતિ---વ્યઙ્ગ્યનિષ્ઠા તાત્પર્યપર્યાપ્તિર્યસ્ય તાદૃશમ્ ।
લોચના:
(લો, ઈ) અન્યપરમિતિ કારિકાપદાર્થો વ્યઙ્ગ્યનિષ્ટમિતિ ભાવઃ, વ્યઙ્ગ્યે નિષ્ટાતાત્પર્યં યસ્ય વાચ્યાર્થસ્ય, એતેન ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યવ્યવચ્છેદઃ ।
અત્ર હીતિ---અયમાશયઃ, અવિવક્ષિતવાચ્યે લક્ષ્યોર્ઽથઃ સ્વરૂપં પ્રકાશયન્ વ્યઙ્ગ્યાર્થં પ્રકાશયતિ, તત્ર લક્ષણામૂલા વ્યઞ્જના ।
ઇહ તુ વાચ્યોર્ઽથઃ તથા ઇત્યભિધામૂલા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અર્થન્તરં સંક્રમિતે વાચ્યે ઽત્યન્તં તિરસ્કૃતે ।
અવિવક્ષિતવાચ્યો ઽપિ ધ્વનિર્દ્વૈવિધ્યમૃચ્છતિ

અવિવક્ષિતવાચ્યો નામ ધ્વનિરર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યો ઽત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યશ્ચેતિ દ્વિવિધઃ ।
યત્ર સ્વયમનુપયુજ્યમાનો મુખ્યોર્ઽથઃ સ્વવિશેષરૂપેર્ઽથાન્તરે પરિણમતિ,
લોચના:
(લો, ઉ) સંકમિતિ ઇતિ --- યોગકાક્વાદિસાહાય્યસૂચનં વાચ્યે ઇતિ કાકાક્ષિન્યાયેનોભયત્ર સમ્બધ્યતે ।
અનુપયુજ્યમાનત્વમર્થાત્ સ્વરૂપમાત્રેણ સંકમિતે ઇતિ કારિકાપદાર્થઃ ।
પરિણમતીતિ---પરિણામશ્ચ તત્ત્વાદપરિચ્યુતસ્ય ધર્મિણો ઽવસ્થાન્તરગમનમ્ ।
જાડ્યાદ્યતિશયઃ સ્વશબ્દાભિધાનાલભ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર મુખ્યાર્થસ્ય સ્વવિશેષરૂપાર્થાન્તરસંક્રમિતત્વાદર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યત્વમ્ ।
યથા---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) ભેદાવાહેતિ---વાચ્યેર્ઽથેર્ઽથાન્તરમવચ્છેદકાન્તરં સંક્રમિતે પ્રાપિતે અર્થાદ્વોદ્ધુર્જ્ઞાને ઇત્યર્થઃ ।
અત્યન્તં તિરસ્કૃત ઇતિ---વાચ્યાર્થસ્યાવચ્છેદકાન્તરેણાપિ અવિવક્ષણાત્ અત્યન્તં તિરસ્કારઃ, તત્રાર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યં વ્યાચષ્ટે---મુખ્યાર્થસ્યેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"કદલી કદલી, કરભઃ કરભઃ, કરિરાજકરઃ કરિરાજકરઃ ।
ભુવત્રિતયે ઽપિ બિભર્તિ તુલામિદમૂરુયુગં ન ચમૂરુદૃશઃ" ॥
અત્ર દ્વિતીયકદલ્યાદિશબ્દાઃ પૌનરુક્ત્યભિયા સામાન્યકદલ્યાદિરૂપે મુખ્યાર્થે બાધિતા જાડ્યાદિગુણવિશિષ્ટકદલ્યાદિરૂપમર્થં બોધયન્તિ ।
જાડ્યાદ્યતિશયશ્ચ વ્યઙ્ગ્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) કદલી કદલીત્યાદિ ।
ચમૂરુદૃશઃ હરિણેક્ષણાયાઃ ઊરુયુગં ભુવનત્રિતયે ઽપિ કસ્યાપિ તુલાં સાદૃશ્યં ન બિભર્ત્તોત્યર્થઃ ।
તથા ચ તેન કસ્યાપિ સાદૃશ્યાધારણાત્ કો ઽપિ તદુપમાનં ન અસ્તીત્યત્રાહ---કદલીતિ ।
કદલી રમ્ભા કરભઃ ઊર્વાકારઃ પણિપાર્શ્વભાગઃ"મણિબન્ધાદાકનિષ્ઠં કરસ્ય કરભો બહિઃ "ઇતિ કોષાત્ ।
કરિરાજસ્ય હસ્તિશ્રેષ્ઠસ્ય કરઃ, સુણ્ડા, એષુ ઉદ્દેશ્યેષુ દ્વિતીયકદલ્યાદિપદાનાં પૌનરુક્ત્યાત્ તદર્થાનાં વિધેયત્વાસમ્ભવાત્ તાનિ પદાનિ જાડ્યાદિવિશિષ્ટકદલ્યાદિપરાણિ ।
પદેભ્યઃ કદલ્યાદ્યંશપ્રાપ્તૌ જાડ્યાદિવૈશિષ્ટ્યમાત્રે દ્વિતીયકદલ્યાદિશબ્દાનાં લક્ષણા ।
તતઃ કદલી જાડ્યા કરભો ઽશોભનઃ કરિરાજકરઃ કર્કશ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્ર પુનઃ સ્વાર્થં સર્વથા પરિત્યજન્નર્થાન્તરે પરિણમતિ, તત્ર મુખ્યાર્થસ્યાત્યન્તતિરસ્કૃતત્વાદત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ઊ) અત્યન્તતિરસ્કૃત ઇતિ કારિકાપદાર્થં વિવૃણોતિ---યત્ર પુનરિતિ--અત્ર પરિણમતીત્યુપચારપદપ્રયોગઃ તેન પ્રવર્તતે ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
નિઃશ્વાસાન્ધ ઇવાદર્શશ્ચન્દ્રમા ન પ્રકાશતે ।
અત્રાન્ધશબ્દો મુખ્યાર્થે બાધિતે ઽપ્રકાશરૂપમર્થં બોધયતિ, અપ્રકાશાતિશયશ્ચ વ્યઙ્ગ્યઃ ।
અન્ધત્વાપ્રકાશત્વયોઃ સામાન્યવિશેષભાવાભાવાન્નાર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) નિઃ શ્વાસાન્ધ ઇતિ ।
નિઃ શ્વાસેન અન્ધઃ આદર્શ ઇવ ચન્દ્રમા ન પ્રકાશતે ન દીપ્યતે ।
અત્રાચેતનસ્ય આદર્શસ્યાન્ધત્વબાધાત્ લક્ષ્યાર્થમાહ--અત્રેતિ ।
તથા ચ નિઃ શ્વાસેન અપ્રકાશ આદર્શ ઇવેત્યર્થઃ ।
નનુ શક્યતાવચ્છેદકભિન્નેન અપ્રકાશત્વેન રૂપેણ બોધનાત્ કથં નેયમર્થાન્તરસક્રમિતવાચ્યલક્ષણા ઇત્યત આહ---અન્ધત્વાપ્રકાશત્વયોરિતિ---શક્યતાવચ્છેદકં સામાન્યં લક્ષ્યતાવચ્છેદકં યદિ તદ્વિશેષો ભવેત્ તદા એવ અર્થાન્તરસંક્રમિતિ વાચ્યલક્ષણા ।
યથા ઘટપદસ્ય નીલઘટપદત્વે અત્ર તુ લક્ષ્યતાવચ્છેદકમપ્રકાશત્વમેવ સામાન્યમ્ ।
અન્ધત્વમેવ તદ્વિશેષ ઇતિ અતો ન તથા ઇતિ ભાવઃ ।
ઇદં તુ પ્રાયિકમેવ ન સાર્વત્રિકં "રામો ઽસ્મિ સર્વં સહે "ઇત્યત્ર દુઃ ખસહિષ્ણુત્વરામત્વયોઃ કરભઃ કરભઃ ઇત્યત્ર શોભારાહિત્યકરભત્વયોશ્ચ તથાત્વાભાવાત્ ।
કિન્તુ અત્રાન્ધત્વરૂપસ્વાર્થપરિત્યાગાદેવ ન તથાત્વમિતિ બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઋ) અન્ધત્વેતિ---અયમાશયઃ, ન હ્યત્રાર્થસ્યાપ્રકાશત્વં વિશેષઃ,
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
ભણ ધમ્મિઅ વીસત્થો, સો સુણઓ અજ્જ મારિઓ દેણ ।
ગોલાણૈકચ્છકુડઙ્ગવાસિણા દરિઅસીહેણ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) ભમ ધમ્મિઅ ઇત્યત્રાપિ વિપરીલક્ષણાભ્રમં કેષાઞ્ચિત્ નિરસયિતુમાહ---ભમેતિ ।
ભ્રમ ધાર્મિક વિશ્વસ્તઃ સ શ્વાદ્ય મારિતસ્તેન ।
ગોદાનદીકચ્છકુઞ્ચવાસિના દૃપ્તસિંહેન ॥
ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
ગોદાવરી નદી તત્તીરે કુઞ્જે કૃતંકેતાયાઃ તત્રૈવ પ્રતિદિનં પુષ્પાવચયનેન તત્સંકેતભઞ્જકં સ્વપોષિતકુક્કુરોપદ્રવેણાપિ અનિવૃત્તં ધાર્મિકં પ્રતિ ઉત્કિરયમ્ ।
સ શ્વા તવ ઉપદ્રાવકઃ કુક્કુરઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર "ભ્રમ ધાર્મિક--" ઇત્યતો ભ્રમણસ્ય વિધિઃ પ્રકૃતે ઽનુપયુજ્યમાનતયા ભ્રમણનિષેધે પર્યવસ્યતીતિ વિપરીતલક્ષણાશઙ્કાન કાર્યા ।
યત્ર ખલુ વિધિનિષૈધાવુત્પત્સ્યમાનાવેવ નિષધવિધ્યોઃ પર્યવસ્યતસ્તત્રૈવ તદવસરઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) ભ્રમણવિધિઃ પ્રકૃતે અનુપપદ્યમાનતયા ઇતિ---સિંહવત્ત્વેન કથિતે સ્વસંકેતસ્થલે ભ્રમણોપદેશસ્ય બાધિતાર્થકત્વાત્ નિવૃત્તીચ્છયા ઉક્તવાક્યસ્ય પ્રવર્ત્તકત્વાનુપપત્તેશ્ચ નિષેધે પર્યવસ્યતીતિ વિપરીતલક્ષણયેતિ શેષઃ ।
ઉત્પદ્યમાનાવેવેતિ---વાક્યાર્થબોધોત્પત્તિદશાયામ એવ ઇત્યર્થઃ ।
તદ્દશાયાં ક્વચિત્ વિધિઃ નિષેધે ક્વચિત્ નિષેધો વિધૌ પર્યવસ્યતીત્યર્થઃ ।
તત્ર તદ્દશાયાં વિધેઃ નિષેધે પર્યવસાનં યથા--- ઔન્નિદ્ષં દૌર્બલ્યં ચિન્તાલસત્વં સનિઃ શ્વસિતમ્ ।
મમ મન્દભાગિન્યાઃ કૃતે સખિ ત્વામપિ પરિભવતિ ॥
ઇત્યત્ર નાયિકાયાઃ સોલ્લુણ્ઠવાક્યે મમ કૃતે ઇતિ વિધેઃ ન મમ કૃતે ઇતિ લક્ષણયા પર્યવસાનમ્ ।
નિષેધસ્ય વિધૌ પર્યવસાનં યથા---"મા પથિક રાત્ર્યન્ધ શય્યાયામાવયોર્નિમઙ્ક્ષાસિ "ઇતિ સ્વયં દૂતિકાયા ઉક્તૌ સ્વશય્યાયાં ગમનનિષેધસ્ય સ્વશય્યાયામાગમનવિધૌ લક્ષણયા પર્યવસાનમ્ ।
યત્તુ નિઃ શેષચ્યુતચન્દનમિત્યાદાવપિ તદન્તિકગમનનિષેધસ્ય તદન્તિકગમનવિધૌ લક્ષણયા પર્યવસાનમિતિ ગ્રન્થકૃતા પૂર્વમુક્તં તન્ન રુચિરમ્, તત્ર ભ્રમ ધાર્મિક ઇત્યાદાવિવ પ્રથમં વાચ્યનિષેધસ્યૈવ બોધાત્ ઉત્તરકાલમેવાધમત્વોક્તેશ્ચ્યુતનિર્મૃષ્ટપદગ્રીષ્મકાલપુલકકથનાત્ તાત્પર્યપર્યાલોચનયા એવ તદન્તિકગમનવિધેઃ વ્યઞ્જનયૈવ પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
અત એવ કાવ્યપ્રકાશકૃતા તત્ર તદન્તિકગમનવિધેઃ વ્યઙ્ગ્યત્વમેવોક્તમ્ ।
લોચના:
(લો, ૠ) ઉત્પત્સ્યમાનાવેવેતિ--અનન્તરમનુપપદ્યમાનાન્વયસિદ્ધ્યર્થમિતિ શેષઃ ।
તદવસરસ્તસ્યા વિપરીતલક્ષણાયા અવસરઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્ર પુનઃ પ્રકરણાદિપર્યાલોચનેન વિધિનિષધયોર્નિષેધવિધી અવગમ્યેતે તત્ર ધ્વનિત્વમેવ ।
તદુક્તમ્ ---

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) તત્ર ધ્વનિત્વમેવેતિ---વ્યઙ્ગ્યત્વમેવેત્યર્થઃ, ન તુ લક્ષ્યત્વમેવેત્યર્થઃ ।
ધ્વનિકાવ્યં તુ ગમનલક્ષણાયામપિ રમણવ્યઞ્જનયા અવિહતમેવ ।
તદ્વત્ ઇહાપિ પ્રથમં ભ્રમણવિધિઃ શક્ત્યૈવ પ્રતીયતે ।
પશ્ચાદેવ તસ્યાઃ કુલટાત્વસ્ય પ્રકરણાદિના પ્રતીતૌ ભ્રમણનિષેધો વ્યઞ્જનયૈવ પ્રતીયતે, ઇત્યતો ઽત્ર વિપરીતલક્ષણાશઙ્કા ન કાર્યા ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) વિધિનિષેધયોરિત્યત્ર પૂર્વમન્વયાનુપપત્ત્યા પર્યવસિતયોરિતિ પૂરણીયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ક્વચિદ્વાધ્યતયા ખ્યાતિઃ ક્વચિત્ ખ્યાતસ્ય બાધનમ્ ।
પૂર્વત્ર લક્ષણૈવ સ્યાદુત્તરત્રાભિધૈવ તુ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) ક્વચિત્ બાધ્યતયેતિ---ખ્યાતિઃ પ્રતીતિઃ ।
યથા ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ ઘોષનિવાસસ્ય યથા વા "ઉપકૃતં બહુ તત્ર કિમુચ્યતે "ઇત્યપકારિણં પ્રત્યુક્ત્વા ઉપકારસ્ય ચ પ્રથમમેવ બાધ્યતયા ખ્યાતિઃ ।
ક્વચિત્ ખ્યાતસ્યેતિ---પ્રથમં પ્રતીતસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
યથાત્રૈવ શ્લોકે, નિઃ શેષેત્યાદૌ ચ ।
ઉત્તરત્ર અભિધૈવ તુ ઇત્યુક્ત્યા નિષેધવિધ્યોસ્તુ વ્યઙ્ગ્યત્વમેવેતિ દર્શિતમ્ ।
લોચના:
(લો, એ) ક્વચિદિતિ---અત્રોત્તરમ્ અભિધેવ ત્વિતિવચનમ્ ।
યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થ ઇતિ વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્યાપ્યભિધાને યત્પરત્વેન ખ્યાતસ્ય બાધને ઽપ્યભિધાવ્યાપારસ્વીકારીત્ ।
એતત્ત્વગ્રે નિરાકરિષ્યતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રાદ્યે મુખાયાર્થસ્યાર્થાન્તરે સંક્રમણં પ્રવેશઃ, ન તુ તિરોભાવઃ ।
અત એવાત્રાજહત્સ્વાર્થા લક્ષણા ।
દ્વિતીયે તુ સ્વાર્થસ્યાત્યન્તં તિરસ્કૃતત્વાજ્જહત્સ્વાર્થા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) ઇત્થમવિવક્ષિતવાચ્યધ્વનેરર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યત્વાત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યત્વેન દ્વૈવિધ્યમુક્ત્વા તદુદાહૃતસ્ય ચ આદ્યસ્યાર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યસ્ય તાદૃશપરિભાષાયા બીજમાહ--અત્રાદ્યે ઇતિ ।
અર્થાન્તરે શક્યતાવચ્છેદકાર્થાન્તરે ઽવચ્છેદકાન્તરે શક્યતાવચ્છેદકરૂપેણ બોધનમિત્યર્થઃ , ન તુ તિરોભાવઃ નતુ અબોધનમિત્યર્થઃ ।
અત એવેતિ સ્વાર્થં સ્વાશ્રયશબ્દસ્ય મુખ્યાર્થમજહતી ઉપસ્થાપયન્તી અજહત્સ્વાર્થા (રાજદન્તાદિસમાસસિદ્ધ) નચ કદલી કદલીત્યાદૌ પ્રથમકદલીપદેનૈવ સદલ્યા ઉપસ્થિતૌ તત્ર લક્ષ્યાર્થસ્ય જડતાયા અભેદાન્વયસમ્ભવે કિમર્થં કદલ્યંશે લક્ષણેતિ વાચ્યમ્, લક્ષ્યતાવચ્છેદકજડત્વાશ્રયત્વેન તેન રૂપેણ તદુપસ્થાપનસ્ય અનિવાર્યત્વાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વિતિ--અત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યે ઇત્યર્થઃ ।
અત્યન્તતિરસ્કૃતત્વાત્ કેનાપિ રૂપેણાબોધિતત્વાત્ જહત્સ્વાર્થા, ઉક્તરૂપં સ્વાર્થં જહતી અનુપસ્થાપયન્તી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિવક્ષિતાભિધેયો ઽપિ દ્વિભેદઃ પ્રથમં મતઃ ।
અસંલક્ષ્યક્રમો યત્ર વ્યઙ્ગ્યો લક્ષ્યક્રમસ્તથા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યસ્યાપિ પ્રથમં ભેદદ્વયમાહ---વિવક્ષિતાભિધેયોપીતિ---વિવક્ષિતવાચ્ય ઇત્યર્થઃ ।
પ્રથમમિતિ પશ્ચાત્તૂભયોરપિ પ્રભેદબાહુલ્યસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
તદ્દ્વૈવિધ્યમાહ ।
અસંલક્ષ્યેતિ---વ્યઙ્ગ્યો યત્ર અસંલક્ષ્યક્રમઃ અપરિચેયજ્ઞાનોત્પત્તિક્રમઃ, વાચ્યજ્ઞાનાન્તરં વ્યઙ્ગ્યજ્ઞાનં જાયતે ઇતિ ક્રમો યત્ર અપરિચેય ઇતિ ભાવઃ ।
રસભાવાદીનામ્ અત્યન્તાસ્વાદ્યતયા શીઘ્રબોધ્યત્વેન ઉત્પલપત્રશતભેદનસ્યેવ ક્રમાપરિચયાત્ ।
અપરો વસ્ત્વલઙ્કારરૂપો વ્યઙ્ગ્યસ્તુ લક્ષ્યક્રમઃ ।
તદ્જ્ઞાનોત્પત્તિક્રમસ્ય લક્ષણીયત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) વિવિક્ષિતાભિધેય ઇત્યસ્યાર્થઃ વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યો ધ્વનિરિતિ ।
તત્ર ચ રસવતિ કાવ્યે ઝટિત્યાસ્વાદપર્યન્તગમનાદ્વસ્ત્વલઙ્કારરૂપવ્યઙ્ગ્યયોરપિ પ્રતીતિર્ન વિલમ્બિતા, નીરસે તુ પ્રતીતિવિલમ્બાત્તત્સાજાત્યેન સલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યવ્યવહારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યો ઽપિ ધ્વનિરસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યઃ સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યશ્ચેતિ દ્વિવિધઃ ।
તત્રાદ્યો રસભાવાદિરેક એવાત્ર ગણ્યતે ।
એકો ઽપિ ભેદો ઽનન્તત્વાત્ સંખ્યેયસ્તસ્ય નૈવ યત્

ઉક્તસ્વરૂપો ભાવાદિરસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યઃ ।
અત્ર વ્યઙ્ગ્યપ્રતીતેર્વિભાવાદિપ્રતિતિકારણત્વાત્ ક્રમો ઽવશ્યમસ્તિ કિન્તૂત્પલપત્રશતવ્યતિભેદવલ્લાઘવાન્ન સંલક્ષ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) આદ્યઃ અસંલક્ષ્યક્રમઃ ।
વિભાવાદિપ્રતીતિકારણકત્વાદિતિ ।
પ્રત્યેકં તત્ પ્રતીતિકારણકત્વાદિત્યર્થઃ ।
"પ્રતીયમાનઃ પ્રથમં પ્રત્યેકં હેતુરુચ્યતે"ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
"તત્ સમૂહાલમ્બનપ્રતીતિસ્તુ રસ એવ"ઇત્યુક્તત્વાચ્ચ ।
લાઘવાત્ શીઘ્રપ્રતીતિકત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એષુ રસાદિષુ ચ એકસ્યાપિ ભેસ્યાનન્તત્વાત્સંખ્યાતુમશક્યત્વાદસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યધ્વનિર્નામ કાવ્યમેકભેદમેવોક્તમ્ ।
તથાહિ---એકસ્યૈવ "શૃઙ્ગારસ્યૈકો ઽપિ સંભોગરૂપો ભેદઃ પરસ્પરાલિઙ્ગનાધરપાનચુમ્બનાદિભેદાત્ પ્રત્યેકં ચ નિભાવાદિવૈચિત્ર્યાત્સંખાયતુમશ્ક્યઃ, કા ગણના સર્વેષામ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) એકો ઽપિ ભેદ ઇત્યાદિકં વ્યાચષ્ટે--એષુ ચેતિ ।
એકભેદમેવેતિઅસંલક્ષ્યક્રમત્વમેકમુપાધિમાશ્રિત્ય ઇતિ શેષઃ ।
વિભાવાનુભાવભેદાભેદગણને અનન્તત્વમ્, તદ્દર્શયતિ---તથાહીતિ ।
વિભાવાદિવૈચિત્ર્યં કન્યામધ્યાપ્રગલ્ભત્વાદિભેદેન ઉત્તમમધ્યમાધમત્વભેદેન વૈચિત્ર્યં બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શબ્દાર્થોભયશક્ત્યુત્થે વ્યઙ્ક્યે ઽનુસ્વાનસન્નિભે ।
ધ્વનિર્લક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્ત્રિવિધઃ કથિતો બુધૈઃ

ક્રમલક્ષ્યત્વાદેવાનુરણનરૂપો યો વ્યઙ્ગ્યસ્તસ્ય શબ્દશક્ત્યુદ્ભવત્વેન, અર્થશક્ત્યુદ્ભવત્વેન શબ્દાર્થશક્ત્યુદ્ભવત્વેન ચ ત્રૈવિધ્યાત્સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યનામ્નોધ્વનેઃ કાવ્યસ્યાપિ ત્રૈવિધ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) લક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યધ્વનિં વિભજતિ---શબ્દાર્થોભયેતિ--તત્ર અનુસ્વાનસાન્નેભ ઇતિ યદુક્તં તદ્ વ્યાચષ્ટે---ક્રમલક્ષ્યત્વાદેવાનુરણનરૂપ ઇતિ ।
અનુરણનં પ્રતિધ્વનિઃ ।
સ હિ પ્રથમધ્વનેરનન્તરં જાયતે તદુત્પત્તિક્રમશ્ચ લક્ષ્યતે તત્ તુલ્યો યો વ્યઙ્ગ્યસ્તસ્ય ત્રૈવિધ્યં વ્યાચષ્ટે---તસ્ય શબ્દશક્ત્યુદ્ભવત્વેન ઇતિ ।
શબ્દસ્ય અર્થસ્ય ચ શક્તિઃ સામર્થ્યમ્ ।
ન તુ અભિધારૂપા વૃત્તિઃ તયા વ્યઙ્ગ્યાબોધનાત્ અર્થસ્ય તદભાવાચ્ચ ।
તેન સામર્થ્યૈન ઉદ્ભવ ઉત્પન્નવિષયતા યસ્ય તાદૃશવ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યર્થઃ ।
તત્ ત્રૈવિધ્યાત્ તત્સમ્બન્ધેન સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યનામ્નો ધ્વનિકાવ્યસ્ય ત્રૈવિધ્યમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) સંલક્ષ્યકમવ્યઙ્ગ્યભેદાનાહ---શબ્દાર્થેતિ ।
અનુસ્વાનેતિ કારિકાપદસ્યાર્થં વિવૃણોતિ---અનુરણનમિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર---
વસ્ત્વલઙ્કારરૂપત્વાચ્છબ્દશક્ત્યુદ્ભવોદ્વિધા ।
અલઙ્કારશબ્દસ્ય પૃથગુપાદાનાદનલઙ્કારં વસ્તુમાત્રં ગૃહ્યતે ।
લોચના:
( લો, ઔ) અનલઙ્કરણં વૈચિઞ્યમાત્રરાહિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર વસ્તુરૂપઃ શબ્દશક્ત્યુદ્ભવો વ્યઙ્ગ્યો યથા---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) તત્ર કાવ્યસ્ય શક્ત્યુત્થત્વપ્રયોજકં શબ્દશક્ત્યુદ્ભવં વ્યઙ્ગ્યં દ્વિધા વિભજતિ---તત્ર વસ્ત્વલઙ્કારરૂપત્વાદિતિ ।
પૃથક્ ઉપાદાનાદિતિ વસ્તુત્વસ્ય કેવલાન્વયિત્વેન અલઙ્કારસ્યાપિ વસ્તુત્વાત્ ।
તથા ચ ગોવૃષન્યાયાત્ વસ્તુપદસ્યાલઙ્કારભિન્નવસ્તુપરતાં વ્યાચષ્ટે---અલઙ્કરણમિતિ ।
અલઙ્કારણમલઙ્કારઃ તદ્ભિન્નમિત્યર્થઃ ।
અનલઙ્કાર ઇતિ બહુપુસ્તકેષુ પાઠઃ તલ્લોખકપ્રમાદાદેવ ।
અલઙ્કારશબ્દસ્ય પુંલિઙ્ગત્વેન તસ્ય નઞ્ તત્પુરુષે લિઙ્ગત્યાગાભાવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પન્થિ અ ! ણ એત્થ સત્થરમત્થિ મણં પત્થરત્થલે ગામે ।
ઉણ્ણઅ પઓહરં પેક્ખિઅ ઊણ જૈ વસતિ તા વસસુ ॥
લોચના:
(લો, અ) સ્ત્રસ્તરં-તૃણાદિશય્યા ।
પ્રસ્તરાઃ પાષાણાઃ ।
પયોધરઃ મેઘઃ ।
વ્યઙ્ગ્યપક્ષે સ્ત્રસ્તરં શાસ્ત્રં સત્યનુશાસકમ્ ।
ઉન્નતપયોધરાં મામિત્યર્થઃ ।
ન ચેહ સ્ત્રસ્તરશબ્દસ્ય શાસ્ત્રાર્થત્વેન ઉપમાધ્વનિઃ; સાદૃશ્યસ્યાવિવક્ષિતત્વાત્ ।
રહસ્યસંગોપનાર્થમેવ હિ હ્યર્થપ્રયોગઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર સત્થરાદિશબ્દશક્ત્યા યદ્યુપભોગક્ષમો ઽસિ તદાસ્સ્વેતિ વસ્તુ વ્યજ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) પન્થિઅ ણ એત્થેતિ-- "પથિક નાત્ર સ્ત્રસ્તરમસ્તિ મનાક્ પ્રસ્તરસ્થલે ગ્રામે ।
ઉન્નતપયોધરં પ્રેક્ષ્ય યદિ વસસિ તદ્વસ" ॥
ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
નિવાસાર્થિનં પથિકં પ્રતિ સ્વયં-દૂત્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
હે પથિક ! પ્રસ્તરસ્થલે ઽત્ર ગ્રામે મનાક્ સ્વલ્પમપિ સ્ત્રસ્તરં શયનીયાસ્તરણં નાસ્તિ ।
પ્રસ્તર એવં વયં સ્વમિપ ઇતિ ભાવઃ ।
મનાગિત્યત્રાપિ અર્થો ઽધ્યાહાર્યઃ ।
ઉન્નતમુદ્ભૂતં પયોધરં મેઘં પ્રેક્ષ્ય ગમનપ્રતિબન્ધાત્ યદિ વસ્તુમિચ્છસિ તદા વસ ઇતિ આપાતતો ભાવાર્થઃ ।
અત શબ્દશક્ત્યુત્થં ગૂઢં વ્યઙ્ગ્યાર્થ દર્શયતિ---અત્રેતિ ।
પ્રાકૃતશ્લિષ્ટસ્ય સ્ત્રત્થરશબ્દસ્ય શાસ્ત્રમપ્યર્થઃ ।
પ્રકરણનિયન્ત્રણવશાત્ સોર્ઽથો વ્યઙ્ગ્યસ્તથા ચ "પરદારાન્ન ગચ્છેદિ તિ સ્મૃત્યાદિશાસ્ત્રં નાસ્તિ ઇત્યર્થઃ ।
ઇતિ આદિપદાત્ પ્રસ્તરસ્થલપયોધરપદયોરપિ પરિગ્રહઃ ।
તથા હિ શય્યાવિરહાત્ પ્રસ્તરસ્થં સ્ત્રીજનં પુરુષો લાતિરત્યર્થં ગૃહ્ણાતિ ઇતિ પ્રસ્તરસ્થલઃ તત્ર ઇત્યર્થેન ઉત્તુઙ્ગસ્તનદર્શનેન ચ" યદ્યુપભોગક્ષમેત્યાદિ"વ્યઞ્જનાત્ પરમ્પરયા શબ્દશક્તિમૂલતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અલઙ્કારરૂપો યથા--"દુર્ગાલઙ્ઘિતવિગ્રહઃ" ઇત્યાદૌ (59 પૃદૃ) અત્ર પ્રાકરણિકસ્ય ઉમાનામમહાદેવી-વલ્લભ-ભાનુદેવનામ-નૃપતેર્વર્ણને દ્વિતીયાર્થસૂચિતમપ્રારણિકસ્ય પાર્વતીવલ્લભસ્ય વર્ણનમસમ્બનદ્ધં મા પ્રસઙ્ક્ષીદિતિ ઈશ્વરભાનુદેવયોરુપમાનોપમેયભાવઃ કલ્પ્યતે તદત્ર ઉમાવલ્લભ ઉમાવલ્લભ ઇવેત્યુપમાલઙ્કારો વ્યઙ્ગ્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) શબ્દશક્ત્યુદ્ભવોપમાલઙ્કારવ્યઞ્જનામાહ---દુર્ગાલઙ્ઘિતેતિ ।
વ્યાખ્યાતમિદમ્ ।
દ્વિતીયાર્થઃ પાર્વત્યાદિઃ તેન સૂચિતં પાર્વતીવલ્લભસ્ય વર્ણ્ણનમિત્યર્થઃ ।
મા પ્રસાઙ્ક્ષીદિતિ--પ્રસક્તં માભૂદિત્યર્થઃ ।
તત્પ્રસક્તૌ કવેરુન્મત્તતાપત્તેઃ ।
અતઃ કવેરીશ્વરભાનુદવયોરુપમાનોપમેયભાવે તાત્પર્ય્યાત્ ઉપમાનોપમેયભાવઃ કલ્પ્યતે સંવ્યજ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
સ એવ ચ ઉપમાલઙ્કારઃ ।
તં વ્યઙ્ગ્યં વિશદયિત્વા દર્શયતિતદત્રેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા---
"અમિતઃ સમિતઃ પ્રાપ્તૈરુત્કર્ષૈર્હર્ષદ ! પ્રભો ! ।
અહિતઃ સહિતઃ સાધુ યશોભિરસતામસિ" ॥
અત્રામિત ઇત્યાદાવપિશબ્દાભાવાદ્વિરોધાભાસો વ્યઙ્ગ્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) શબ્દશક્ત્યા વ્યઙ્ગ્યવિરોધભાસાલઙ્કારમાહ--યથા વા---અમિત ઇતિ ।
હે હર્ષદ પ્રભો ! સમિતઃ યુદ્ધાત્ પ્રાપ્તૌરુત્કર્ષૈરમિતઃ અપરિચ્છિન્નોસિ, ઉત્કર્ષબાહુલ્યાત્ ત્વં કીદૃશઃ અસતામહિતઃ શત્રુઃ સાધુયશોભિઃ સહિતઃ ।
અત્ર અમિતઃ પરિમાણરહિતઃ સમિતઃ પરિમાણયુક્તશ્ચેતિ ।
અહિતો હિતશૂન્યઃ સહિતો હિતયુક્તશ્ચેતિ વિરોધઃ ।
વિરોધસ્ય વાચકાભાવાત્ વ્યઙ્ગ્યતામાહ---અત્રેતિ ।
લોચના:
(લો, આ) આમિતિ ઇતિ ।
સમિતઃ સંગ્રમાત્ પ્રાપ્તૌરુત્કર્ષૈરપરિમિતઃ, અસતામહિતઃ શુવુઃ ।
માનં ભિતં તેન સહિતઃ ।
હિતેન રહિતઃ કથં તેન યુક્ત ઇતિ વિરોધઃ ।
અપિશબ્દાભાવાદિતિ ।
અપિશબ્દસદ્ભાવે"કુપતિમપિ કલત્રવલ્લભમિત્યાદૌ અપિશબ્દબલાત્ ઝટિતિ વિરુદ્ધાર્થ એવાભાસતે ।
અન્યથા અપિશબ્દસ્ય નિરર્થકતાપત્તેઃ ।
અમિત ઇત્યાદૌ તુ અપેરભાવાત્ પ્રાકરણિકતયા પ્રથમમ્ અવિરુદ્ધાર્થ એવ પ્રતિભાસતે ।
અનન્તરમ્ અમિતઃ સન્કથં સમિતિ ઇતિ વિરોધપ્રતિભાસનાદ્ વિરોધાભાસો વ્યઙ્ગ્ય ઇતિ ।
અપિશબ્દાભાવાદિત્યુપલક્ષણમઃ અન્યેષામપિ વિરોધભિધાયિ શબ્દાનામભાવે ઽપિ વિરોધાભાસસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વં બોદ્ધવ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વ્યઙ્ગ્યસ્યાલઙ્કાર્યત્વે ઽપિ બ્રાહ્મણશ્રમણન્યાયાદલઙ્કારત્વમુપચર્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) નનુ વ્યઙ્ગ્યાર્થ એવ આસ્વાદ્યઃ તસ્ય શોભકો યઃ સ એવાલઙ્કારઃ ।
તથા ચ ઉપમાદેર્વ્યઙ્ગ્યત્વે પરેણ શોભ્યમાન એવ સઃ ન શોભકઃ ।
તત્કથમત્ર વ્યઙ્ગ્યોપમાદેરલઙ્કારત્વમિત્યત આહ---વ્યઙ્ગ્યસ્યેતિ--અલઙ્કાર્ય્યત્વે વાચ્યાલઙ્કારન્તરેણૈવ શોભ્યત્વે ઽપિ ઇત્યર્થઃ ।

શ્રમણઃ સન્યાસી તદ્દશાયાં તસ્ય બ્રાહ્મણ્યાભાવે ઽપિ યથા તસ્ય દશાન્તરીયં બ્રાહ્મણ્યમાદાય
બ્રાહ્મણત્વમુપચર્ય્યતે તથા વાચ્યતાદશાયામલઙ્કારત્વમાદાય વ્યઙ્ગ્યોપમાદેરલઙ્કારત્વમુપચર્ય્યતે ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વસ્તુ વાલઙ્કૃતિર્વાપિ દ્વિધાર્થઃ સમ્ભવી સ્વતઃ

કવેઃ પ્રૌઠોક્તિસિદ્ધો વા તન્નિબદ્ધસ્ય વેતિ ષટ્ ।
ષડ્ભિસ્તૈર્વ્યજ્યમાનસ્તુ વસ્ત્વલઙ્કારરૂપકઃ

અર્થશતયુદ્ભવો વ્યઙ્ગ્યો યાતિ દ્વાદશભેદતામ્ ।
લોચના:
(લો, ઇ) વસ્તુ વેતિ---સ્વતઃ સમ્ભવિકવિપ્રૌઢોત્કિતન્નિબદ્ધવસ્તુપ્રૌઢોત્કિસિદ્ધાભિઃ વસ્ત્વલઙ્કારરૂપાભૈઃ ષઙ્વિધાભિઃ વ્યઞ્જનાભિઃ વ્યઙ્ગ્યયોર્વસ્ત્વલઙ્કારયોઃ દ્વાદશ વિધત્વેન દ્વાદશપ્રકારમર્થશક્ત્યુદ્ભવવ્યઙ્ગ્યધ્વનિકાવ્યમિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્વતઃ સમ્ભવી ઔચિત્યાદ્ બહિરપિ સમ્ભાવ્યમાનઃ ।
પ્રૌઢોક્ત્યા સિદ્ધઃ, ન ત્વૌચિત્યેન ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) અર્થશક્ત્યુદ્ભવં દર્શાયિતું વ્યઞ્જકાર્થસ્ય વસ્ત્વલઙ્કારરૂપદ્વિવિધસ્ય સ્વતઃ સમ્ભવિત્વાદિત્રૌવિધ્યેન ષડ્વિધત્વમાહ--વસ્તુ વાલઙ્કૃતિર્વેતિ ।
ષડ્વિધવ્યઙ્ગ્યાનાં દ્વાદશવિધત્વમાહ---ષડ્ભિસ્તૈરિતિ ।
બહિરપીતિ ।
શબ્દપ્રમાણાત્ બહિઃ ।
પ્રમાણેનાપિ સિદ્ધત્વાત્ ઉચિતસમ્ભાવન ઇત્યર્થઃ ।
પ્રૌઢોક્ત્યેતિ--કવિતન્નિબદ્ધયોઃ પ્રતિભામાત્રાધીનોક્ત્યા ઇત્યર્થઃ ।
નતુ ઔચિત્યેનેતિ---તસ્યાર્ઽથસ્યાલીકત્વેનૌચિત્યાભાવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર ક્રમેણ યથા--
દૃષ્ટિં હે પ્રતિવેશિનિ ! ક્ષણમિહાપ્યસ્મદ્ગૃહે દાસ્યસિ પ્રાયેણાસ્ય શિશોઃ પિતા ન વિરસાઃ કૌપીરપઃ પાસ્યતિ ।
એકાકિન્યપિ યામિ સત્વરમિતઃ સ્ત્રોતસ્તમાલાકુલં નીરન્ધ્રાઃ તનુમાલિખન્તુ જરઠચ્છેદાનલગ્રન્થયઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) સ્વતઃ સમ્ભવિવસ્તુવ્યઙ્ગ્યં વસ્ત્વાહ--દૃષ્ટિં હે ઇતિ ।
નદીજલાનયનવર્ત્મનિ વને કૃતસંકેતાયાઃ કુલટાયાઃ તજ્જલાનયનચ્છલેન જિગમિષોર્ભાવિનખક્ષતસમ્વરણોક્તિરિયમ્ ।
ઇહાપીતિ--સ્વગૃહ ઇવ અસ્મદ્ગૃહે ઽપીત્યર્થઃ ।
અસ્ય મદીયસ્ય શિશોઃ પિતા કુલટાત્વાત્ સ્વપતિત્વેનાનુક્તિઃ ।
વિરસાઃ સ્વાદારહિતાઃ કૌપીઃ કૂપસમ્બન્ધિનીઃ અપઃ જલીભિપ્રાયેણ ઇત્યનેન મમ બાધ્યાદિના અશક્તિદિને પિબતીત્યુક્તમ્ ।
આલિખન્તુ ઇતિ, તદા લેખનસમ્ભાવનાસત્ત્વે ઽપિ યાસ્યામીત્યર્થઃ ।
જરઠચ્છેદાઃ કઠિનચ્છિન્નભાગાઃ નીરન્ધ્રા અવિરલાઃ ।
નલગ્રન્થયઃ નલાખ્યતૃણપર્વદેશાઃ
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર સ્વતઃ સમ્ભવિના વસ્તુના તત્ પ્રતિપાદિકાયા ભાવપરપુષોપયોગજનખક્ષતાદિગોપનરૂપં વસ્તુમાત્રં વ્યજ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) સ્વતઃ સમ્ભવિનેતિ---અસ્ય શ્લોકાર્થસ્યાનલીકત્વેન પ્રમાણાન્તરેણાપિ ગમ્યત્વસમ્ભવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દિશિ મન્દાયતે તેજો દક્ષિણસ્યાં રવેરપિ ।
તસ્યામેવ રઘોઃ પાણ્ડ્યાઃ પ્રતાપં ન વિષેહિરે ॥
અત્ર સ્વતઃ સમ્ભવિના વસ્તુના રવિતેજસો રઘુપ્રતાપો ઽધિક ઇતિ વ્યતિરેકાલઙ્કારો વ્યજ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) સ્વતઃ સમ્ભવિવસ્તુવ્યઙ્ગ્યમલઙ્કારમાહ---દિશીતિ ।
પાણ્ડ્યાઃ પાણ્ડ્યદેશીયાઃ રાજાનઃ ।
વ્યતિરેકાલઙ્કાર ઇતિ ઉપમાનાત્ રવિતેજસો રઘુપ્રતાપસ્યાધિકરૂપઃ ।
સચ વ્યઙ્ગ્ય એવ અસહનેનૈવ તત્પ્રાપ્તેઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આપતન્તમમું દૂરાદૂરીકૃતપરાક્રમઃ ।
બલો ઽવલોકયામાસ માતઙ્ગમિવ કેસરી ॥
અત્રોપમાલઙ્કારેણ સ્વતઃ સમ્ભવિના વ્યઞ્જકાર્થેન બલદેવઃ ક્ષણેનૈવ વેણુદારિણઃ ક્ષયં કરિષ્યતીતિ વસ્તુ વ્યજ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) સ્તઃ સમ્ભવ્યલઙ્કારવ્યઙ્ગ્યં વસ્ત્વાહ--આપતન્તમમુમિતિ ।
આપતન્તમ્ આગચ્છન્તમ્ અમું વેણુદારિનામાસુરં રામો બલરામઃ ।
વેણુદારિણઃ ક્ષયમિતિ બલોપમાનસ્ય સિંહસ્ય વેણુદાર્યુપમાનમાત્રસંક્ષયકરિત્વેન તદુપમાનોપમેયયોરપિ તદ્ધર્મલાભાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ગાઢકાન્તદશનક્ષતવ્યથા સઙ્કટાદરિબધૂજનસ્ય યઃ ।
ઓષ્ઠવિદ્રુમદલાન્યમોચયન્નિદર્શન્ યુધિ રુષા નિજાધરમ્ ॥
અત્ર સ્વતઃ સમ્ભવિના વિરોધાલઙ્કારેણાધરો નિર્દષ્ટઃ શત્રવો વ્યાપાદિતાશ્ચેતિ સમુચ્ચયાલઙ્કારો વ્યઙ્ગ્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) સ્વતઃ સમ્ભવ્યલઙ્કારવ્યઙ્ગ્યમલઙ્કારમાહ---ગાઢકાન્તેતિ ।
યો રાજા યુધિ નિજાધરં નિર્દશન્ અરિવધૂજનસ્ય ઓષ્ઠરૂપાણિ વિદ્રુમસ્ય પ્રવાલસ્ય દલાનિ રતકાલીનગાઢકાન્તદશનક્ષતવ્યથારૂપાત્ સંકટાદાપદો ઽમોચયત્ ।
યુધિ ક્રોધેન સ્વાધરં નિર્દશ્ય તત્પતિં હત્વા તથા ચકારેત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ---અધરદંશકત્વાધરદંશમોચકત્વયોઃ વસ્તુગત્યા અવિરોધે ઽપિ આપતતો વિરોધસ્ય આભાસમાનત્વાત્ વિરોધાભાસાલઙ્કારેણ ઇત્યર્થઃ ।
સમુચ્ચયાલઙ્કાર ઇતિ--દ્વયોરેકકાલોત્પત્તિરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
ચકારદ્વયસ્ય સમં શબ્દસ્ય વાભાવાત્ વ્યઙ્ગ્યએવ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) વિરોધાલઙ્કારેણેતિ---વિરોધમૂલેન કાર્યકારણપોર્વાપર્યવિપર્યયરૂપેણૈવાતિશયોક્ત્યલઙ્કારેણેત્યર્થઃ ।
તથા હ્યત્ર સ્વાધરનિર્દંશનં કારણભૂતં વૈરિસ્ત્રીણામ્ ઓષ્ટાનાં ચ કાન્તદન્તક્ષતમોચનં કાર્યભૂતં સમકાલતયા નિર્દિષ્ટમ્ ।
કિઞ્ચાત્ર નિર્દ્દંશનરૂપકરપિશાચો મમાધરં વલિરૂપં પ્રાપ્યાન્યાનધરાન્ સુખિનઃ કરોત્વિતિ બુદ્ધ્વૈવ
નિજાધરં દષ્ટવાનિતિ તસ્ય રાજ્ઞઃ વુદ્ધિમપેક્ષ્ય ઉત્પ્રેક્ષા ચ ।
તતશ્ચાત્ર સમુચ્ચયોત્પ્રેક્ષયોરેકાશ્રયાનુપ્રવેશઃ સઙ્કરશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સજેહિ સુરહિમાસો ણ દાવ અપ્પેઇ જુઐજણલક્ખમુહે ।
અહિણવસહઆરમુહે ણવપત્તલે અણઙ્ગસ્સ સરે" ॥
લોચના:
(લો, ઉ) સજ્જેતિ---"સજ્જયતિ સુરભિમાસો ન ચાર્પયતિ યુવતિજનલક્ષ્યસહાન્ ।
અભિનવસહકારમુખાન્ નવપલ્લવપત્તલાન્ અનઙ્ગસ્ય શરાન્" ॥
ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર વસન્તઃ શરકારઃ, કામો ધન્વી, યુબતયો લક્ષ્યમ્, પુષ્પાણિ શરા ઇતિ કવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધં વસ્તુ પ્રકાશીભવન્ મદનવિજૃમ્ભણરૂપં વસ્તુ વ્યનક્તિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) કવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધવસ્તુવ્યઙ્ગ્યં વસ્તુ આહ---સજ્જેઇ ઇતિ ।
"સજ્જયતિ સુરભિમાસો ન ચાર્પયતિ યુવતિજનલક્ષ્યશતે ।
અભિનવસકારમુખાન્ નવપલ્લવપત્તલાન્ અનઙ્ગસ્ય શરાન્ ॥
"ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
પ્રથમપ્રવૃત્તવસન્તવર્ણનમિદમ્ ।
સુરભિમાસો ઽભિનવસહકારમુખાન્ અભિનવાનિ સહકારાણિ મુખમ્ આદિર્યેષાં તાદૃશાન્ અનઙ્ગસ્ય શરાન્ સજ્જયતિ ।
યુવતિજનરૂપે લક્ષ્યશતે શરવ્યશતે ન ચાર્પયતિ ।
શરસજ્જનસ્ય વર્ત્તમાનત્વાત્ અનિષ્પન્નત્વેન તન્નિષ્પત્ત્યાનન્તરમેવ તાદૃશલક્ષ્યશતે ઽર્પયિતું પ્રેરયિષ્યતિ ઇતિ ભાવઃ ।
શતપદાત્ દ્વિત્રિયુવત્યાં ત્વર્પાયિતું પ્રેરયતીતિ લભ્યતે ।
ન ચાર્પયતીતિ હેતુકારિતાન્તમ્ ।
અનઙ્ગશરાન્ કીદૃશાન્-નવપલ્લવપત્તલાન્ નવપલ્લવૈઃ પત્તલા પત્રરચના યેષાં તાદૃશાન્ ।
"ખરાણાં પત્રરચના પત્તલા પરિકીર્ત્ત્યતે"ઇતિ કોષઃ ।
વસ્તુપ્રકાશીભવદિતિ-- ન ચ સુરભિમાસાદૌ શરકારાદિરૂપકાલઙ્કાર એવ પ્રકાશીભવતિ ઇત્યતો ઽલઙ્કારસ્યૈવ વ્યઞ્જકત્વમાત્રેતિ વાચ્યમ્ ।

સુરભિમાસાદૌ શરકારાદ્યભેદાપ્રકાશાત્ કિન્તુ સુરભિમાસાદૌ ખરસજ્જનાદેરેવ પ્રકાશાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"રજનીષુ વિમલભાનોઃ કરજાલેન પ્રકાશિતં વીર ! ધવલયતિ ભુવનમણ્ડલમખિલં તવ કીતિસંતતિઃ સતમ્" ॥
અત્ર કવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધેન વસ્તુના કીતિસન્તતેશ્ચન્દ્રકરજાલાદધિકકાલપ્રકાશકત્વેન વ્યતિરેકાલઙ્કારો વ્યઙ્ક્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) કવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધવસ્તુવ્યઙ્ગ્યમલઙ્કારમાહ---રજનીષ્વિતિ ।
હે વીરવિમલભાનોઃ નિર્મલકિરણસ્ય ચન્દ્રસ્ય કરજાલેન ભુવનમણ્ડલં ધવલયતીત્યર્થઃ ।
વ્યતિરેકાલઙ્કાર ઇતિ---અધિકકાલં વ્યાપ્ય પ્રકાશનાત્ ઉપમાનાત્ ચન્દ્રકરાત્ આધિક્યરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"દશાનનકિરીટેભ્યસ્તત્ક્ષણં રાક્ષસશ્રિયઃ ।
મણિવ્યાજેન પર્યસ્તાઃ પૃથિવ્યામશ્રુબિન્દવઃ" ॥
અત્ર કવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધેનાપહ્નુત્યલઙ્કારેણ ભવિષ્યદ્રાક્ષસશ્રીવિનાશરૂપં વસ્તુ વ્યજ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) કવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાલઙ્કારવ્યઙ્ગ્યં વસ્ત્વાહ---ધસાનનેતિ ।
દશાનનસ્ય કિરીટેભ્યઃ મણિવ્યાજેન મણિપતનચ્છલેન રાક્ષસશ્રિયઃ અશ્રુબિન્દવઃ પૃથિવ્યાં પર્યસ્તાઃ પતિતાઃ ।
અપહ્નુત્યલઙ્કારેણેતિ---મણિપાતાપહ્નુત્યા વ્યાજપદેન અશ્રુબિન્દુસાધનાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ધમ્મિલ્લે નવમલ્લિકાસમુદયો હસ્તે સિતામ્ભોરુહં હારઃ કણ્ઠતટે પયોધરયુગે શ્રીખણ્ડલેપો ઘનઃ ।
એકો ઽપિ ત્રિકલિઙ્ગભૂમિતિલક ! ત્વત્કીર્તિરાશિર્યયૌ ।
નાનામણ્ડનતાં પુરન્દપુરીવામભ્રુવાં વિગ્રહે" ॥
અત્ર કવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધેન રૂપકાલઙ્કારેણ ભૂમિષ્ઠો ઽપિ સ્વર્ગસ્થાનામુપકારં કરોષીતિ વિભાવનાલઙ્કારો વ્યજ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) કવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાલઙ્કારવ્યઙ્ગ્યમલઙ્કારમાહ---ધમ્મિલ્લ ઇતિ ।
હે ત્રિકલિઙ્ગભૂમિતિલક ! કલિઙ્ગદેશભૂત્રયાતિલક ! એકો ઽપિ તવ કીર્તિરાશિઃ પુરન્દરપુરીવામભ્રુવાં સુરાઙ્ગનાનાં વિગ્રહે શરીરે નાનામણ્ડનતાં યયૌ ।
તદેવ દર્શયતિધમ્મિલ્લ ઇતિ ।
ધમિલ્લઃ સંયતાઃ કચાઃ ।
વિભાવનેતિ--સ્વર્ગસ્થિતિરેવ સ્વર્ગસ્થાનામુપકારકારણમ્ ।
તદભાવે ઽપિ સ્વર્ગસ્થોપકારકરણરૂપકફલવ્યક્તિરૂપા વિભાવના, સા ચ સ્વર્ગસ્થિત્યભાવવાચકશબ્દાભાવાત્ વ્યઙ્ગ્યા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"શિખરિણિ ક્વ નુ નામ કિયચ્ચિરં કિમભિધાનમસાવકરોત્તપઃ ।
સુમુખૈ ! યેન તવાધરપાટલં દશતિ બિમ્બફલં શુકશાવકઃ" ॥
અત્રાનેન કવિનિબદ્ધસ્ય કસ્યચિત્કામિનઃ પ્રૌઢોક્તિસિદ્ધેન વસ્તુના તવાધરઃ પુણ્યાતિશયલભ્ય ઇતિ વસ્તુ પ્રતીયતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધવસ્તુવ્યઙ્ગ્યં વસ્ત્વાહ---શિખરિણિ ઇતિ ।
અસૌ શુકશાવકઃ ક્ક નુ શિખરિણિ કસ્મિન્ પર્વતે કિયચ્ચિરં કિમભિધાનં કિં નામકં તપઃ અકરોત્ ।
યેન હેતુના તવ અધરવત્ પાટલં બિમ્બફલં દશાતિ ।
તવ અધરતુલ્યવસ્તુદંશનમપિ તપઃ ફલમિતિ શ્લોકસ્ય ભાવરથઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સુભગે ! કોટિસંખ્યત્વમુપેત્ય મદનાશુગૈઃ ।
વસન્તે પઞ્ચતા ત્યક્તા પઞ્ચતાસીદ્વિયોગિનામ્" ॥
અત્ર કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધેન કામશરાણાં કોટિસંખ્યત્વપ્રાપ્ત્યો નિખિલવિયોગિમરણોન વસ્તુના શરાણાં પઞ્ચતા શરાન્ વિમુચ્ય વિયોગિનઃ શ્રિતેવે ત્યુત્પ્રેક્ષાલઙ્કારો વ્યજ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) કવિનિબદ્ધવસ્તુપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધવસ્તુ વ્યઙ્ગ્યમલઙ્કારમાહ---સુભગ ઇતિ ।
વસન્તે મદનાશગૈઃ કોટિસંખ્યત્વમ્ ઉપેત્ય લબ્ધ્વા, પઞ્ચતા પઞ્ચસંખ્યતા ત્યક્તા, વિયોગિનાં પઞ્ચતા મરણકાલીનપઞ્ચભૂતવિશ્લેષઃ ।
આસીત્ ।
અત્રતિ---સુભગે ઇતિ ।
સમ્બોધનાત્ કામુક એવાત્ર વક્તા નતુ કવિઃ ।
તત્પ્રૌઢોક્તિસિદ્ધેન વિયોગિનાં મરણેન ઇત્યન્વયઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષા વ્યજ્યત ઇતિ--તદ્વાચકેવકારાધભાવાદ્ વ્યઞ્જના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"મલ્લિકામુકુલે ચણિડ ! ભાતિ ગુઞ્જન્ મધુવ્રતઃ ।
પ્રયાણો પઞ્જબાણસ્ય શઙ્વમાપૂરયન્નિવ" ॥
અત્ર કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધેનોત્પ્રેક્ષાલઙ્કારેણ કામસ્યાયમુન્માદકઃ કાલઃ પ્રાપ્તસ્તત્કથં માનિનિ માનં ન મુઞ્ચસીતિ વસ્તુ વ્યજ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) સવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાલઙ્કારવ્યઙ્ગ્યં વસ્ત્વાહ---મલ્લિકેતિ ।
શઙ્ખમાપૂરયન્નિવેતિ ।
મલ્લિકામુકુલસ્ય શઙ્ખાકારત્વાત્ ભૃઙ્ગગુઞ્જનસ્ય શઙ્ખશબ્દતુલ્યત્વાત્ ।
માનિની પ્રતીયમુક્તિરિત્યભિપ્રાયેણ કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધમુદાહરણમિદમ્ ।
અત એવ કથંમાનં ન મુઞ્ચસિ ઇતિ વ્યાખ્યા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"મહિલાસહસ્સભરિએ તુહ હિઅએ સુહઅ સા અમાઅન્તી ।
અણુદિણમણણ્ણકમ્મા અઙ્ગ તણુત્ત્રં પિ તણુએઇ" ॥
લોચના:
(લો, ઊ) મહિલાસહસ્ત્રભરિતે તવ હૃદયે સુભગ સામાન્તી ।
અનુદિનમનન્યમના અઙ્ગં તનુકમપિ તનૂકરોતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રામાઅન્તીતિ કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધેન કાવ્યલિઙ્ગાલઙ્કારેણ તનોસ્તનૂકરણો ઽપિ તવ હૃદયે ન વર્તત ઇતિ વિશેષોક્ત્યલઙ્કારો વ્યજ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાલઙ્કારવ્યઙ્ગ્યમલઙ્કારમાહ---મહિલાસહસ્સેતિ ।
"મહિલાસહસ્ત્રભરિતે તવ હૃદયે સુભગ ! સામાન્તી ।
અનુદિનમનન્યકર્મા અઙ્ગં તન્વપિ તનયતિ ॥
"ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
નાયકસ્ય બહુનાયિકાભાવનાદુઃ ખેન કૃશાયા નાયિકાયા અવસ્થાં નાયકે કથયન્ત્યાસ્તત્સખ્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
મહિલા સ્ત્રી તાસાં સહસ્ત્રેણ ભરિતે તવ હૃદયે અમાન્તી અવકાશમલભમાના સા અનુદિનં દિવસં વ્યાપ્ય અનન્યકર્મ્મા ત્યક્તાન્યકાર્ય્યા સતી તનુ સ્વતઃ કૃશં અઙ્ગં તનયતિ તનૂકરોતિ કૃશતરં કરોતિ ।
નામકારિતાન્તસ્ય તનુશબ્દસ્ય રૂપમિદમ્ ।
કાવ્યલિઙ્ગેતિ--કાવ્યલિઙ્ગં હેત્વલઙ્કારઃ ।
હૃદયે સ્થાનાલાભસ્ય અઙ્ગતનૂકરણહેતુત્વાત્ ।
હૃદયે ન વર્ત્તતે ઇતિ---તનયતીતિ વર્ત્તમાનનિર્દ્દેશાત્ અદ્યાપિ હૃદયે વૃત્ત્યલાભઃ ।
વિશેષોક્તિરિતિ અઙ્ગતનૂકરણરૂપકારણસત્વે ઽપિ હૃદયે સ્થાનલાભરૂપકાર્ય્યસ્યાભાવરૂપા વિશેષોક્તિઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) અત્રેતિ---રૂપણાદયઃ કવેર્વ્યાપારાઃ કવેશ્ચ પ્રાધાન્યવ્યઙ્ગ્યબોધનાર્થા રૂપણાદયો વ્યાપારા યથાત્ર ચમત્કુર્વન્તિ ન તથા વાચ્યેષુ ।
રૂપકાદ્યલઙ્કારેષુ હિ વાચ્યાનાં રૂપ્યાણાં મુખાદીનામેવ રૂપણાદિવ્યાપારાદ્ રૂપકાદિભ્યશ્ચન્દ્રાદિભ્યશ્ચ પ્રાધાન્યમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ન ખલુ કવેઃ કવિનિબદ્ધસ્યેવ રાગાદ્યાવિષ્ટતા અતઃ કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિઃ કવિપ્રૌઢોક્તેરધિકં સહૃદયવમત્કારકારિણીતિ પૃથક્પ્રતિપાદિતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:

(વિ, ક) નનુ---પ્રૌઢોક્તિસિદ્ધત્વેનૈવ ઉભયસંગ્રહસમ્ભવે કિમર્થં કવિનિબદ્ધવક્તૃકત્વેન પૃથગુપાદાનમિત્યત આહ-ન ખલ્વિતિ ।
કવ્યપેક્ષયા કવિનિબદ્ધસ્ય રાગાતિશયાત્ પૃથગુપાદાનમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
[એવં વાચ્યાર્થસ્ય વ્યઞ્ચકત્વે ઉદાહૃતમ્ ।]
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) એવં વાચ્યાર્થસ્યેતિ---ઇદમત્રાવધેયમ્ ।
ગાઢકાન્તદશનેત્યાદૌ દર્શિતસ્ય વિરોધાલઙ્કારસ્ય વ્યઞ્જકસ્ય વાચકાપિકારાભાવાદ્ વ્યઙ્ગ્યત્વમેવ, એવં સજ્જયતિ સુરભિમાસ ઇત્યાદૌ વસન્તાદેઃ શરકરણદિરૂપવસ્તુનો વ્યઞ્જકસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વમેવ ઇત્યતો ઽત્ર પ્રાયશ ઇતિ પૂરણીયમ્ ।
કાવ્યપ્રકાશકૃન્મતે તુ વ્યઞ્જકવસ્ત્વલઙ્કારયોઃ વાચ્યત્વાદ્યનિયમ એવ ।
અત એવ લક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યયોરપિ વ્યઞ્જકત્વમુદાહાર્ય્યમિતિ તેનોક્તમ્ નનુ રૂપણમેવ રૂપકાલઙ્કારઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષણમેવ ઉત્પ્રેક્ષાલઙ્કારઃ, વ્યતિરેચનમેવ વ્યતિરેકાલઙ્કારઃ તથા ચ યત્ર રૂપકાલઙ્કારસ્ય વ્યઙ્ગયત્વમ્ તત્ર કિં રૂપ્યમાનવસ્તૂદાહરણં ન સ્યાત્ ।
કારઃ ।
એવમુત્પ્રેક્ષ્યમાણવ્યતિરિચ્યમાનવસ્તુનોરિત્યત આહ--એષુ ચેતિ--તત્તદ્ વસ્તવપેક્ષયા તદલઙ્કાર એવ આધિકચમત્કારીતિ તત્તદુદાહરણમેવ તત્તત્ ઇતિ ભાવઃ ।
યદ્યપિ સુભગે કોટિસંખ્યાત્વમ્ ઇત્યત્ર ઉત્પ્રેક્ષાલઙ્કારઃ, દિશિ મન્દાયતે ઇત્યત્ર વ્યતિરેકાલઙ્કારશ્ચ વ્યઙ્ગ્ય ઉક્તઃ ।
રૂપકાલઙ્કાર વ્યઙ્ગ્યત્વં તુ નોક્તં તથાપિ--- ચલાપાઙ્ગાં દૃષ્ટિં સ્પૃશસિ બહુશો વેપથુમતી રહસ્યાખ્યાયીવ સ્વનસિ મૃદુ કર્ણાન્તિકચરઃ ।
કરં વ્યાધુન્વત્યાઃ પિબસિ રતિસર્વસ્વમધરં વયં તત્ત્વાન્વેષાન્મધુકર ! હતાસ્ત્વં ખલુ કૃતી ॥
ઇત્યત્ર મધુકરે કામુકરૂપણં વ્યઙ્ગ્ય બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એષુ ચાલઙ્કૃતિવ્યઞ્જનસ્થલે રૂપણોત્પ્રેક્ષણવ્યતિરેચનાદિમાત્રસ્ય પ્રાધાન્યં સહૃદયસંવેદ્યમ્, ન તુ રૂપ્યાદીનામિત્યલઙ્કૃતેરેવ મુખ્યત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) લક્ષ્યાર્થસ્ય યથેત્યાદિ-ઇદમત્રાવધેયમ્--"ભમ્મ ધમ્મિઅ"ઇત્યાદાવપ્યભ્રમણં વ્યઙ્ગ્યમુક્તમ્ ।
તત્તુલ્યયુક્તિકે નિઃ શેષેત્યાદૌ તદન્તિકગમનં લક્ષ્યમિત્યુક્તમિતીદં સ્વોક્તિવિરુદ્ધમ્ ।
"ક્વચિદ્ બાધ્યતયા ખ્યાતિ "રિત્યાદ્યુક્તયુક્તેરુભયત્ર સમાનત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એકઃ શબ્દાર્થશક્ત્યુત્થે--
અભયશક્ત્યુદ્ભવે વ્યઙ્ગ્યે એકો ધ્વનેર્ભેદઃ ।
યથા---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) ઉભયશક્ત્યુત્થમુદાહરણમાહ---એકેતિ ।
એકઃ પ્રભેદ ઇત્યર્થઃ ।
શબ્દશક્ત્યુત્થે વ્યઞ્જને તત્પ્રપઞ્ચસ્ય અર્થશક્ત્યુત્થે વ્યઞ્જને તત્પ્રપઞ્ચસ્ય દર્શિતત્વાત્ ।
ઉભયશક્ત્યુત્થપ્રપઞ્ચસ્ય તાવતૈવ ગતાર્થત્વાત્ એક ઇત્યુક્તમ્ ।
ન તુ દર્શયિષ્યમાણોદાહરણે ઽલઙ્કારસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વાત્ અલઙ્કારરૂપતયા એક ઇત્યુક્ત ઇતિ કેનચિદુક્તં યુક્તમ્ ।
"ક્ષણદાસાવક્ષણદાવનમવનં વ્યસનમવ્યસનમ્ ।
બત વીર ! તવ દ્વિષતાં પરાઙ્મુખે ત્વયિ પરાઙ્મુખં સર્વમ્" ॥
ઇત્યત્રાર્ઽથાન્તરન્યાસઘટકશબ્દશક્ત્યાર્ઽથાન્તરન્યાસરૂપાર્ઽથશક્ત્યા ચ વિધિરપિ ત્વામનુવર્ત્તતે ઇતિ વસ્તુવ્યઞ્જનાયા અપિ સમ્ભવાત્ સ્વતઃ સમ્ભવ્યાદ્યર્થવ્યઙ્ગ્યત્વેન ભેદાન્તરપ્રસક્તેર્દુર્વારત્વાચ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"હિમમુક્તચન્દ્રરુચિરઃ સપદ્મકો મદયન્ દ્વિજાઞ્જનિતમીનકેતનઃ ।
અભવત્પ્રસાદિતસુરો મહોત્સવઃ પ્રમદાજનસ્ય સ ચિરાય માધવઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) હિમમુક્તેતિ---માધવઃ કૃષ્ણઃ પ્રમદાજનસ્ય મહોત્સવો મહોત્સવે હેતુશ્ચિરાય અભવત્ ।
અત્ર સુદ્ધસારોપા લક્ષણા ।
કીદૃશઃ હિમમુક્તચન્દ્ર ઇવ રુચિરઃ ।
સપદ્મકઃ પદ્મયા લક્ષ્મ્યા હસ્તપાદસ્થરેખારૂપપદ્મેન વા સાહિતઃ ।
દ્વિજાન્ બ્રાહ્મણાન્ મદયન્ આનન્દયન્ ।
જનિતો મીનકેતનઃ પ્રદ્યુન્મઃ યેન તાદૃશઃ ।
પ્રસાદિતાઃ પ્રીણિતાઃ સુરા દેવા યેન તાદૃશશ્ચ ।
અત્ર માધવો વસન્તો ઽપિ શબ્દશક્ત્યા અર્થશક્ત્યા ચ વ્યજ્યતે ।
તથા હિ માધવશબ્દસ્ય વસન્તે ઽપિ શક્ત્યા સપદ્મક ઇત્યત્ર સપદ્મકશબ્દરૂપસ્ય પદ્મસહિતે ઽપિ શક્ત્યા, દ્વિજાન્ ઇત્યત્ર દ્વિજશબ્દસ્ય પક્ષિષ્વપિ શક્ત્યા જનિતમીનકેતન ઇત્યત્ર સુરાપ્રસાદને ઽપ્યસ્ય શબ્દસ્ય શક્ત્યા ચ વસન્તપ્રત્યાયને શબ્દ શક્તિઃ ।
હિમમુક્તેત્યત્ર પ્રમદાજનસ્યેત્યત્ર શ્લિષ્ટશબ્દાભાવાત્ અર્થશાક્તઃ ।
તતશ્ચ વસન્તસ્યાપ્રાકરણિકત્વેન તત્પ્રત્યાયનસ્ય પ્રકૃતે ઽનુપયોગાદ્ વસન્ત ઇવ કૃષ્ણ ઇત્યુપમાપ્રતીતિઃ ।
તદાહ---ઉપમાલઙ્કાર ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર માધવઃ કૃષ્ણો માધવો વસન્ત ઇવેત્યુપમાલઙ્કારો વ્યઙ્ગ્યઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) હિમેતિ---હિમમુક્તચન્દ્ર ઇવ પક્ષે હિમમુક્તચન્દ્રેણ રુચિરઃ ।
પદ્મા લક્ષ્મીઃ પદ્મં કમલં ચ ।
મીનકેતનઃ પ્રદ્યુમ્નાવતારઃ, સામાન્યમદનશ્ચ, સુરાઃ ત્રિદશાઃ, મુરા મદ્યમ્ ।
માધવો હરિર્વસન્તશ્ચ ।
અત્ર માધવશબ્દપ્રતિપાદ્યતયા હરિવસન્તયોઃ ઔપમ્યપ્રતિપાદકસ્ય હિમમુક્ત ઇત્યાદિશબ્દસ્ય શબ્દપરિવૃત્તિસહત્વાદર્થશક્તેર્દાર્ઢ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં ચ વ્યઙ્ગ્યભેદાદેવ વ્યઞ્જકાનાં કાવ્યાનાં ભેદઃ ।
તદષ્ટાદશધા ધ્વનિઃ

અવિવક્ષિતવાચ્યોર્ઽથાન્તરસંક્રમિતવાચ્યો ઽત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યશ્ચેતિ દ્વિવિધઃ ।
વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યસ્તુ અસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યત્વેનૈકઃ ।
સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યત્વેન ચ શબ્દાર્થોભયશક્તિમૂલતયા પઞ્ચદશેત્યષ્ટાદશભેદો ધ્વનિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) અષ્ટાદશત્વં દર્શયતિ---અવિવક્ષિતેતિ ।
પઞ્ચદશેતિ--શબ્દશક્ત્યુત્થૌ દ્વૌ, અર્થશક્ત્યુત્થશ્ચ દ્વાદશ, ઉભયશક્ત્યુત્થે એવ ઇતિ પઞ્ચદશ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એષુ ચ--
વાક્યે શબ્દાર્થશક્ત્યુત્થસ્તદન્યે પદવાક્યયોઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) શબ્દપરિવૃત્તિસહત્વાસહત્વાભ્યામેવ હિ સર્વત્ર શબ્દાર્થશક્તિમૂલત્વસ્ય વ્યવસ્થાપનમ્ ।
અત એવ ચાસ્ય ભેદસ્ય બહુપદનિષ્ટત્વેનૈવ સમ્ભવાભિપ્રાયેણ ગ્રન્થકૃત્પદનિષ્ટત્વં નાસ્તીતિ વક્ષ્યતિ ।
તથૈવ ચ પ્રાચીનૈરુક્તમ્ ।
"પથિઅ ણ એત્થ"ઇત્યાદૌ પરિવૃત્ત્યસહ એવ સ્ત્રસ્તરપયોધરશબ્દયોરેવ વ્યઞ્જકત્વમિતિ શબ્દશક્તિમૂલત્વમ્ ।
વ્યઞ્જકત્વસ્ય બહુનિષ્ટત્વે ઽપિ પદસમુદયનિષ્ટત્વાભિપ્રયેણ વાક્યનિષ્ટત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્રાર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યો ધ્વનિઃ પદગતો યથા---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) વાક્ય ઇતિ---ઉભયશક્ત્યુત્થો વ્યઙ્ગ્યો વાક્યમાત્રવ્યઙ્ગ્ય ઇત્યર્થઃ ।
વ્યઞ્જકાર્થવાચકશ્લિષ્ટશબ્દાનાં ચ એકવ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જને વાક્યત્વનિયમાત્ ।
તદન્યે ઇતિ---તદન્યે વ્યઙ્ગ્યાઃ પદેન વાક્યેન ચ વ્યઙ્ગ્યા ઇત્યર્થઃ ।
તત્રેતિ---તત્ર ધ્વનિપદ વ્યઙ્ગ્યપરમ્ ।
પદગતઃ પદમાત્રવ્યઙ્ગ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ધન્યઃ સ એવ તરુણો નયને તસ્યૈવ નયને ચ ।
યુવજનમોહનવિદ્ય ભવિતેયં યસ્ય સંમુખે સુમુખઈ" ॥
અત્ર દ્વિતીયનયનશબ્દો ભગ્યવત્તાદિગુણવિશિષ્ટનયનપરઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) દ્વિજીયનયતશબ્દ ઇતિ---અત્ર લક્ષ્યાર્થસ્ય અતિશયો વ્યઙ્ગ્ય ઇતિ વક્ષ્યતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વાક્યગતો યથા---
"ત્વામસ્મિ વચ્મિ વિદુષાં સમવાયો ઽત્ર તિષ્ઠતિ ।
આત્મીયાં મતિમાસ્થાય સ્થિતિમત્ર વિધેહિ તત્" ॥
અત્ર પ્રતિપાદ્યસ્ય સંમુખીનત્વાદેવ લબ્ધે પ્રતિપાદ્યત્વે ત્વામિતિ પુનર્વચનમન્યવ્યાવૃત્તિવિશિષ્ટં ત્વદર્થં તક્ષયતિ ।
એવં વચ્મીત્યનેનૈવ કર્તરિ લબ્ધે ઽસ્મીતિ પુનર્વચનમ્ ।
તથા વિદુષાં સમવાય ઇત્યનેનૈવ વક્તુઃ પ્રતિપાદને સિદ્ધે પુનર્વચ્મીતિ વચનમુપદિશામીતિ વચનવિશેષરૂપમર્થં લક્ષયતિ ।
એતાનિ ચ સ્વાતિશયં વ્યઞ્જયન્તિ ।
એતેન મમ વચનં તવાત્યન્તં હિતં તદવશ્યમેવ કર્તવ્યમિત્યભિપ્રાયઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ)ત્વામસ્મીત્યત્ર ત્વદાદ્યનેકલાક્ષણિકપદાનાં લાક્ષણિકત્વં દર્શયતિ---અત્રેતિ ।
અન્યવ્યાવૃત્તિવિશિષ્ટમિતિ---તથા ચ ત્વામેવ અહમેવ ઇત્યર્થઃ ।
એતાનિ ચેતિ---એતાનિ લક્ષ્યાર્થે રૂપાણિ વસ્તૂનીત્યર્થઃ ।
સ્વાતિશયમિતિ---સ્વાપેક્ષયાધિકાર્થ એવ સ્વાતિશયઃ ।
તમધિકમર્થમાહ---એતેનેતિ ।
અભિપ્રાયો અભિપ્રાયસ્થવ્યઙ્ગ્યાર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદેવમયં વાક્યગતો ઽપર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યો ધ્વનિઃ ।
અત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યઃ પદગતો યથા---"નિઃશ્વાસાન્ધ-" ઇત્યાદિ ।
વાક્યવતો યથા-"ઉપકૃતં બહુ તત્ર-" ઇત્યાદિ ।
અન્યેષાં વાક્યાગતત્વે ઉદાહૃતમ્ ।
પદગતત્વં યથા--
"લાવણ્યં તદસૌ કાન્તિસ્તદ્રૂપં સ વચઃ ક્રમઃ ।
તદા સુધાસ્પદમભૂદધુના તુ જ્વરો મહાન્" ॥
લોચના:
(લો, એ) લાવણ્યમિતિ---સર્વાવયવગતઃ કો ઽપ્યાતિશયઃ લાવણ્યમ્ ।
કાન્તિરુજ્જ્વલતા ચ પૃથક્ પૃથગવયવાશ્રિતા ।
જ્વરઃ પીડાદાયકઃ ।
લાવણ્યાદીનામ્ ઇત્યતઃ પૂર્વં પ્રતીતેર્વિભાવાદિસામગ્રીસાધ્યત્વે ઽપિ પૂરણીયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર લાવણ્યાદીનાં તાદૃગનુભવૈકગૌચરતાવ્યઞ્જકાનાં તદાદિશબ્દાનામેવ પ્રાધાન્યમ્, અન્યેષાં તુ તદુપકારિત્વમેવેતિ તન્મૂલક એવ ધ્વનિવ્યપદેશઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) અસંલક્ષ્યક્રમં પદગતં વ્યઙ્ગ્યમુદાહરતિ---લાવણ્યમિતિ ।
અત્રેતિ---લાવણ્યાદીનાં યદનુભવૈકગોચરત્વં તત્તદ્ વ્યઞ્જકાનામિત્યર્થઃ ।
વ્યઞ્જકાનામિત્યત્ર જ્ઞાપકાનામિત્યર્થઃ ।
તેન અનુભવૈકગોચરત્વં તદાદિપદાનાં વાચ્યમેવ બોધ્યં, ન તુ વ્યઙ્ગ્યમ્ કિન્તુ વિપ્રલમ્ભ એવ વ્યઙ્ગ્યઃ ।
તદાદ્યનેકપદાનાં ચાત્ર ન વાક્યત્વં વિભિન્નવાક્યસ્થત્વેન પરસ્પરાનન્વયાત્ ।
ન ચ તદા સુધાસ્પદમભૂદિત્યત્ર સર્વેષાં તદાદિપદાર્થાનામન્વયાત્ વાક્યત્વમેવેતિ વાચ્યમ્ ।
તલ્લાવણ્યમિત્યનેનૈવ વિપ્રલમ્ભવ્યઞ્જનેન તદા સુધાસ્પદમિત્યન્વયાપેક્ષાં વિનૈવ વ્યઞ્જક્ત્વેન પદત્વેનૈવ વ્યઞ્જકત્વાત્ ।
મહાવાક્યવ્યઙ્ગ્યત્વે ઽપિ પદગતવ્યઙ્ગ્યમૂલો વ્યવહારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદુક્તં ધ્વનિકૃતા---
"એકાવયવસંસ્થેન ભૂષણોનેવ કામિની ।
પદદ્યોત્યેન સુકવેર્ધ્વનિના ભાતિ ભારતી" ॥
એવં ભાવાદિષ્વપ્યૂહ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) તન્મુખેનૈવ કાવ્યશોભાપ્રતીતિરિત્યત્ર સંવાદં દર્શયતિ---તદુક્તમિતિ ।
ધ્વનિના વ્યઙ્ગ્યેન ભારતી વાક્યરૂપા ।
પદવ્યઙ્ગ્યે રસાદિરૂપે ઽસંલક્ષ્યક્રમે ઉદાહૃતે ભાવાદિરૂપાસંલક્ષ્યક્રમસ્યાપિ પદવ્યઙ્ગ્યત્વમૂહ્યમિત્યાહ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ભુક્તિમુક્તિકૃદેકાન્તસમાદેશનતત્પરઃ ।
કસ્ય નાનન્દનિસ્યન્દં વિદધાતિ સદાગમઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) શબ્દશક્ત્યુદ્ભવં વસ્તુપદવ્યઙ્ગ્યમાહ---ભુક્તિમુક્તિકૃદિતિ---ઉપનાયકાગમનં દૃષ્ટ્વા સન્તોષં વ્યઞ્જયન્ત્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
વાચ્યાર્થે સદાગમઃ સચ્છાસ્ત્રમ્ ।
ભુક્તિમુક્તી સ્વર્ગભોગમોક્ષૌ ।
એકન્તં સમ્યગાદેશનં તત્ત્વજ્ઞાનોપદેશઃ ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થે તુ સદગમઃ સત્પુરુષોપનાયકાગમઃ ।
ભુક્તિમુક્તી સુરતોપયોગગૃહકર્મત્યાગૌ ।
એકન્તસ્ય સમાદેશનં રહસ્યોપદેશઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) ભુક્તીતિ ।
ભુક્તિર્ભોગઃ, સમ્ભોગશ્ચ ।
મુક્તિઃ નિઃ શ્રેયસમ્ ઇતરવ્યાપારવ્યાસઙ્ગપરિત્યગસુશં ચ ।
એકાન્તઃ પરમાર્થસ્વરૂપં સંકેતસ્થાનં ચ ।
સદાગમઃ સચ્છાસ્ત્રં સતઃ પુરુષસ્યાગમનં ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર સદાગમશબ્દઃ સન્નહિતમુપનાયકં પ્રતિ સચ્છાસ્ત્રાર્થમભિધાય સતઃ પુરુષસ્યાગમ ઇતિ વસ્તુ વ્યનક્તિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) અત્ર શ્લિષ્ટસદાગમપદશક્તિમૂલકવ્યઞ્જકત્વમેવ અન્યવ્યઞ્જકપદાનામિતિ તત્પદસ્યૈવ વ્યઞ્જકત્વં તદાહ--અત્રેતિ---સચ્છાસ્ત્રમાપાતતઃ પ્રકરણગમ્યં ગામાન્યતો ઽભિધાય ઉપનાયકં પ્રતિ સત્પુરુષાગમં વ્યનક્તિ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનુ સદાગમઃ સદાગમ ઇવેતિ ન કથમુપમાધ્વનિઃ ? સદાગમશબ્દયોરુપમાનોપમેયભાવાવિવક્ષણાત્ ।

રહસ્યસ્ય સઙ્ગોપનાર્થમેવ હિ દ્વ્યર્થપદપ્રતિપાદનમ્ ।
પ્રકરણાદિપર્યાલોચનેન ચ સચ્છાસ્ત્રાભિધાનસ્યાસમ્બન્ધત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) સત્પુરુષાગમસચ્છાસ્ત્રયોરુપમાધ્વનિત્વમાશઙ્કતે--નન્વિતિ ।
સમાધત્તે--નેતિ ।
ઉપમાવિવક્ષાવીજમાહ--રહસ્યેતિ ।
નનુ રલસ્ય સંગોપનમુપમા ચાસ્ત્વિત્યત્ર આહ--પ્રકરણદીતિ ।
આદિપદાત્ તાત્પર્ય્યપરિગ્રહઃ ।
પ્રતિસન્ધાનેન સત્પુરુષાગમસ્યૈવ આસ્વાદ્યત્વેન અપ્રાકરણિકસચ્છાસ્ત્રસ્ય પ્રકૃતાસમ્બન્ધત્વાત્; તસ્યા આસ્વાદ્યત્વાભાવાત્ તદુપમાયા અપિ અનાસ્વાદ્યત્વેન તાવતા સમ્બન્ધીકરણસ્યાપિ અનુપયોગાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"અનન્યસાધારણધીર્ધૃતાખિલવસુન્ધરઃ ।
રાજતે કો ઽપિ જગતિ સ રાજા પુરુષોત્તમઃ" ॥
અત્ર પુરુષોત્તમઃ પુરુષોત્તમ ઇવેત્યુપમાધ્વનિઃ ।
અનયોઃ શબ્દશક્તિમૂલૌ સંલક્ષ્યક્રમભેદૌ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) શબ્દશક્તિમૂલમલઙ્કારં પદદ્યોત્યમાહ--અનન્યેતિ ।
ધૃતા પાલિતા, પક્ષે કૂર્માનન્તમૂર્ત્ત્યા ઊઢા ।
અસ્ય પદસ્યાપિ શક્ત્યા વ્યઙ્ગ્યત્વે ઽપિ ન વાક્યવ્યઙ્ગ્યત્વં પુરુષોત્તમપદશ્લેષાધીનપ્રતીતિકત્વાદસ્ય શ્લિષ્ટાર્થસ્ય ।
ઉપમાધ્વનિરિતિ--અસ્ય પુરુષોત્તમપદસ્ય સઙ્ગોપનાદિપ્રયોજનકત્વાભાવેન ઉપમાયામેવ તાત્પર્ય્યાત્સંલક્ષ્યક્રમભેદૌ વસ્ત્વલઙ્કારૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સાયં સ્નાનમુપાસિતં મલયજેનાઙ્ગ સમાલેપિતં યાતો ઽસ્તાચલમૌલિમમ્બરમણિવિસ્ત્રબ્ધમત્રાગતિઃ ।
આશ્ચર્યં તવ સૌકુમાર્યમભિતઃ ક્લાન્તાસિ યેનાધુના નેત્રદ્વન્દ્વમમીલનવ્યતિકરં શક્નોતિ તે નાસિતુમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) સ્વતઃ સમ્ભવિવસ્તુવ્યઙ્ગ્યં વસ્તુપદદ્યોત્યમાહ--સાયમિતિ ।
સ્નાનવર્ત્મનિ ઉપનાયકોપભુક્તાં સ્નાતાગતાં ક્લાન્તાં સશીં પ્રતિ સખ્યા ઉપહાસોક્તિરિયમ્ ।
અધુના તવ સૌકુમાર્ય્યમાશ્ચર્ય્યમ્ ।
યેન સૌકુમાર્ય્યેણ અભિતઃ સર્વાઙ્ગં ક્લાન્તાસિ ।
નનુ વર્ત્મનિ આતપાતીદૃશઃ ક્લમ ઇત્યત્રાહ---સાયમિતિ ।
મલયજેન ચન્દનેન ઇતિ ।
એતદ્દ્વયમપિ ક્લમનિવારકમ્ ।
નનુ સ્નાનાદુત્તરં મુહૂર્ત્તદ્વયાત્મકસાયંકાલે આતપસત્ત્વાત્ તત એવ ક્લમ ઇત્યત્રાહ--યાતો ઽસ્તેતિ ।
અમ્બરમણિઃ સૂર્ય્યઃ ।
દ્રુતગમનાત્ ક્લમમપિ નિરસ્યતિ--વિસ્ત્રબ્ધમિતિ---વિસ્ત્રબ્ધં યથેષ્ટમ્, આગાતિક્રિયાવિશેષણમિદમ્ ।
વિશ્રબ્ધમન્યેતિ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
નનુ ક્લમઃ કથં જાત ઇત્યત્રાહ--યેનાધુના ઇતિ ।
યેન ક્લમેન તવ નેત્રદ્વન્દ્વમ્ અમીલનવ્યતિકરં મીલનસમ્બન્ધરહિતં યથા સ્યાત્તથા આસિતું સ્થાતું ન શક્રોતિ ।
લોચના:
(લો, ઓ) સાયમિતિ---ન વિદ્યતે મીલનેન વ્યતિકરઃ સમ્પર્કો યત્ર તત્ અમીલનવ્યતિકરં યથા સ્યાત્તથાઽસિતું સ્થાતુમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર સ્વતઃ સંભવિના વસ્તુના કૃતપરપુરુષપરિચયા ક્લાન્તાસીતિ વસ્તુ વ્યજ્યતે ।
તચ્ચાધુના ક્લાન્તાસિ, ન તુ પૂર્વં કદાચિદપિ તવૈવંવિધઃ ક્લમો દૃષ્ટ ઇતિ બોધયતો ઽધુના પદસ્યૈવેતરપદાર્થોત્કર્ષાદસ્યૈવ પદાન્તરાપેક્ષયા વૈશિષ્ટ્યમ્ ।
તદપ્રાપ્તિમહાદુઃખવિલીનાશેષપાતકા ।
તચ્ચિન્તાવિપુલાઙ્લાદક્ષીણપુણ્યચયા તથા ॥
ચિન્તયન્તી જગત્સૂતિં પરં બ્રહ્મસ્વરૂપિણમ્ ।
નિરુચ્છ્વાસતયા મુક્તિં ગતાન્યા ગોપકન્યકા" ॥
(યુગ્મકમ્)
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) સ્વતઃ સમ્ભવિવસ્તુવ્યઙ્ગ્યમલઙ્કારં પદવ્યઙ્ગ્યમાહ--તદપ્રાપ્તીત્યાદિશ્લોકદ્વયં પૂર્વવર્ણ્ણિતવ્યવસાયાદ્ અન્યા ગોપકન્યકા નિરુચ્છ્વાસતયા નિરુદ્ધપ્રણવાયુતયા મુક્તિં ગતા ।
મુક્તિહેતું શ્રીકૃષ્ણચિન્તનમાહ--ચિન્તયન્તીતિ ।
જગત્સૂતિં જગજ્જનકં શ્રીકૃષ્ણં તથાપિ સમસ્તપાપપુણ્યક્ષયે એવ મુક્તિરિત્યતસ્તદુપપાદયતિ--તદપ્રાપ્તીતિ--તચ્ચિન્તેતિ ચ ।
લોચના:
(લો, ઔ) તદપ્રાપ્તીતિ---મુક્તિં ગુરુયન્ત્રણાયા મોક્ષમ્ ।
ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્કામન્તિ તત્રૈવ સમવલીયન્તે; ઇતિ શ્રુતેઃ ।
નિરુચ્છ્વાસતાયા મોક્ષે ઽપિ સમ્બન્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રાશેષચયપદપ્રભાવાદનેકજન્મસહસ્ત્રભોગ્યદુષ્કૃતસુકૃતફલરાશિતાદાત્મ્યાધ્યવસિતાતયા ભગવદ્વિરહદુઃખચિન્તાહ્લાદયોઃ પ્રત્યાયનમિત્યતિશયોક્તિદ્વયપ્રતીતિરશેષચયપદદ્વયદ્યોત્યા ।
અત્ર ચ વ્યઞ્જકસ્ય કવિપ્રૌઢોક્તિમન્તરેણાપિ સંભવાત્સ્વતઃ સંભવિતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) અત્રેતિ---તદપ્રાપ્તિદુઃ ખસ્ય તચ્ચિન્તાહ્લાદસ્ય ચોપભોગેન તજ્જનકપાપપુણ્યયોરેવ ક્ષયઃ સમ્ભવતિ; નતુ સમસ્તપાપપુણ્યયોઃ ।
અતઃ સમસ્તપાપપુણ્યનાશકસમસ્તતત્ફલદુઃ ખસુખેષ્વનુક્તેષુ ઉક્તદુઃ ખસુખયોરારોપઃ ।
અયમેવ ચાત્રાતિશયોક્ત્યલઙ્કારઃ ।
અતો ઽત્ર તદલઙ્કારદ્વયમ્ ।
અનુક્તે ઉપમેયે ઉક્તોપમાનારોપસ્ય તત્ત્વાત્ ।
યથા કમલમનમ્ભસીત્યત્ર અનુક્તે ઉપમેયે મુખે ઉપમાનકમલારોપઃ ।
પ્રકૃતાનીત્યત્ર ઉપમેયાનિ અનુક્તાનિ ઉક્તસુખદુઃ ખદૂયં ચાપ્રકૃતત્વાત્ ઉપમાનાનિ અતસ્તદારોપાદતિશયોક્તિદ્વયમ્ ।
ઉપમેયસ્યાનુક્તત્વેન ચાતિશયોક્ત્યલઙ્કારો વ્યઙ્ગ્ય એવ ।
તવ્દ્યયવ્યઞ્જકૌ ચાત્રાશેષચયશબ્દૌ પાપપુણ્યયોઃ, અશેષચયત્વાભ્યાં નાશકયોર્દુઃ ખસુખયોરશેષચયત્વવ્યઞ્જનાત્ ।
અત્ર અશેષચયપદયોરેકવાક્યસ્થત્વે ઽપિ દ્વાભ્યાં વ્યઙ્ગ્યદ્વયવ્યઞ્જનાન્નૈકવાક્યત્વેન વ્યઞ્જકત્વમતઃ પદત્વેનૈવ વ્યઞ્જકત્વમ્
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"પશ્યન્ત્યસંખ્યપથગાં ત્વદ્દાનજલવાહિનીમ્ ।
દેવ ! ત્રિપથગાત્માનં ગોપયત્યુગ્રમૂર્ધનિ" ॥
ઇદં મમ ।
અત્ર પશ્યન્તીતિ કવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધેન કાવ્યલિઙ્ગાલઙ્કારેણ ન કે ઽપ્યન્યે દાતારસ્તવ સદૃશા ઇતિ વ્યતિરેકાલઙ્કારો ઽસંખ્યપદદ્યોત્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) સંક્ષેપાર્થમલઙ્કારસ્ય વસ્ત્વલઙ્કારવ્યઞ્જનામુપેક્ષ્ય પ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાલઙ્કારસ્ય વ્યઙ્ગ્યમલઙ્કારપદદ્યોત્યમાહ--પશ્યન્તીતિ ।
ત્વદ્દાનજલવાહિન્યા નદ્યા અસંખ્યપથગામિત્વદર્શનાત્ પથત્રયગામિન્યા ગઙ્ગાયા લજ્જયા શિવાશિરસિ આત્મગોપનમ્ ।
કાવ્યલિઙ્ગેનેતિ--દર્શનસ્ય આત્મગોપનહેતુત્વાત્ હેત્વલઙ્કારેણ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમન્યેષ્વપ્યર્થશક્તિપૂલસંલક્ષ્યક્રમભેદેષૂદાહાર્યમ્ ।
તદેવં ધ્વનેઃ પૂર્વોક્તેષ્વષ્ટાદશસુ ભેદેષુ મધ્યે શબ્દાર્થશક્ત્યુત્થો વ્યઙ્ગ્યો વાક્યમાત્રે ભવન્નેકઃ ।
અન્યે પુનઃ સપ્તદશ વાક્યે પદે ચેતિ ચતુસ્ત્રિંશદિતિ પઞ્ચત્રિંશદ્ભેદાઃ ।
પ્રબન્ધે ઽપિ મતો ધીરૈરર્થશક્ત્યુદ્ભ્વો ધ્વનિઃ

પ્રબન્ધે મહાવાક્યે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) મહાવાક્યમિતિ--કુલ કરૂપમાહવાક્યમિત્યર્થઃ ।
તદપ્રાપ્તિમહાદુઃ ખેત્યાદિશ્લોકદ્વયસ્ય મહાવાક્યત્વે ઽપિ તત્ર વ્યઞ્જકપદદ્વયસત્ત્વાત્ તદ્વ્યઙ્ગ્યસ્યૈવોદાહરણત્વેન તદ્દર્શિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનન્તરોક્તદ્વાદશભેદોર્ઽથશક્ત્યુત્થઃ ।
યથા મહાભારતે ગૃધ્રગોમાયુસંવાદે---
"અલં સ્થિત્વા શ્મશાને ઽસ્મિન્ ગૃધ્રગોમાયુસંકુલે ।
કઙ્કાલબહતે ઘોરે સર્વપ્રાણિભયઙ્કરે ॥
ન ચેહ જીવિતઃકશ્ચિત્કાલધર્મમુપાગતઃ ।
પ્રિયો વા યદિ વા દ્વેષ્યઃ પ્રાણિનાં ગતિરીદૃશઈ" ॥
લોચના:
(લો, અ) અલમિતિ---કાલધર્મો મરણમ્ ।
અસ્ય ચ શ્લોકસ્ય પદ્યાન્તરસચિવસ્યૈવ મહાવાક્યતેતિ સ્પષ્ટાર્થમ્ ।
મહાવાક્યન્તરમુદાહરતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇતિ દિવા પ્રભવતો ગૃધ્રસ્ય શ્મશાને મૃતં બાલમુપાદાય તિષ્ઠતાં તં પરિત્યજ્ય ગમનમિષ્ટમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) અલં સ્થિત્વેત્યતિ---શ્મશાને મૃતબાલકમ્ અત્યજતસ્તદ્વન્ધૂન્ પ્રતિ ગૃધ્રવાક્યમિદં શ્લોકદ્વયરૂપં મહાવાક્યમ્ ।
દિવસે શક્તસ્ય ઇતિ--દિવસે એવ ભક્ષણાસમર્થસ્યેત્યર્થઃ ।
ગમનમિષ્ટમિતિ--વક્તુર્ગૃધ્રસ્ય ઇષ્ટં મૃતબન્ધૂનાં ગમનમિત્યર્થઃ ।
તથા ચ બાલકં ત્યક્ત્વા યૂયં ગચ્છધ્વમિતિ વસ્તુ સ્વતઃ સમ્ભવિવસ્તુનઃ ઉક્તપ્રબન્ધાર્થસ્ય વ્યઙ્ગ્યમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"આદિત્યો ઽયં સ્થિતો મૂઢાઃ ! સ્નેહં કુરુત સામ્પ્રતમ્ ।
બહુવિઘ્નો મુહૂર્તો ઽયં જીવેદપિ કદાચન ॥
અમું કનકવર્ણાભં બાલમપ્રાપ્તયૌવનમ્ ।
ગૃધ્રવાક્યાત્કથં મૂઢાસ્ત્યજધ્વમવિશઙ્કિતાઃ" ॥
ઇતિ નિશિ સમર્થસ્ય ગોમાયોર્દિવસે પરિત્યાગો ઽનભિલષિત ઇતિ વાક્યસમહેન દ્યોત્યતે ।
અત્ર સ્વતઃ સંભવી વ્યઞ્જકઃ ।
એવમન્યેષ્વેકાદશભેદેષૂદાહાર્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) આદિત્યો ઽયમ્ ઇત્યાદિશ્લોકદ્વયરૂપં મહાવાક્યં ગોમાયોરુક્તિઃ ।
વહુવિઘ્ન ઇતિ--તથા ચ વિઘ્નશૂન્યમુહૂર્ત્તાન્તરે જાવનસમ્ભાવના દર્શિતા ।
એવં કનકવર્ણ્ણત્વેન રૂપવિપર્ય્યયાભાવાદપ્રાપ્તયૌવનત્વેન ચ મૃત્યુહેતુયૌવનાધીનાકાર્ય્યાભાવાજ્જીવનસમ્ભાવના દર્શિતા ।
બાલા ઇતિ--શિશુબુદ્ધય ઇત્યર્થઃ ।
મૂઢા ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
નાભિલષિત ઇતિ ।
તથા ચ આત્રાપિ સ્વતઃ સમ્ભવિના એતત્પ્રબન્ધાર્થેન વાલકપરિત્યાગાનભિલાષરૂપં વસ્તુ વ્યજ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
એવમન્યેષ્વિતિ ।
સ્વતઃ સમ્ભવિવસ્તુવ્યઙ્ગ્યાલઙ્કારાદ્યેકાદશભેદેષ્વિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, આ) આદિત્ય ઇતિ--સ્ત્રેહં જીવનોપાયાનુસરણબીજમ્ ।
મુહુર્ત્તઃ સન્ધ્યાકાલઃ; બહુવિન્ઘઃ ભૂતાદ્યાવેશસમ્ભાવનાદાયિત્વામ્ ।
અતઃ સ્વતઃ સમ્ભવિના વસ્તુના વસુત વ્યજ્યતે ।
ઉદાહાર્ય્યમિતિ--તથા ચ રઘુવંશે"સમયુજ્યત ભૂપતિર્યુવા"ઇત્યાદિના"ઉભયાં સિદ્ધિમુભાવવાપતુઃ"ઇત્યન્તે તુલ્યયોગિતયા કાવ્યલિઙ્ગેન વા રઘુરાઘવયોર્વ્યતિરેકાલઙ્કારઃ પ્રતીયતે ।
કિઞ્ચ કુમારસમ્ભવે હિમગિરિવર્ણ્ણનપ્રૌઢોક્ત્યપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાલઙ્કારસંસૃષ્ટે હિમગિરેરિતરોત્કર્ષઃ પ્રતીયતે ।
અર્થશક્તિભૂરિત્યુપલક્ષણમ્ ।
શબ્દશક્ત્યુદ્ભવો ઽપિ ક્વચિત્ પ્રબન્ધવ્યઙ્ગ્યો દૃશ્યતે ।
યથા માઘકાવ્યે શિશુપાલદૂતોક્તૌ સન્ધૌ કાવ્યે વસ્તુમાત્રરૂપો વિગ્રહઃ ઉપમાધ્વનિરપિ તથાવિધઃ સમ્ભાવ્યતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં વાચ્યાર્થવ્યઞ્જકત્વે ઉદાહૃતમ્ ।
લક્ષ્યાર્થસ્ય યથા---"નિઃશેષચ્યુતચન્દનમ્--" ઇત્યાદિ (પૃદૃ 62) ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્યયથા--"ઉઅ ણિચ્ચલ-" ઇત્યાદિ (પૃદૃ 63) ।
અનયોઃ સ્વતઃ સંભવિનોર્લક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યાર્થૌ યઞ્જકૌ ।
એવમન્યેષ્વેકાદશભેદેષૂદાહાર્યમ્ ।
પદાંશવર્ણરચનાપ્રબન્ધેષ્વસ્ફુટક્રમઃ ।
અસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યો ધ્વનિસ્તત્ર પદાંશપ્રકૃતિપ્રત્યયોપસર્ગનિપાતાદિભેદાદનેકવિધઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) પદાંશ ઇતિ---અસ્ફુટપદક્રમસ્ય અક્રમવ્યઙ્ગ્યધ્વનિરર્થ ઇત્યાહ--અસંલક્ષ્યેતિ ।
અત્ર ધ્વનિપદં કાવ્યપરમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યપરત્વે વ્યઙ્ગ્યો વ્યઙ્ગ્ય ઇત્યન્વયાનુપપત્તેઃ ।
પદાંશાદિવ્યઙ્ગ્ય ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર પદાંશદ્યોત્યાનાં બહુવિધત્વમાહ--તત્રેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
"ચલાપાઙ્ગાં દૃષ્ટિં સ્પૃશસિ બહુશો વેપથુમતીં રહસ્યાખ્યાયીવ સ્વનસિ મૃદુ કર્ણાન્તિકચરઃ ।
કરં વ્યાધુન્વત્યાઃ પિબસિ રતિસર્વસ્વમધરં વયં તત્ત્વાન્વેષાન્મધુકર ! હતાસ્ત્વં ખલુ કૃતી" ॥
અત્ર "હતાઃ" ઇતિ ન પુનઃ "દુઃખં પ્રાપ્તવન્તઃ" ઇતિ હન્પ્રકૃતેઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) ચલાપાઙ્ગામિતિઃ શકુન્તલાં વ્યાકુલયન્તં ભ્રમરં પ્રતિ દુષ્યન્તસ્યોક્તિરિયમ્ ।
તત્ત્વાન્વેષાત્ ઇતિ ।
કિં બ્રાહ્મણસ્ય ઔરસકન્યાત્વેન મત્પરિણયાયોગ્યા, કિં વા તસ્ય પુષ્ટકન્યાત્વેન મત્પરિણયયોગ્યા ઇત્યેવં તત્ત્વસ્યાન્વેષણાદિત્યર્થઃ ।
હન્પ્રકૃતેરિતિ ।
હન્ધાતુરૂપપ્રકૃતેરિત્યર્થઃ ।
અત્ર ભૃત્યુકથનાત્ વિપ્રલમ્ભાતિશયો વ્યઙ્ગ્યઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) પદાંશે ઇતિ--ઇહ યદ્યપિ પ્રકૃત્યાદેઃ કેવલસ્ય ન વ્યઞ્જકત્વમ્, તથાપિ વાચકસમુદાયપ્રવિષ્ટસ્ય રસાદિષુ તદતિશયાધાયકત્વં સહૃદયાનુભવસિદ્ધમ્ ।
હતા ઇત્યાદિ---અત્ર ઇનનપ્રતીતેરનન્તરં નિર્વેદવ્યઙ્ગ્યત્વમિતિ શોકઃ ।
તથા હ્યત્ર હતા ઇત્યસ્ય સ્થાને ક્તપ્રત્યયં સ્થાપયિત્વા હનઃ સ્થાને પ્રકૃત્યન્તરનિવેશને ન તથા પ્રતીતિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"મુહુરઙ્ગુલિસંવૃતાધરોષ્ઠં પ્રતિષેધાક્ષરવિક્લવાભિરામમ્ ।
મુખમંસવિવર્તિ પક્ષ્મલાક્ષ્યાઃ કથમપ્યુન્નમિતં ન ચુમ્બિતં તુ" ॥
અત્ર "તુ" ઇતિ નિપાતસ્યાનુતાપવ્યઞ્જકત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) મુહુરઙ્ગુલીતિ---શકુન્તલાં પ્રાપ્ય તત્સમ્ભોગવિઘ્ને સતિ અનુતપ્યસાનસ્ય દુષ્યન્તસ્ય ઉક્તિરિયમ્ ।
અંસવિવર્ત્તોતિ ભુજમૂલે પરાવર્ત્તમાનમ્ ।
અઙ્ગુલિ શકુન્તલાયાઃ ।
અત્રેતિ---નઞા એવ ચુમ્બનાભાવલાભે તુશબ્દેન ચુમ્બસ્ય અત્યન્તવ્યવચ્છેદલાભાત્ વિપ્રલમ્ભાનુતાપાતિશયો વ્યઙ્ગ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ન્યક્કારો હ્યયમેવ મે યદરઃ--" ઇત્યાદૌ (8 પૃ.) "અરયઃ" ઇતિ બહુવચનસ્ય, "તાપસઃ" ઇત્યેકવચનસ્ય, "અત્રૈવ" ઇતિ સર્વનામ્નઃ, "નિહન્તિ" ઇતિ "જીવતિ ઇતિ ચ તિઙઃ, "અહો" ઇત્યવ્યયસ્ય, "ગ્રામટિકા" ઇતિ કરૂપતદ્ધિતસ્ય, "વિલુણ્ઠન" ઇતિ વ્યુપસર્ગસ્ય, "ભુજૈઃ" ઇતિ બહુવચનસ્ય વ્યઞ્જકત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) ન્યક્કાર ઇતિ---અત્ર વ્યઞ્જકત્વમિત્યત્ર વિષાદવ્યઞ્જકત્વમિત્યર્થઃ ।
બહુવચનસ્યેતિ---મમ એકો ઽપ્યરિર્નાસ્તિ બહુ તત્સત્ત્વે સમ્ભાવિતે વિષાદઃ ।
એકવચનસ્યેતિ---બહ્વીભૈઃ પિપીલ્લિકાભિરપ્યપકર્ત્તુશક્યત્વે એકસ્મિન્નપકારિણિ તુ અત્યન્તવિષાદઃ ।
અત્રૈવેતિ ઇતિ---વિપ્રકૃષ્ટમાર્ગવર્ત્તિખરદૂષણાદ્યનેકરાક્ષસવધો ઽપિ સહ્યઃ ।

અત્રૈવ લઙ્કાયામિત્યત્ર વિષાદઃ ।
તિઙ ઇતિ---મદનવધાને પૂર્વં નિહન્તુ, વર્ત્તમાનમપિ હનનમિત્યત્ર વિષાદઃ ।
અહો ઇતિ---અદૃશ્યવિપર્યયદર્શનાત્ વિસ્મયેન અત્યન્તવિષાદઃ ।
કરૂપેતિ કપ્રત્યયસ્ય તદ્ધિતત્વં પાણિનિમતે ।
અલ્પાર્થકસ્ય તસ્ય વિષાદતિશયવ્યઞ્જકત્વમ્ ।
તથા હિ--યદિ લુણ્ઠને સ્વર્ગો ઽપિ સ્વલ્પગ્રામઃ કપ્રત્યયવશાત્ ચાત્યન્તસ્વલ્પઃ ।
તદ્વિલુણ્ઠનોચ્છૂનભુજાનામિદાનીં કિમપિ કર્ત્તુમક્ષમત્વેન વૈયર્થ્યમિત્યન્તવિષાદઃ ।
વ્યુપસર્ગસ્યેતિ વિશેષલુણ્ઠનબોધનાત્ ।
ભુજૈરિતિ એકદ્વિક્ષિભુજવૈયર્થ્યં સહ્યં બહૂનાં વૈયર્થ્યાદિત્યત્યન્તવિષાદઃ ।
નરિ નરિ કિરતિ દ્રાક્ સાયકાન્ પુષ્પધન્વા પુરિ પુરિ ચ નિવૃત્તા માનિનીમાનચર્ચ્ચા ॥
"અ6 કિરતીતિ વર્ત્તમાનપ્રત્યયેન નિવૃત્તેત્યત્ર ક્તપ્રત્યયેન કાર્યકારણપૌર્વાપર્યવ્યત્યયરૂપાતિશયોક્તિઃ પ્રતીયતે ।
ઉદાહરિષ્યતે ગુણરીતિનિરૂપણ ઇતિ શેષઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) ન્યક્કાર ઇત્યાદૌ ઉદાહરણદ્વયે પદાંશવ્યઞ્જકત્વસ્ય પ્રકૃતત્વે ઽપિ પ્રસઙ્ગાત્ પદવ્યઞ્જકત્વકથનમ્ ।
એવમ્---
"રામો ઽસૌ ભુવનેષુ વિકમગુણૈઃ પ્રાપ્તઃ પ્રસિદ્ધિં પરામસ્મદ્ભાગ્યવિપર્યયાદિહ પરં દેવો ન જાનાતિ તમ્ ।
વન્દી વૈષ યશાંસિ ગાયતિ મરુત્ યસ્યૈકબાણાહતશ્રેણીભૂતવિશાલશાલવિવરોક્તીર્ણૈઃ સ્વરૈઃ સપ્તભૈઃ" ॥
અત્રાસાવિતિ સર્વનામ્ના સાક્ષાત્ કિયમાણા તદીયલોકોત્તરપ્રસિદ્ધિર્વ્યજ્યતે ।
ભુવનેષ્વિત્યત્ર બહુવચનેન ગુણૈરિત્યત્ર પ્રકૃત્યા બહુવચનેન ચ ।
તે તે વિશેષા અસ્મદ્ ભાગ્યવિપર્યયાદિત્યત્ર ચ ન તવ ન મમ કિન્ત્વસ્માકં સર્વેષામપિ ભાગ્યવિપર્યયાદિત્યસ્મદ્ભાગ્યવિપર્યયાદિત્યત્ર ન ખલ્વભાગ્યાત્ કિન્તુ ભગ્યવિપર્યયાત્ ।
એવં હિ પૂર્વમસ્માકં ભાગ્યમવસ્થિતમ્ ।
સંપ્રતિ તુ અનવધાનેન તસ્ય વિપર્યયો જાત ઇતિ પ્રતિપાદનાદાત્માના પ્રતિપાદનેન ચ તે તે સહૃદયસંવેદ્યા અર્થાઃ પ્રતીયન્તે ।
તથા સક્તોત્ફુલ્લેત્યાદૌ હરેઃ પશ્યત ઇત્યત્રાનાદરષષ્ઠ્યા કિઞ્ચ ન કેવલં રસાદિધ્વનેરેવ પદાંશપ્રકાશતા, કિન્તુ વસ્ત્વલઙ્કારયોરપિ ।
અત્રાલઙ્કારસ્ય યથા---
"પથિ પથિ સુકચઞ્ચૂચારુરાભાઙ્કુરાણાં
દિશિ દિશિ પવમાનો વીરુધાં લાસકશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"આહારે વિરતિઃ, સમસ્તવિષયગ્રામે નિવૃત્તિઃ પરા, નાસાગ્રે નયનં તદેતદપરં યચ્ચૈકતાનં મનઃ . મૌનં ચેદમિદં ચ શૂન્યમધુના યદ્વિશ્વમાભાતિ તે, તદ્બ્રૂયાઃ સખિ ! યોગિની કિમસિ, ભોઃ !કિં વા વિયોગિન્યસિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) આહારે ઇતિ--ધ્યાયન્તીં વિયોગિનીં યોગધર્મિણીં દૃષ્ટ્વા કસ્યચિદિયં પૃચ્છા ।
અત્ર નાયિકાયા વિપ્રમ્ભાતિશયઃ સમસ્તપદવ્યઙ્ગ્યઃ ।
એકતાનમેકમાત્રવિષયઃ ।
તવ સ્થાને યદા વિશ્વં શૂન્યમાભાતિ ઇત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર તુ "આહારે ઇતિ વિષયસપ્તમ્યાઃ, "સમસ્ત" ઇતિ "પરા" ઇતિ ચ વિશેષણદ્વયસ્ય, "મૌનં ચેદમ્" ઇતિ પ્રત્યક્ષપરામર્શિનઃ સર્વનામ્નઃ, આભાતિ" ઇત્યુપસર્ગસ્ય "સખિ" ઇતિ પ્રણયસ્મારણસ્ય "અસિ ભોઃ" ઇતિ સોત્પ્રાસસ્ય "કિં વા" ઇત્યુત્તરક્ષદાર્ઢ્યસૂચકસ્ય વાશબ્દસ્ય, "અસિ" ઇતિ વર્ત્તમાનોપદેશસ્ય ચ તત્તદ્વિષયવ્યઞ્જકત્વં સહૃદયસવેદ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) વિષયસપ્તમ્યા ઇતિ ।
મનસા અપિ આહારવિષય ઇત્યર્થઃ ।
ન તુ આહારક્રિયાયામધિકરણમ્ ઇત્યર્થઃ ।
સમસ્તેતિ ।
ન તુ યત્ કિઞ્ચિદ્વિષયે એતદ્ વિશેષણસ્ય સમાસપદૈકદેશઃ, કિન્તુ પદસ્યાપિ પદે વ્યઞ્જકત્વમસ્તીતિ દર્શિતમ્ ।
પ્રત્યક્ષપરામર્શિન ઇતિ ।
અનુભૂયમાનત્વપરામર્શિન ઇત્યર્થઃ ।
ક્વચિત્તુ પ્રત્યક્ષપરામર્ષિણ ઇતિ સમ્યક્ પાઠઃ ।
મૌનાત્ મિથ્યાત્વસૂચનાચ્ચ તસ્ય વિપ્રલમ્ભવ્યઞ્જકત્વમ્ ।
ઇદમપિ પદમેવ ન પદૈકદેશઃ ।
ઉપસર્ગસ્યેતિ ।
આઙુપસર્ગેણ મિથ્યાત્વરૂપં સમ્યક્ પ્રતિભાતિ ઇતિ ભાવબોધનાત્ વિપ્રલમ્ભવ્યઞ્જનમ્ ।
પ્રણયસ્મરણસ્યેતિ--તેન દૃશ્યમાનો વિપ્રલમ્ભો ન ત્વયા ગોપનીય ઇત્યર્થઃ ।
સોત્પ્રાસોપહાસસ્યેતિ---સોત્પ્રાસઃ સમનાક્સ્મિતમ્ ।
વિયોગકથનાત્ મન્દસ્મિતોપહાસઃ ।
ઉત્તરપક્ષેતિ---વિયોગપક્ષ એવ દૃઢ ઇત્યર્થઃ ।
વર્ત્તમાનોપદેશસ્યેતિ--વિપ્રલમ્ભવિશેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વર્ણરચનયોરુદાહરિષ્યતે ।
પ્રબન્ધે યથા--મહાભારતે શાન્તઃ ।
રામાયણો કરુણઃ ।
માલતીમાધવરત્નાવલ્યાદૌ શૃઙ્ગારઃ ।
એવમન્યત્ર ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) પ્રબન્ધ ઇતિ ।
પ્રબન્ધો ઽત્ર ગ્રન્થરૂપઃ ।
શાન્ત ઇતિ ।
સ્વર્ગારોહણરૂપમહાભારતશ્રોતુઃ યુધિષ્ઠિરશમજ્ઞાતુઃ શાન્તરસો બોધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
રામાયણેતિ ।
રામશોકજ્ઞાતુઃ રામાયણશ્રોતુઃ કરુણરસ ઇત્યર્થઃ ।
માલતીતિ--માધવવત્સરાજરતિજ્ઞાતુસ્તન્નાટકશ્રોતુઃ શૃઙ્ગાર ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) પ્રબન્ધ ઇત્યાદિ ।
અયમાશયઃ--ન કેવલં વસ્ત્વલઙ્કારધ્વનિવદર્થાન્તરમાહ ।
વાક્યવ્યઙ્ગ્યે ઽપિ તત્સમુદાયભૂતે મહાભારતાદિપ્રબન્ધે ઽપિ; અન્યથા કાવ્યત્વહાનેરિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદેવમેકપઞ્ચાશદ્ભેદાસ્તસ્ય ધ્વનેર્મતાઃ

સઙ્કરેણ ત્રિરૂપેણ સંસૃષ્ટ્યા ચૈકરૂપયા ।
વેદખાગ્નિશરાઃ (5304) શુદ્ધૈરિષુબાણાગ્નિસાયકાઃ (5355)

શુદ્ધૈઃ શુદ્ધભેદૈરેકપઞ્ચાશતા યોજનેનેત્યર્થઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) એકપઞ્ચાશદિતિ---પૂર્વદર્શિતાઃ પઞ્ચત્રિંશત્ કુલકરૂપમહાવક્યવ્યઙ્ગ્યાઃ દ્વાદશપદૈકદેશાદિવ્યઙ્ગ્યાઃ ચત્વાર ઇત્યેકપઞ્ચાશત્ એષાં પરસ્પરયોજને સંખ્યાં દર્શયતિ---સઙ્કરેતિ ।
અઙ્ગાઙ્ગિત્વરૂપેણ એકાશ્રયાનુપ્રવેશરૂપેણ સંદિગ્ધરૂપેણ ચ ત્રિવિધેન સંકરેણ યોજને તસ્ય ત્રિરૂપતા ।
કિમયમ્--અયં વેતિ સંશયાસ્પદત્વરૂપઃ એકઃ, તયોઃ પરસ્પરાનુગ્રાહકાનુગ્રાહ્યભાવરૂપો દ્વિતીયઃ, તયોરેકવ્યઞ્જકેન વ્યઞ્જનરૂપસ્તૃતીયઃ ।
સંસૃષ્ટિઃ તુ એતત્ ત્રિતયરાહિત્યેનૈકપદે સ્થિતિઃ ।
એબિર્યાઃ સંખ્યા ભવન્તિ તા આહવેદેતિ---"અઙ્કાનાં વામતઃ ક્રમઽ; ઇતિ રીત્યાવેદાશ્ચત્વારઃ તદ્વામે ખં શૂન્યમ્ ।
તદ્વામે ઽગ્નયસ્ત્રયઃ ।
તદ્વામે શરાઃ પઞ્ચ ।
નન્વેવમિત્થમેકપઞ્ચાશત્ ચતુર્ગુણેન ચતુરધિકદ્વિશતમેવ ભવતિ ।
તત્કથમેતાદૃશી સંખ્યેતિ ચેન્ન ।
એકસ્યૈવ સ્વજાતીયેન એકેન સ્વસ્વજાતીયૈઃ પઞ્ચાશતા ચ ચતુર્ગુણને એકસ્યૈવ ચતુરધિકદ્વિશતરૂપત્વમ્ ।
એવં તદુત્તરસ્ય પૂર્વેણ સહ ચાતુર્વિધ્યં પૂર્વગણનાયાં પ્રવિષ્ટમિત્યતઃ તસ્ય ચાતુર્વિધ્યસ્ય અગણ્યત્વાત્ તસ્ય દ્વિશતરૂપત્વમ્ ।
એવં તદુત્તરસ્ય પૂર્વદ્ધાભ્યાં ચતુશ્ચતુર્વિધત્વસ્ય અગણ્યત્વાત્ ચતુર્ન્યૂનદ્વિશતરૂપત્વમ્ ।
એવં રીત્યા ચરમસ્ય ચતુરૂપત્વમાત્રં ગુણ્યમિતિ ભવત્યુક્તરૂપા સંખ્યા ।
કાવ્યપ્રકાશે તુ દર્શિતક્રમેણ ક્રમશો હ્રસમાવિચાર્ય્ય સર્વેષામેવ ચતુરધિકદ્વિશતરૂપત્વેન એકપઞ્ચાશત એવ તાદૃશસંખ્યાત્વેન "વેદખાગ્નિવિયચ્ચન્દ્રાઃઽ; ઇત્યેવં સંખ્યા એવ ઉત્સર્ગસિદ્ધા દર્શિતાઃ ।
વસ્તુતસ્તુ અત્યન્તવિચારે વેદખાગ્નિશરરૂપા યા સંખ્યા ગ્રન્થકૃતા દર્શિતા સાપિ ન સમ્ભવતિ ।
તથા હિ એકપઞ્ચાશત એવ ઉક્તચાતુર્વિધ્યં ન સમ્ભવતિ, પદૈકદેશપદવ્યઙ્ગ્યયોઃ પદવાક્યવ્યઙ્ગ્યયોશ્ચ શબ્દશક્ત્યુત્થવ્યઙ્ગ્યયોરર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યાત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોશ્ચ એકવ્યઞ્જકાનુપ્રવેશરૂપસંકરાસમ્ભાવાત્ ચાતુર્વિધ્યાભાવાત્ ।
એષુ શુદ્ધૈકપઞ્ચાશન્મીલનેન સંખ્યામાહ---શુદ્ધૈરિષુબાણેતિ ।
વ્યાચષ્ટે--શુદ્ધૈરિતિ ।
યોજનેન સંસ્થાતું યોજનેન ।
લોચના:
(લો, ઊ) તદેવમિતિ---એવં વ્યઙ્ગ્યસ્ય પદવાક્યગતત્વેઙ્ગવૃત્તૌ પઞ્ચત્રિંશદ્ભેદાઃ સંખ્યાતાઃ ।
તદનન્તરમર્થશક્ત્યુદ્ભવસ્ય પ્રબન્ધગતત્વેન દ્વાદશ ।
રસસ્ય પદાંશવર્ણરચનાપ્રબન્ધગતત્વેન ચત્વાર ઇતિ મિલિત્વા ધ્વનિકાવ્યસ્ય એકપઞ્ચશદ્ભેદાઃ શુદ્ધા ઇત્યર્થઃ ।
સંકરેણેતિ ।
સંકરસ્યાઙ્ગાઙ્ગિભાવૈકવ્યઞ્જકાનુપ્રવેશસન્દેહભેદાત્ ત્રિભિઃ પ્રકારૈઃ પરસ્પરનિરપેક્ષયૈકપ્રકારયા સંસૃષ્ટ્યા ચાન્યો ઽન્યમિશ્રણે શુદ્ધભેદાનામેવ પઞ્ચાશતઃ સમ્ભૂય વેદાશ્ચત્વારઃ, ખ શૂન્યમ્, અગ્નયસ્ત્રયઃ, શરાઃ પઞ્ચ; એવં"ચાઙ્કવિન્યાસે વૈલોમ્યસ્ય ગણિતશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધત્વાત્"પઞ્ચસહસ્ત્રાણિ; શતત્રયં ચત્વારશ્ચ ભેદાઃ"5304" ।
તથા હિ પ્રથમભેદસ્ય સજાતીયમિશ્રણે ચત્વારો ભેદાઃ; વિજાતીયૈઃ પઞ્ચાશતા પ્રત્યેકં ધ્વનિના વિમશ્રણે ચત્વારો ભેદાઃ ઇતિ મિલિત્વા ચતુરધિકં ભેદશતદ્વયં દ્વિતીયસ્ય ભેદશતદ્વયમેવ ।
યદિ પ્રથમભેદસ્ય દ્વિતીયભેદેન સહ મિશ્રયણં; દ્વિતીયભેદસ્ય પ્રથમભેદેન સહ તત્તદેવેતિ ।
દ્વિતીયભેદે પ્રથમભેદાપેક્ષયા ચત્વારો ભેદાઃ પાતનીયાઃ ।
એવં તૃતીયે ઽષ્ટૌ ચતુર્થે દ્વાદશ ઇતિ ક્રમેણાન્યેષામપિ સ્વકીયાદ્યભેદાપેક્ષયા સર્વેષાં ભેદચતુષ્ટયપાતનમ્ ।
શુદ્ધૈરિતિ ।
ઇષવઃ પઞ્ચબાણાઃ; પઞ્ચ અગ્રયઃ ત્રયઃ સાયકાઃ પઞ્ચ એવં પઞ્ચસહસ્ત્રાણિ શતત્રયં પઞ્ચાશત્ પઞ્ચ ચ;"5355"
જ્રત્ર અગ્રિમાગ્રિમભેદસ્ય યોજને એકૈકભેદહ્રાસાત્ એવં પ્રકારેણ એવં યોજનં ભવતિ ।
"એકો રાશિર્દ્વિધા સ્થાપ્ય એકમેકાધિકં કુરુ ।
સમાર્દ્ધેનાસમો ગુણ્યઃ એતત્ સંકલિતં લઘુ" ॥
ઇત્યુક્તદિશા દ્વિપઞ્ચાશદર્દ્ધેન ષડ્વિંશત્યા એકપઞ્ચાશતં ગુણયેત્ ।
તથા ( 51ન્2 )
--2ઉ26 । 51ન્26ઉ1326સંખ્યા જાયન્તે ।
તેષુ ચતુર્ભિર્ગુણિતેષુ (1326ઉ4ઉ5304પઞ્ચસહસ્ત્રાણિ ચતુરધિકં શતત્રયં સંકીર્ણ્ણભેદાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દિઙ્માત્રં દૂદાહ્રિયતે---
"અત્યુન્નતસ્તયુગા તરલાયતાક્ષી દ્વારિ સ્થિતા તદુપયાનમહોત્સવાય ।
સા પૂર્ણકુમ્ભનવનીરજતોરણસ્ત્રક્સંભારમઙ્ગલમયત્નકૃતં વિધત્તે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) અત્યુન્નતેતિ---પ્રવાસાદાગચ્છન્તં પતિં દ્વારિ સ્થિત્વા દૃષ્ટવતીં નાયિકાં કસ્મિંશ્ચિન્નિવેદયતઃ કસ્યચિદુક્તિરિયમ્ ।
સ્તનયુગં પૂર્ણ્ણકુમ્ભૌ આયતમક્ષિયુગં નવનીરજતોરણસ્ત્રક્સમ્ભારઃ ।
રસધ્વન્યોરિતિ---એતત્ વાક્યવ્યઙ્ગ્યત્વાત્ શૃઙ્ગારસ્ય ।
વ્વનિપદમત્ર વ્યઙ્ગ્યરસપરમ્ ।
એકાશ્રય એતત્ વાક્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર સ્તનાવેવ પૂર્ણકુમ્ભૌ, દૃષ્ટય એવ નવનીરજસ્ત્રજ ઇતિ રૂપકધ્વનિરસધ્વન્યોરેકાશ્રયાનુપ્રવેશઃ સઙ્કરઃ ।
"ધિન્વન્ત્યમૂનિ મદમૂર્ચ્છદલિધ્વનીનિ ધૂતાધ્વનીનહૃદયાનિ મધોર્દિનાનિ ।
નિસ્તન્દ્રચન્દ્રવદનાવદનારવિન્દસૌરભ્યસૌહૃદસગર્વસમીરણાનિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) ધ્વન્યોઃ સંસૃષ્ટિમાહ---ધિન્વન્ત્યમૂનિ ઇતિ ।
અમૂનિ મધૌર્દિનાનિ ધિન્વન્તિ લોકાન્ પ્રીણયન્તિ ।
કીદૃશાનિ-મદેન મૂર્ચ્છન્ વર્દ્ધમાનઃ અલિધ્વનિર્યેષુ ।
તથા નિસ્તન્દ્ર ઉન્નિદ્રઃ ચન્દ્રઃ તાદૃશવદનાયાઃ યદ્ વદનારવિન્દં તસ્ય સૌરભ્યં સૌગન્ધ્યં તસ્ય સૌહૃદેન સંપર્કેણ સગર્વાઃ સમીરણા યત્ર તાદૃશાનિ ।
અત્રેતિ ચન્દ્રસ્ય નિદ્રાભાવાત્ તન્દ્રાપદસ્યાપ્રકાશે લક્ષણા સમીરણસ્યોત્કૃષ્ટત્વં તદ્વ્યઙ્ગ્યમ્, તથા સમીરણસ્ય ગર્વાભાવાત્ ઉત્કૃષ્ટે લક્ષણા સુખસ્પર્શત્વં તદ્વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
એષાં વ્યઙ્ગ્યાનાં ત્રિવિધસંકરાભાવાત્ એકપદસંસ્થિતિરૂપા સંસૃષ્ટિઃ ।
તદાહ--નિસ્તન્દ્રેત્યાદીતિ ।
ઇદમુપલક્ષણમ્ ।
અલિધ્વનિચન્દ્રસમીરણૈઃ કામોદ્દીપકૈઃ વ્યઙ્ગ્યસ્ય શૃઙ્ગારસ્ય અપ્યત્ર પ્રતીતિરિત્યતસ્તસ્ય ચન્દ્રોજ્જ્વલત્વેન સમીરણોત્કૃષ્ટત્વેન તસ્ય સુખસ્પર્શત્વેન ચ લક્ષણામૂલકવ્યઙ્ગ્યે ન પ્રકર્ષણાદનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકભાવરુપસંકરોપ્યત્રૈવ શ્લોકે બોધ્યઃ ।
સંશયાસ્પદરૂપસઙ્કરાશ્ચાત્ર નોદાહૃતઃ ।
તદુદાહરણં ચ કાવ્યપ્રકાશકૃતા દત્તમન્વેષ્ટવ્યમ્ ।
યથા--- ખણપાહુણિઆ દેઅર જાઆએ કિં પિદે ભાણિઆ ।
રુઐ પડાહેપિલહીધરમ્મિ અણુણિજ્વૌ વારાઈ ॥
"ઇતિ ।
ક્ષણપ્રાઘુણિકા દેવર જાયયા કિમપિ તે ભણિતા ।
રોદિતિ પશ્ચાદ્ ભાગવલભીગૃહે-અનુનીયતાં વરાકી ॥
ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
ગૃહપતિપ્રસક્તામુપનાયિકામુત્સવે તદ્ગૃહાગતાં તત્પત્ન્યા ભર્ત્સિતાં પશ્ચાત્ ગૃહે રુદતીમનુનેતું ગૃહપતિજ્યેષ્ઠભ્રાતૃપત્ન્યાઃ સોપહાસોક્તિરિયમ્ ।
અત્ર ક્ષણ ઉત્સવસ્તત્ર પ્રાઘુણકા અભ્યાગતા ઉત્સવાગતેત્યર્થઃ ।
તદ્દેવર સા તે તવ જાયયાકિમપ્યપ્રિયં ભણિતા સતી પશ્ચાદ્વલભીગૃહે રોદિતીતિ ।
તાદૃશી વરાકી દુઃ ખિતા અનુનીયતામિત્યર્થઃ ।

ભવતા ઇતિ શેષઃ ।
અત્ર ચ અનુનયો વાચ્યાર્થઃ ।
તદ્વ્યઙ્ગ્ય ઉપભોગ ઇતિ ।
અયં કિં સ્વતઃ સમ્ભવિવસ્તુવ્યઙ્ગ્યવસ્તુધ્વનિઃ કિંવા અનુનયપદે ઉપભોગલક્ષણા; તદ્વ્યઙ્ગ્ય તસ્યાઃ દુઃ ખાપસારણમિત્યયમર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યલક્ષણા મૂલધ્વનિરિતિ ધ્વન્યોઃ સંશયાસ્પદત્વમ્ ।
એતાદૃશવ્યઙ્ગયોપયોગાય પશ્ચાદ્ગૃહમુક્તં નિર્જનત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઋ) ધિન્વન્તીતિ---ધિન્વન્તિ પ્રાણયન્તિ ।
અધ્વનીનાઃ પથિકાઃ નસ્તન્દ્રસૌહૃદસગર્વશબ્દા નિર્મલાદ્યભાવપ્રૌઢરૂપાર્થપર્ય્યવસાનાદત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર નિસ્તન્દ્રેત્યાદિલક્ષણામૂલધ્વનીનાં સંસૃષ્ટિઃ ।
અથ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યમ્---
અપરં તુ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યં વાચ્યાદનુત્તમે વ્યઙ્ગ્યે ।
અપરં કાવ્યમ્ ।
અનુત્તમત્વં ન્યૂનતયા સામ્યેન ચ સંભવતિ ।
તત્ર સ્યાદિતરાઙ્ગકાક્વાક્ષિપ્તં ચ વાચ્યસિદ્ધ્ય્ઙ્ગમ્

સંદિગ્ધપ્રાધાન્યં તુલ્યપ્રાધાન્યમસ્ફુટમગૂઢમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યમસુન્દરમેવં ભેદાસ્તસ્યોદિતા અષ્ટૌ