સાધનદીપિકા · અધ્યાય 3

નિત્ય-કૃત્ય-પ્રયોગમ્ આહ-
ઓં નમઃ શ્રી-કૃષ્ણાય ।
ઓમ્ અસ્ય શ્રી-ભગવદ્-ગીતા-માલા-મત્રસ્ય ભગવાન્ વેદ-વ્યાસ ઋષોર્ અનુષ્ટુપ્-
છન્દઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ પરમાત્મા દેવતા જપે વિનિયોગઃ ।
અશોચ્યાન્ અન્વશોચસ્ ત્વં પ્રજ્ઞાવાદાંશ્ ચ ભાષસે (2.11) ઇતિ બીજમ્ ।
સર્વ-ધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામ્ એકં શરણં વ્રજ (18.66) ઇતિ શક્તિઃ ।
અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ મા શુચઃ (18.66) ઇતિ કીલકમ્ ।
ઊર્ધ્વ-મૂલમ્ અધઃ-શાખમ્ અશ્વત્થં પ્રાહુર્ અવ્યયમ્ (15.1) ઇતિ કવચમ્।
અમુક-કર્મણિ વિનિયોગઃ ।
નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ નૈનં દહતિ પાવકઃ (2.27) ઇત્ય્ અઙ્ગુષ્ટાભ્યાં નમઃ
।
ન ચૈનં ક્લેદયન્ત્ય્ આપો ન શોષયતિ મારુતઃ (2.27) ઇતિ તર્જનીભ્યાં નમઃ ।
અચ્છેદ્યોઽયમ્ અદાહ્યોઽયમ્ અક્લેદ્યોઽશોષ્ય એવ ચ (2.24) ઇતિ મધ્યમાભ્યાં નમઃ
।
નિત્યઃ સર્વગતઃ સ્થાણુર્ અચલોઽયં સનાતનઃ (2.24) ઇતિ અનામિકાભ્યાં નમઃ ।
પશ્ય મે પાર્થ રૂપાણિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ (11.5) ઇતિ કનિષ્ઠાભ્યાં નમઃ ।
નાનાવિધાનિ દિવ્યાનિ નાનાવર્ણાકૃતીનિ ચ (11.5) ઇતિ કર-તલ-પૃષ્ઠાભ્યાં નમઃ
।
નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ ઇતિ હૃદયાય નમઃ ।
ન ચૈનં ક્લેદયન્ત્ય્ આપો ઇતિ શિરસે સ્વાહા ।
અચ્છેદ્યોઽયમ્ અદાહ્યોઽયમ્ ઇતિ શિખાયૈ વષટ્ ।
નિત્યઃ સર્વગતઃ સ્થાણુઃ ઇતિ કવચાય હૂં ।
પશ્ય મે પાર્થ રૂપાણિ ઇતિ નેત્ર-ત્રયાય વૌષટ્ ।
નાનાવિધાનિ દિવ્યાનિ ઇત્ય્ અસ્ત્રાય ફટ્ । શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રીત્ય્-અર્થં જપે વિનિયોગઃ ।
(શ્રી-ગીતા-માહાત્મ્યમ્)-
પાર્થાય પ્રતિબોધિતાં ભગવતા નારાયણેન સ્વયં
વ્યાસેન ગ્રથિતાં પુરાણ-મુનિના મધ્યે મહાભારતે ।
અદ્વૈતામૃત-વર્ષિણીં ભગવતીમ્ અષ્ટાદશાધ્યાયિનીં
અમ્બ ત્વામ્ અનુસન્દધામિ ભગવદ્-ગીતે ભવ-દ્વેષિણીમ્ ॥
નમોઽસ્તુ તે વ્યાસ વિશાલ-બુદ્ધે
ફુલ્લારવિન્દાયાતપત્ર-નેત્રે ।
યેન ત્વયા ભારત-તૈલ-પૂર્ણઃ
પ્રજ્વલિતો જ્ઞાનમયઃ પ્રદીપઃ ॥
પ્રપન્ન-પરિજાતાય તોત્ર-વેત્રૈક-પાણયે ।
જ્ઞાન-મુદ્રાય કૃષ્ણાય ગીતામૃત-દુહે નમઃ ॥
સર્વોપનિષદો ગાવો દોગ્ધા ગોપાલ-નન્દનઃ ।
પાર્થો વત્સઃ સુધીર્ ભોક્તા દુગ્ધં ગીતામૃતં મહત્ ॥
વસુદેવ-સુતં દેવં કંસ-ચાણૂર-મર્દનમ્ ।
દેવકી-પરમાનન્દં કૃષ્ણં વન્દે જગદ્-ગુરુમ્ ॥
ભીષ્મ-દ્રોણ-તટા જયદ્રથ-જલા ગાન્ધારી-નીલોત્પલા
શલ્ય-ગ્રાહવતી કૃપેણ વહિની કર્ણેન વેલાકુલ ।
અશ્વત્તામ-વિકર્ણ-ઘોર-મકરા દુર્યોધનાવર્તિની
સોત્તીર્ણા ખલુ પાણ્ડવાર્ણવ-નદી કૈવર્તકઃ કેશ્વઃ ॥
પારાશર્ય-વચઃ સરોજમ્ અમલં ગીતાર્થ-ગન્ધોત્કટં
નાનાખ્યાનક-કેશરં હરિ-કથા-સમ્બોધનાબોધિતમ્ ।
લોકે સજ્જન-ષટ્પદૈર્ અહરહઃ પેપીયમાનં મુદા
ભૂયાદ્ ભારત-પઙ્કજં કલિમલ-પ્રધ્વંસનં શ્રેયસે ॥
મૂકં કરોતિ વાચાલં પઙ્ગું લઙ્ઘાયતે ગિરિમ્ ।
યત્-કૃપા તમ્ અહં વન્દે પરમાનન્દ-માધવમ્ ॥
યં બ્રહ્મા વરુણેન્દ્ર-રુદ્ર-મરુતઃ સ્તુન્વન્તિ દિવ્યૈઃ સ્તવૈર્
વેદૈઃ સાઙ્ગ-પદ-ક્રમોપનિષદૈર્ ગાયન્તિ યં સામ-ગાઃ ।
ધ્યાનાવસ્થિત-તદ્-ગતેન મનસા પશ્યન્તિ યં યોગિનો
યસ્યાન્તં ન વિદુઃ સુરાસુર-ગણા દેવાય તસ્મૈ નમઃ ॥ (12.13.1)
ઇતિ ન્યાસ-વિધિઃ ।
કાર્પણ્ય-દોષોપહત-સ્વભાવઃ
પૃચ્છામિ ત્વાં ધર્મ-સંમૂઢ-ચેતાઃ ।
યચ્ છ્રેયઃ સ્યાન્ નિશ્ચિતં બ્રૂહિ તન્ મે
શિષ્યસ્ તેઽહં શાધિ માં ત્વાં પ્રપન્નમ્ ॥ (2.7)
જપ-નિયમ-સઙ્ખ્યા અષ્ટોત્તર-શતમ્ । અથવા સહસ્રમ્ । પ્રયોગમ્ આહ-
(શ્રી-ગોપાલ-કવચમ્ ।)
પુલસ્ત્ય ઉવાચ-
ભગવન્ સર્વ-ધર્મજ્ઞ કવચં યત્ પ્રકાશિતમ્ ।
ત્રૈલોક્ય-મઙ્ગલ નામ કૃપયા બ્રહ્મણે પુરા ॥
બ્રહ્મણા કથિતં મહ્યં પરં સ્નેહાદ્ વદામિ તે ।
અતિગુહ્યતમં તત્ત્વં બ્રહ્મ મન્ત્રોઘ-વિગ્રહમ્ ॥
યદ્ ધૃત્વા પઠનાદ્ બ્રહ્મા સૃષ્ટિં વિતનુતે સદા ।
યદ્ ધૃત્વા પઠનાદ્ પાતિ મહા-લક્ષ્મીર્ જગત્ ત્રયમ્ ॥
પઠનાદ્ ધારણાચ્ છમ્ભુઃ સંહર્તા સર્વ-તત્ત્વ-વિત્ ।
ત્રૈલોક્ય-જનની દુર્ગા મહિષાદિ-મહાસુરાન્ ॥
વર-દૃપ્તાન્ જઘાનૈવ પઠનાદ્ ધારણાદ્ યતઃ ।
એવમ્ ઇન્દ્રાદયઃ સર્વે સર્વૈશ્વર્યમ્ અવાપ્નુયુઃ ॥
શિષ્યાય ભક્તિ-યુક્તાય સાધકાય પ્રકાશયેત્ ।
શઠાય પર-શિષ્યાય નિન્દકાય તથૈવ હિ ॥
હરિભક્તિ-વિહીનાય પર-દાર-રતાય ચ ।
કૃપણાય કુશીલાય દત્ત્વા મૃત્યુમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥
ત્રૈલોક્ય-મઙ્ગલસ્યાપિ કવચસ્ય પ્રજાપતિઃ ।
ઋષિશ્ છન્દશ્ ચ ગાયત્રી દેવો નારાયણઃ સ્વયમ્ ॥
ધર્માર્થ-કામ-મોક્ષેષુ વિનિયોગઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
ઓં પ્રણવો મે શિરઃ પાતુ નમો નારાયણાય ચ ।
ભાલં પાયાન્ નેત્ર-યુગ્મમ્ અષ્ટાર્ણો ભક્તિ-મુક્તિદઃ ॥
ક્લીં પાયાચ્ છ્રોત્ર-યુગ્મં ચૈકાક્ષરઃ સર્વ-મોહનઃ ।
ક્લીં કૃષ્ણાય સદા ઘ્રાણં ગોવિન્દાયેતિ જિહ્વિકામ્ ।
ગોપી-જન-પદં વલ્લભાય સ્વાહાનનં મમ ॥
અષ્ટાદશાક્ષરો મન્ત્રઃ કણ્ઠં પાયાદ્ દશાક્ષરઃ ।
ગોપી-જન-પદં વલ્લભાય સ્વાહા ભુજ-દ્વયમ્ ॥
ક્લીં ગ્લૌં ક્લીં કરૌ પાયાત્ ક્લીં કૃષ્ણાયાઙ્ગજોઽવતુ ।
હૃદયં શ્રી-ભુવનેશઃ ક્લીં કૃષ્ણાય ક્લીં સ્તનૌ મમ ॥
ગોપાલાયાગ્નિજાયાં તં કુક્ષિ-યુગ્મં સદાવતુ ।
ક્લીં કૃષ્ણાય સદા પાતુ પાર્શ્વ-યુગ્મં મનૂત્તમઃ ।
કૃષ્ણ-ગોવિન્દકૌ પાતાં સ્મરાદ્યૌ ઙે-યુતૌ મનૂ ॥
અષ્ટાદશાક્ષરઃ પાતુ નાભિં કૃષ્ણેતિ દ્વ્ય્-અક્ષરો મનુઃ ।
પૃષ્ઠં ક્લીં કૃષ્ણ-કઙ્કાલં ક્લીં કૃષ્ણાય દ્વિ-ઠાન્તકઃ ।
સક્થિની સતતં પાતુ શ્રીં હ્રીં ક્લીં ઠ-દ્વયમ્ ॥
ઉરૂ સપ્તાક્ષરઃ પાતુ ત્રયોદશાક્ષરોઽવતુ ॥
શ્રીં હ્રીં ક્લીં પદતો ગોપી-જન-પદં તતઃ ।
વલ્લભાય સ્વાહેતિ પાતુ ક્લીં હ્રીં શ્રીં ચ દશાર્ણકઃ ॥
જાનુની ચ સદા પાતુ હ્રીં શ્રીં ક્લીં ચ દશાક્ષરઃ ।
ત્રયોદશાક્ષરઃ પાતુ જઙ્ઘે ચક્રાદ્યુદાયુધઃ ।
અષ્ટાદશાક્ષરો હ્રીં-શ્રીં-પૂર્વકો વિંશદ્-અર્ણકઃ ॥
સર્વાઙ્ગં મે સદા પાતુ દ્વારકા-નાયકો બલી ।
નમો ભગવતે પશ્ચાદ્ વાસુદેવાય તત્-પરમ્ ॥
તારાદ્ યો દ્વાદશાર્ણોઽયં પ્રાચ્યાં માં સર્વદાવતુ ।
શ્રીં હ્રીં ક્લીં દશવર્ણસ્ તુ ક્લીં હ્રીં શ્રીં ષોડશાક્ષરઃ ॥
ગદાદ્યદાયુધો વિષ્ણુર્ મામ્ અગ્નેર્ દિશિ રક્ષતુ ।
હ્રીં શ્રીં દશાક્ષરો મન્ત્રો દક્ષિણે માં સદાવતુ ॥
તારં નમો ભગવતે રુક્મિણી-વલ્લભાય ચ ।
સ્વાહેતિ ષોડશાર્ણોઽયં નૈરૃત્યાં દિશિ રક્ષતુ ॥
ક્લીં પદં હૃષીકેશાય નમો માં વારુણ્ઽવતુ ।
અષ્ટાદશાર્ણઃ કામાન્તો વાયવ્યે માં સદાવતુ ।
શ્રીં માયા કામ-કૃષ્ણાય હ્રીં ગોવિન્દાય દ્વિ-ઠો મનુઃ ।
દ્વાદશાર્ણાત્મકો વિષ્ણુર્ ઉત્તરે માં સદાવતુ ॥
વાગ્ ભવં કામ-કૃષ્ણાય હ્રીં ગોવિન્દાય તતઃ પરમ્ ॥
શ્રીં ગોપી-જન-વલ્લભાય સ્વાહા ઇતિ તતઃ પરમ્ ।
દ્વાત્રિંશદ્-અક્ષરો મન્ત્રો મામ્ ઐશાન્યે સદાવતુ ।
કાલીયસ્ય ફણા-મધ્યે દિવ્યં નૃત્યં કરોતિ તમ્ ।
નમામિ દેવકી-પુત્રં નિત્ય-રાજાનમ્ અચ્યુતમ્ ॥
દ્વાત્રિંશદ્-અક્ષરો મન્ત્રોઽપ્ય્ આદ્યોઽધો માં સર્વતોઽવતુ ।
ક્લીં કામ-દેવાય વિદ્મહે પુષ્પ-બાણાય ધીમહિ ।
તન્ નોઽનઙ્ગઃ પ્રચોદયાદ્ એષ માં પાતુ ચોર્ધ્વતઃ ॥
ત્રૈલોક્ય-મઙ્ગલં નામ કવચં બ્રહ્મ-રૂપિણમ્ ।
ઇતિ તે કથિતં વિપ્ર સર્વ-મન્ત્રૌષધ-વિગ્રહમ્ ।
બ્રહ્મેશ-પ્રમુખાધીશૈર્ નારાયણ-મુખાચ્ છ્રુતમ્ ॥
તવ સ્નેહાન્ મયાખ્યાતં પ્રવક્તવ્યં ન કસ્યચિત્ ।

ગુરું પ્રણમ્ય વિધિવત્ કવચં પ્રપઠેદ્ યદિ ॥
સકૃદ્-દિસ્-ત્રિર્-યથા-જ્ઞાનં સોઽપિ સર્વ-તપોમયઃ ।
મન્ત્રેષુ સકલેષ્વ્ એવ દેશિકો નાત્ર સંશયઃ ॥
શતમ્ અષ્ટોત્તરં સાસ્ય પુરશ્ચર્યા-વિધિઃ સ્મૃતઃ ।
હવનાદીન્ દશાંશેન કૃત્વા તત્ સાધયેદ્ ધ્રુવમ્ ।
યદિ ચેત્ સિદ્ધિ-કવચો વિભુર્ એવ ભવેત્ સ્વયમ્ ॥
મન્ત્ર-સિદ્ધિર્ ભવેત્ તસ્ય પુરશ્ચર્યા-વિધાનતઃ ।
શ્રદ્ધા-શુદ્ધ-મતેસ્ તસ્ય લક્ષ્મી-વાણી વસેન્ મુખે ॥
પુષ્પાઞ્જલ્ય્-અષ્ટકં દત્ત્વા મૂલેનૈવ પઠેત્ સકૃત્ ।
દશ-વર્ષ-સહસ્રાણાં પૂજાયાઃ ફલમ્ આપ્નુયાત્ ॥
ભૂર્જે વિલિખ્ય ગુટિકાં સ્વર્ણસ્થાં ધારયેદ્ યદિ
કણ્ઠે વા દક્ષિણે બાહૌ સોઽપિ વિષ્ણુર્ ન સંશયઃ ॥
અશ્વમેધ-સહસ્રાણિ વાજપેય-શતાનિ ચ ।
મહા-દાનાનિ યાન્ય્ એવ પ્રાદક્ષિણ્યે ભવસ્ તથા ॥
કલાં નાર્હન્તિ તાન્ય્ એવ સકૃદ્ ઉચ્ચાદણાદતઃ ।
કવચસ્ય પ્રસાદેન જીવન્-મુક્તો ભવેન્ નરઃ ॥
ત્રૈલોક્યં ક્ષોભયત્ય્ એવ ત્રૈલોક્ય-વિજયી ભવેત્ ।
ઇદં કવચમ્ અજ્ઞાત્વા ભજેદ્ યઃ પુરુષોત્તમમ્ ।
શત-લક્ષ-પ્રજપ્તોઽપિ ન મન્ત્રઃ સિદ્ધિ-દાયકઃ ॥
ઇતિ સનત્-કુમાર-તન્ત્રે નવમ-પટલે શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે (4.5)
ત્રૈલોક્ય-મઙ્ગલં નામ શ્રી-ગોપાલ-કવચં સમાપ્તમ્ ।
અથ પુરશ્ચરણ-સઙ્કલ્પાદિ-વિધિઃ । શ્રી-વિષ્ણુર્ વિષ્ણુર્ નમોઽસ્ય અમુક-માસે
અમુક-પક્ષે ભાસ્કરે અમુક-તિથૌ અમુક-ગોત્રોઽમુક-દાસસ્ ત્રૈલોક્ય-સંમોહન-
તન્ત્રોક્ત-શ્રી-કૃષ્ણ-દેવતાયાસ્ ત્રૈલોક્ય-સંમોહન-કવચ-સિદ્ધિ-કામસ્ તત્
કવચસ્યાષ્ટોત્તર-શત-જપ-તદ્-દશાંશ-હોમ-તદ્-દશાંશ-તર્પણ-તદ્-
દશાંશાભિષેક-તદ્-દશાંશ-બ્રાહ્મણ-ભોજન-રૂપ-પુરશ્ચરણમ્ અહં કરિષ્યે
। એક-દિવસે કાર્ય-સિદ્ધિઃ । પ્રયોગઃ શ્રીમદ્-ભાગવતાનુસારેણ દશાર્ણ-મન્ત્ર-
પ્રથમે શ્રી-ભાગવત-મઙ્ગલાચરણે ।
[થે fઓલ્લોwઇન્ગ્ સેચ્તિઓન્ ઇસ્ પેર્હપ્સ્ નોત્ ઇન્ અલ્લ્ મનુસ્ચ્રિપ્ત્સ્.]
અથ છાયા-પુરુષ-દર્શન-ફલમ્ આહ-
પૂર્વાહ્ને સૂર્ય-બિમ્બાર્કં પૃષ્ઠે કૃત્વા નરઃ શુચિઃ ।
અનિમિષો હિ સ્વ-ચ્છાયાં ગલાદ્ ઊર્ધ્વં વિલોકયેત્ ॥
તત્ર ચ્છાયા-સમુદ્ભૂતં પુરુષં યદિ પશ્યતિ ।
સર્વાવયવ-સંયુક્તં શુભં વર્ષાવધિં સ્મૃતમ્ ॥
અદૃષ્ટે હસ્ત-કર્ણસ્ય પારયાં હૃદયે નરઃ ॥
જીવસ્યાર્કાશ્વ-દિક્-ચન્દ્ર-વહ્નિ-નેત્ર-સમાઃ ક્રમાત્ ।
શિરસ્ય્ આદૃષ્ટે ષણ્માસં સરન્ધ્રે હૃદિ સપ્તકમ્ ॥
એતજ્-જ્ઞાનં મહા-દિવ્યં દુષ્ટ-શિષ્યાય નો વદેત્ ॥
ઇતિ શ્રી-કંસારિ-મિશ્ર-યશોધર-વિરચિત-દૈવજ્ઞ-ચિન્તામણૌ તૃતીય-પ્રકાશઃ
સમાપ્તઃ ।
ગાયત્રી-મન્ત્રો રાધાયા મન્ત્રઃ કૃષ્ણસ્ય તત્-પરમ્ ।
મહાપ્રભોર્ મન્ત્ર-વરો હરિ-નામ તથૈવ ચ ।
માનસી વર-સેવા ચ પઞ્ચ-સંસ્કાર-સંજ્ઞકઃ ॥
અહઙ્કારાધિષ્ઠાતૃત્વાદ્ ભૂત-શુદ્ધેર્ અધિદેવાય સઙ્કર્ષણાય નમઃ હે
સઙ્કર્ષણ સદ્યઃ શુધ્યેદ્ ઉપાસનોપયુક્તં સ્યાત્ તથા કૃપાં કુરુ ।
અથ માતૃકા-ધ્યાનમ્-
ચિકુર-કલિત-પિઞ્છાં પીન-તુઙ્ગ-સ્તનાભ્યાં
કર-જલ-રુહિ વિદ્યાં દક્ષિણે પદ્મ-રૂપામ્ ।
દધિ-ઘટમ્ અપિ સવ્યે બિભ્રતીં તુઙ્ગ-વિદ્યામ્
અમૃત-કિરણ-કાન્તિં માતૃકા-મૂર્તિમ્ ઈડે ॥
કેશવ-કીર્તિકાદિ-ધ્યાનમ્-
કોણેનાક્ષ્ણોઃ પૃથુ-રુચિઃ મિથો હારિણા લિહ્યમાનાવ્
એકૈકેન પ્રચુર-પુલકેનોપગુઢૌ ભુજેન ।
ગૌરી-શ્યામૌ વસન-યુગલં શ્યામ-ગૌરં વસાનૌ
રાધા-કૃષ્ણૌ સ્મર-વિલસિતોદ્દામ-તૃષ્ણૌ સ્મરામિ ॥
તત્ર ન્યાસસ્ય વાસુદેવોઽધિષ્ઠાતા સ સ્તોક-કૃષ્ણોઽત્ર જ્ઞેયસ્ તદ્-ધ્યાનમ્ ઉચ્યતે
।
અભ્ર-શ્યામં વિદ્યુદ્-ઉદ્યદ્-દુકૂલં
સ્મેરં લીલામ્ભોજ-વિભ્રાજિ-હસ્તમ્ ।
પિઞ્છોત્તંસં વાસુદેવ-સ્વરૂપં
કૃષ્ણ-પ્રેષ્ઠં સ્તોક-કૃષ્ણં નમામિ ॥
પ્રાણાયામે નિજાભીષ્ટ-દેવૌ તૌ પરિચિન્તયેત્ ।
અન્યોઽન્ય-સ્કન્ધ-વન્દીકૃત-પુલકિ-ભુજૌ હિઙ્ગુલ-સ્વર્ણ-વર્ણં
કૌશેયાનાં ચતુષ્કં ધૃત-રુચિ દધતૌ ફુલ્લ-વક્ત્રારવિન્દૌ ।
આચિન્વાનૌ વિહારં પરિજન-ઘટયા સંભૃતારણ્ય-ભૂષૌ
ગૌર-શ્યામાઙ્ગ-ભાસૌ સ્મિત-મધુર-મુખૌ નૌમિ રાધા-મુકુન્દૌ ॥
કર-કચ્છપિકાં કૃત્વા તતો ધ્યાયેત્ સ્વ-દેવતે ।
ઇદ્ધૈઃ સિદ્ધ-ત્રિદશ-મુનિભિઃ પ્રષ્ટુમ્ અપ્ય્ અપ્રગલ્હ્બૈર્
દૂરે સ્વસ્થૈર્ વિહિત-નતિભિઃ સમ્ભ્રમૈઃ સ્તૂયમાના ।
વૈકુણ્ઠાદ્યૈર્ અપિ પરિજનૈઃ સસ્પૃહં પ્રેક્ષિત-શ્રીર્
માધુર્યેણ તિર્ભુવન-ચમત્કાર-વિસ્તાર-દીક્ષા ॥
નવીન-યવસાઙ્કુર-પ્રકર-સઙ્કુલ-દ્રોણિભિઃ
પરિસ્ફુરિત-મેખલૈર્ અખિલ-ધાતુ-લેખા-શ્રિયા ।
ઉપસ્કૃત-ગુહાગૃહૈર્ ગિરિભિર્ ઉચ્ચલન્ નિર્ઝરૈઃ
ક્વચિત્ ક્વચિદ્ અલઙ્કૃતાસ્ફુટમ્ અનુષ્ઠાનીવ સ્થલા ॥
વિકચ-કમલ-ષણ્ડોત્કૂજ-કારણ્ડવાનાં
નિરવધિ દધિ-દુગ્ધોઢાતિ-મુગ્ધામ્બુ-ભાજામ્ ।
લઘુ-લહરિ-ભુજાગ્રોન્મૃષ્ટતીવ દ્રુમાણાં
વિઘટિત-ઘન-ધર્માં નિમ્નગાનાં ઘટાભિઃ ॥
મદ-વલિત-વલ્ગુ-સારસૈઃ
સરસાનાં મુહુર્ અઞ્જસા રસૈઃ ।
સરસી-રુહ-રૂઢ-રોચિષાં
સરસીનાં વિસરેણ રાજિતા ॥
(લિને મિસ્સિન્ગ્?)
ગન્ધાનન્દિત-સિન્ધુજા-સહચરી-વૃન્દૈઃ ક્ષણાદ્ વીક્ષિતૈઃ ।
બાલાર્ક-પ્રતિમ-પ્રવાલ-સુષમા-પૂર્ણૈઃ સુધા-માધુરી
દર્પ-ધ્વંસિ-ફલૈઃ પલાશિભિર્ અતિસ્ફીતૈર્ નિરુદ્ધાતપા ॥
મધૂલીભિર્ માદ્યન્-મધુકર-વધૂ-ઝઙ્કૃતિ-ઘટા-
કૃતાનન્ઙ્ગારાતિ-પ્રમદ-વન-ભઙ્ગી-જડિમભિઃ ।
સમન્તાદ્ ઉત્ફુલ્લ-સ્તવક-ભર-લબ્ધાવનતિભિર્
લતા-વિઞ્છોલીભિઃ પૃથુભિર્ અભિતો લાઞ્છિત-તટા ॥
કપિઞ્જલ-વલાકિકા-ચટક-ચાતકોપયષ્ટિકૈઃ
પિકૈર્ મદન-સારિકા-શુક-કલિઙ્ગ-પારાવતૈઃ ।
શત-ચ્છદ-શિત-ચ્છદૈઃ કરટ-ખઞ્જરીટાદિભિઃ
શકુન્તિભિર્ અકુણ્ઠિત-ધ્વનિભિર્ અન્તર્ ઉદ્ભાષિતા ॥
આભીરાણામ્ આનન્દ-વૃન્દાનિ ચકોરૈશ્
ચન્દ્રાત્મત્વા લાલસયા હાતુમ્ અશક્યા ।
તાસાં લબ્ધં કુન્તલ-સામ્યં પિઞ્છ-સમૂહૈર્
યદ્ભિર્ નૃત્યાનુચ્ચૈર્ મત્ત-મયૂર-પ્રકરૈઃ ।
કિટિ-કિરીટિભિઃ શલ્યૈર્ ભલ્લ-પ્લવઙ્ગ-કુરઙ્ગમૈઃ
સૃમર-ચમરૈર્ ગોલાઙ્ગુલૈઃ સમૂરુચમૂરુભિર્
ઉરુભિર્ ઉરુભિઃ પારીન્દ્રોઘૈઃ સરારુ-ભયોજ્ઝિતૈઃ
પશુભિર્ અશુભોન્મુક્તૈર્ ઇવ સ્થગિતાન્તરા ગડ્ડરૈર્
જડિમ-ડામર-શૃઙ્ગૈઃ ક્ષીરિણીભિર્ અપિ ચ ચ્છગલીભિઃ ।
ગણ્ડ-શૈલ-સ્મૃતિ-સઙ્ગમાભિઃ કાસરી-તતિભિર્ અપ્ય્ અવરુદ્ધા ॥
સ્થલૈઃ ક્વચન નિસ્થલૈઃ સ્ફટિક-કુટ્ટિમ-દ્યોતિભિર્
હરિન્-મણિ-મયૈર્ ઇવ ક્વચન શાદ્વલૈર્ ઉજ્જ્વલા ।
નિજ-પ્રવલ-માધુરી-મૃદિત-હર્મ્ય-શ્રિયા
પ્રસૂન-ભર-મઞ્જુલા વર-નિકુઞ્જ-પુઞ્જેન ચ ॥
આરાધિતા કિલ કલિન્દ-સુતારવિન્દ-
સ્યન્દાનુબન્ધ-રસિકેન સમીરણેન ।
આનન્દ-તુન્દિલ-ચરાચર-જીવ-વૃન્દા
વૃન્દાટવી પ્રથમમ્ ઉચ્ચ-રુચિર્ વિચિત્યામ્ ॥ કુલકમ્ ।
મુહુર્ અવિકલ-કલ-ઝઙ્ક્રિયા-કલાપૈર્
અલિ-નિકરસ્ય કરમ્બિતાં સ્મરેયમ્ ।
ઇહ ઘન-મકરન્દ-સિક્ત-મૂલાં
પરિમલ-દિગ્ધ-દિશં પ્રસૂન-વાટીમ્ ॥
ઇહ વિદ્રુમ-વિદ્રુમં હરિન્-મણિ-પત્રં વર-હીર-કોરકમ્ ।
કુરુવિન્દ-ફલં શ્રવત્-સુધા-પ્રસરં કલ્પ-તરું સ્મરેદ્ બુધઃ ॥
ઋતુભિર્ મહિતસ્ય તસ્ય નિત્યં પ્રકટં હેમ-તટી-મધ્યે વિચિન્ત્ય-
મહીષ્ટમ્ અષ્ટપત્રમ્ ઉદયન્-મિહિરાભં
ચિન્તયેદ્ ઇહ સરોરુહ-વર્યમ્ ।
મણિ-કુટ્ટિમમ્ અત્ર વિસ્ફુરન્તં
પરમાનન્દ-ઘનં સ્મરેન્ મનસ્વી ॥

તત્ર કુટ્ટિમ-વરે સ્ફુટ-દીપ્તૌ યોગપીઠમ્ અપિ વિન્ચિન્ત્ય-
તસ્યોજ્જ્વલાયામ્ ઉરુ-કર્ણિકાયાં
વિરાજિતાયાં સ્થિત-સૌખ્ય-ભાજૌ ।
નવ્યામ્બુદ-સ્વર્ણ-વિડમ્બિ-ભાસૌ
કૃષ્ણં ચ રાધાં ચ વિચિન્તયામિ ॥
શિખર-બદ્ધ-શિખણ્ડ-વિસ્ફુરત્-
કુટિલ-કુન્તલ-વેણુ-કૃત-શ્રિયૌ ।
તિલકિત-સ્ફુરદ્-ઉજ્જ્વલ-કુઙ્કુમ-
મૃગમદાચિત-ચારુ-વિશેષકૌ ॥
મનોજ્ઞતર-સૌરભ-પ્રણય-નન્દદ્-ઇન્દિન્દિરં
સ્ફુરત્-કુસુમ-મઞ્જરી-વિરચિતાવતંસ-ત્વિષૌ ।
ચલન્-મકર-કુણ્ડલ-સ્ફુરિત-ફુલ્લ-ગણ્ડ-સ્થલં
વિચિત્ર-મણિ-કર્ણિકા-દ્યુતિ-વિલીઢ-કર્ણાઞ્ચલામ્ ॥
શરદ્-અભિમુદિતાર-વિન્દ-દ્યુતિ-
દમનાયત-લોહિતાઞ્ચલાઙ્કમ્
અલઘુ-ચટુલ-દીર્ઘ-દૃષ્ટિ-ખેલા-
મધુરિમ-ખર્વિત-ખઞ્જરીટ-યુવામ્
વલ-લલાટ-કૃતાર્ધ-શશિ-પ્રભું
દ્વિ-કલસીતિ-કર-સ્ફુરિતાલિકામ્ ।
કુસુમ-કાર્મુક-કાર્મુક-વિભ્રમો-
દ્ધતિ-વિધૂનન-ધુર્ય-તર-ભ્રુવો
ચિત્ર-પટ્ટ-ઘટિકોપમ-સ્ફુરત્-
પાશ-વર્ય-પરિવીત-મસ્તકમ્
નાસિકા-શિખર-લમ્બિ-વર્તુલ-
સ્થૂલ-મૌક્તિક-રુચાઞ્ચિતાનનામ્
રાકા-શારદ-શર્વરીશ-સુષમા-જૈત્રાનન-શ્રી-યુજૌ
નવ્ય્દીર્ણ-તિલ-પ્રસૂન-દમન-શ્રી-નાસિકા-રોચિશૌ ।
રાજદ્-બિમ્બ-વિડમ્બિકાવર-રુચૌ ગણ્ડસ્થલી-ન્યક્કૃતે
પ્રોન્મીલન્-મણિ-દર્પણોરુ-મહસૌ સુસ્મેરતા-સમ્પદૌ ॥
દિવ્ય-દુન્દુભિ-ગભીર-નિસ્વનં સ્નિગ્ધકણ્ઠ-કલ-કણ્ઠ-જલ્પિતાં
ફુલ્લાભિનવ-વલ્લિભિર્ વલયિત-સ્કન્ધૈઃ પ્રસૂનાવલી ।
સુષ્ઠુ-લબ્ધ-પરિપાક-દાડિમી-
બીજ-રાજ-વિજયિ-દ્વિજાર્ચિષે ।
કમ્બુકણ્ઠ-વિલુઠન્-મણિ-રત્ન-
રત્ન-નિષ્ક-પરિશોભિત-કણ્ઠામ્ ।
ઉન્નતિ-પ્રથિમ-સુલલિતાંસં
સ્નિગ્ધયોર્ ઉચિત-રામવનમ્રામ્ ।
દીપ્રાન્ યુગેન ભુજયોર્ ભુજગાન્ હસન્તં
કેયૂરિણા વિલસતા શ્રિયમ્ આક્ષિપન્તીમ્ ।
રત્નોર્મિકા-સ્ફુરિત-ચારુ-તરાઙ્ગુલિભિર્
વિદ્યોત-કઙ્કણક-રઞ્જિત-પાણિ-ભાજૌ ॥
હરિન્મણિ-કવાટિકોદ્ભટ-કઠોર-વક્ષ-સ્થલી-
વિલાસિ-વન-માલિકા-મિલિત-હાર-ગુઞ્જાવલિમ્ ।
સ્ફુરન્-નિવિડ-દાડિમી-ફલ-વિડમ્બિ-વક્ષોરુહ-
દ્વય-શિખર-શેખરી-ભવદ્-અમન્દ-મુક્તા-લતામ્ ॥
અલોલ-મધુપાવલિ-વિજયિ-રોમ-રાજીવલદ્-
વલી-ત્રિતય-મણ્ડિત-પ્રતનુ-મધ્ય-રમ્યાકૃતિમ્ ।
યમ-સ્વસરિ સંપતત્-સુર-સરિદ્-વરાવર્ત-જિદ્-
ગભીરતર-નાભિ-ભાગમ્ ઉરુ-તુન્દ-લક્ષ્મી-ભૃતૌ ॥
ઘન-જઘન-વિડમ્બિત-રત્ન-કાઞ્ચી-
વલયિત-પીત-દુકૂલ-મઞ્જુ-લાભમ્ ।
મણિમય-રસનાઢ્ય-શોણ-પટ્ટા-
મ્બર-પરિરમ્ભિ-નિતમ્બ-રમ્યામ્ ॥
અતિનવ-મદ-ભર-મન્થર-સિન્ધુર-કર-બન્ધુરોરુ-વિમાનૌ જઙ્ઘાભ્યાં
રચિત-રુચૌ સુવર્તુલાભ્યાં ગૂઢેનાપ્ય્ અનુપમ-ગુલ્ફ-યુગ્મકેન પદ્ભ્યામ્ અપ્ય્
અરુણ-નખોજ્જ્વલાભ્યાં મણિમય-નૂપુરાઞ્ચિતાભ્યાં ।
આમૃષ્ટ-પૃષ્ઠમ્ અભિતો દયિતા-ભુજેન
તિષ્ઠન્તમ્ ઉત્ફુલિકિના કિલ દક્ષિણેન ।
કાન્તસ્ય સવ્ય-ભુજ-મૂલ-કૃતોત્તમાઙ્ગાં
તદ્-વક્ત્ર-પદ્મ-તટ-વલ્ગદ્-અપાઙ્ગ-યુગ્મામ્ ॥
તિરો-ન્યસ્ત-ગ્રીવં કિમ્ અપિ દયિતા-વક્ત્ર-કમલે
વલદ્-દીર્ઘાપાઙ્ગં સ્ફુરદ્-અધર-કૂજન્-મુરલિકમ્ ।
ભયન્-મધ્યં સવ્યોપરિ પરિમિલદ્-દક્ષિણ-પદં
ચલચ્-ચિલ્લી-માલં ભુજ-તટ-ગતોત્તંસ-કુસુમમ્ ॥
રૂપે કંસહરસ્ય મુગ્ધ-નયનાં સ્પર્શેઽતિહૃષ્યત્-ત્વચં
વાણ્યામ્ ઉત્કલિત-શ્રુતિં પરિમલે સંસ્પૃષ્ટ-નાસા-પુટામ્ ।
આરજ્યદ્-રસનાં કિલાધર-પુટે ન્યઞ્ચન્-મુખામ્ભોરુહાં
દમ્ભોદ્ગીર્ણ-મહા-ધૃતિં બહિર્ અપિ પ્રોદ્યદ્-વિકારાકુલામ્ ॥
મુખ-સ્તોકોદ્ગીર્ણાનિલ-વિલસિતામૃષ્ટ-મુરલી-
વિનિષ્ક્રામદ્-ગ્રામ-ગ્લપિત-જગતી-ધૈર્ય-વિભવમ્ ।
પ્રિયા-સ્પર્શેનાન્તઃ-પરવશતયા ખણ્ડિતમ્ અપિ
સ્વરાલાપં ભઙ્ગ્યા સપદિ ગમયન્તં સ્વ-સમયમ્ ॥
નીવી-બન્ધેઽપ્ય્ અતિશિથિલિતે સ્વેદ-સન્દોહ-મૈત્રી-
રુદ્ધ-શ્રોણી-પુલિન-રસનામ્ ઉન્નતા-રઙ્ગ-રઙ્ગામ્ ।
આદ્ય-દ્રવ-દ્રવદ્-અભિહૃદાં વિસ્મૃતાશેષ-ભાવાં
ગાઢોત્કણ્ઠા-નિચય-રચિતોદ્દામ-વૈક્લવ્ય-વિજ્ઞામ્ ॥
પુલકિત-વપુષૌ શ્રુતાશ્રુ-ધારા
સ્નપિત-મુખામ્બુરુહૌ પ્રકમ્પ-ભાજૌ ।
ક્ષણમ્ અતિગૂઢ-ગદ્ગદાઢ્ય-વાચૌ
મદન-મદોન્મદ-ચેતસૌ સ્મરામિ ॥
નવભિઃ શુશિરૈર્ વિરાજિતા
ગુરવી-બીજ-સમાન-વર્ષ્મભિઃ ।
અરુણેન વિભૂષિતાધર-
કર-ભાજાં સરલેન વેણુના ॥
સુશ્લાઘ્યયાન્તર્-નિજ-મુષ્ટિમેયયા
હસ્ત-ત્રયી-માન-મનોજ્ઞ-રૂપયા ।
ભૂયિષ્ટયા શ્યામલ-કાન્તિ-જુષ્ટયા
યષ્ટ્યાદ્ય્-અવષ્ટમ્ભિત-દક્ષ-કૂર્પરમ્ ॥
અસિતેન વિભઙ્ગુરાત્મના
પૃથુ-મૂલેન કૃતેન ચાગ્રતઃ ।
ધટિ-કાઞ્ચલ-બદ્ધ-મૂર્તિના
વર-શૃઙ્ગેન પૂરો નિષેવિતમ્ ॥
ભૃઙ્ગાન્ સુહૃદ્-વદન-ગન્ધ-ભરેણ લોલાન્
લીલામ્બુજેન મૃદુલેન નિવારયન્ત્યા ।
ઉદ્વીક્ષ્યમાણ-મુખ-ચન્દ્રમસૌ રસૌઘ-
વિસ્તારિણા લલિતયા નયનાઞ્ચલેન ॥
ચામરભ-નવ-મઞ્જુ-મઞ્જરી-
ભ્રાજમાન-કરયા વિશાખયા ।
ચિત્રયા ચ કિલ દક્ષ-વામયોર્
વીજ્યમાન-વપુષૌ વિલાસતઃ ॥
નાગ-વલ્લિ-દલ-બદ્ધ-વીટિકા-
સમ્પુટ-સ્ફુરિત-પાણિ-પદ્મયા ।
ચમ્પકાદિલતયા સકમ્પયા
દૃષ્ટ-પૃષ્ટ-તટ-રૂપ-સમ્પદૌ ॥
રમ્યેન્દુલેખા-કલ-ગીત-મિશ્રિતૈર્
વંશી-વિલાસાનુ-ગુણૈર્ ગુણ-જ્ઞયા ।
વીણા-નિનાદ-પ્રસરૈઃ પુરસ્થયા
પ્રારબ્ધ-રઙ્ગૌ કિલ તુઙ્ગવિદ્યયા ॥
તરઙ્ગદ્-અઙ્ગ્યા કિલ રઙ્ગ-દેવ્યા
સવ્યે સુદેવ્યા ચ શનૈર્ અસવ્યે ।
શ્લક્ષ્ણાભિમર્શન-વિમૃજ્યમાન-
સ્વેદાશ્રુ-ધારૌ સિચયાઞ્ચલેન ॥
સ્મરણ-મઙ્ગલ-સ્તોત્રમ્
શ્રી-રાધા-પ્રાણ-બન્ધોશ્ ચરણ-કમલયોઃ કેશ-શેષાદ્ય્-અગમ્યા
યા સાધ્યા પ્રેમ-સેવા વ્રજ-ચરિત-પરૈર્ ગાઢ-લૌલ્યૈક-લભ્યા ।
સા સ્યાત્ પ્રાપ્તા યયા તાં પ્રથયિતુમ્ અધુના માનસીમ્ અસ્ય સેવાં
ભાવ્યાં રાગાધ્વ-પાન્થૈર્ વ્રજમ્ અનુચરિતં નૈત્યિકં તસ્ય નૌમિ

કુઞ્જાદ્ ગોષ્ઠં નિશાન્તે પ્રવિશતિ કુરુતે દોહનાન્નાશનાદ્યાં
પ્રાતઃ સાયં ચ લીલાં વિહરતિ સખિભિઃ સઙ્ગવે ચારયન્ ગાઃ ।
મધ્યાહ્ને ચાથ નક્તં વિલસતિ વિપિને રાધયાદ્ધાપરાહ્ને
ગોષ્ઠં યાતિ પ્રદોષે રમયતિ સુહૃદો યહ્ સ કૃષ્ણોઽવતાન્ નઃ

રાત્ર્યન્તે ત્રસ્ત-વૃન્દેરિત-બહુ-વિરવૈર્ બોધિતૌ કીર-શારી-
પદ્યૈર્ હૃદ્યૈર્ અહૃદ્યૈર્ અપિ સુખ-શયનાદ્ ઉત્થિતૌ તૌ સખીભિઃ ।
દૃષ્ટૌ હૃષ્ટૌ તદાત્વોદિત-રતિ-લલિતૌ કક્ખટી-ગીઃ-સશઙ્કૌ
રાધા-કૃષ્ણૌ સ-તૃષ્ણાવ્ અપિ નિજ-નિજ-ધામ્ન્ય્ આપ્ત-તલ્પૌ સ્મરામિ

રાધાં સ્નાત-વિભૂષિતાં વ્રજ-પયાહૂતાં સખીભિઃ પ્રગે
તદ્-ગેહે વિહિતાન્ન-પાક-રચનાં કૃષ્ણાવશેષાશનામ્ ।
કૃષ્ણં બુદ્ધમ્ અવાપ્ત-ધેનુ-સદનં નિર્વ્યૂઢ-ગો-દોહનં
સુસ્નાતં કૃત-ભોજનં સહચરૈસ્ તાં ચાથ તં ચાશ્રયે

પૂર્વાહ્ને ધેનુ-મિત્રૈર્ વિપિનમ્ અનુસૃતં ગોષ્ઠ-લોકાનુયાતં
કૃષ્ણં રાધાપ્તિ-લોલં તદ્-અભિસૃતિ-કૃતે પ્રાપ્ત-તત્-કુણ્ડ-તીરમ્ ।
રાધાં ચાલોક્ય કૃષ્ણં કૃત-ગૃહ-ગમનાર્યયાર્કાર્ચનાયૈ
દિષ્ટાં કૃષ્ણ-પ્રવૃત્ત્યૈ પ્રહિત-નિજ-સખી-વર્ત્મ-નેત્રાં સ્મરામિ

મધ્યાહ્નેઽન્યોન્ય-સઙ્ગોદિત-વિવિધ-વિકારાદિ-ભૂષા-પ્રમુગ્ધૌ
વામ્યોત્કણ્ઠાતિલોલૌ સ્મર-મખ-લલિતાદ્ય્-આલિ-નર્માપ્ત-શાતૌ ।
દોલારણ્યામ્બુ-વંશી-હૃતિ-રતિ-મધુ-પાનાર્ક-પૂજાદિ-લીલૌ
રાધા-કૃષ્ણૌ સ-તૃષ્ણૌ પરિજન-ઘટયા સેવ્યમાનૌ સ્મરામિ

શ્રીરાધાં પ્રાપ્તગેહાં નિજરમણકૃતે ક્.લ્પ્તનાનોપહારાં
સુસ્નાતાં રમ્યવેશાં પ્રિયમુખકમલાલોકપૂર્ણપ્રમોદામ્ ।
કૃષ્ણઞ્ચૈવાપરાહ્ણે વ્રજમનુચલિતં ધેનુવ્ણ્દૈર્વયસ્યૈઃ
શ્રીરાધાલોકતૃપ્તં પિતૃમુખમિલિતં માતૃમૃષ્ટં સ્મરામિ

સાયં રાધા સ્વ-સખ્યા નિજ-રમણ-કૃતે પ્રેષિતાનેક-ભોજ્યાં
સખ્યાનીતેશ-શેષાશન-મુદિત-હૃદં તાં ચ તં ચ વ્રજેન્દુમ્ ।
સુસ્નાતં રમ્ય-વેશં ગૃહમ્ અનુ જનની લાલિતં પ્રાપ્ત-ગોષ્ઠં
નિર્વ્યૂઢોસ્રાલિ-દોહં સ્વ-ગૃહમ્ અનુ પુનર્ ભુક્તવન્તં સ્મરામિ

રાધાં સાલીગણાન્તામસિતસિતનિશાયોગ્યવેશાં પ્રદોષે
દૂત્યા વૃન્દોપદેશાદભિસૃતયમુનાતીરકલ્પાગકુઞ્જાં ।
કૃષ્ણં ગોપૈઃ સભાયાં વિહિતગુણિકલાલોકનં સ્નિગ્ધમાત્રા
યત્નાદાનીય સંશાયિતમથ નિભૃતં પ્રાપ્તકુઞ્જં સ્મરામિ

તાવ્ ઉત્કૌ લબ્ધ-સઙ્ઘૌ બહુ-પરિચરણૈર્ વૃન્દયારાધ્યમાનૌ
ગાનૈર્ નર્મ-પ્રહેલી-સુલપન-નટનૈઃ રાસ-લાસ્યાદિ-રઙ્ગૈઃ ।
પ્રેષ્ઠાલીભિર્ લસન્તૌ રતિ-ગત-મનસૌ મૃષ્ટ-માધ્વીક-પાનૌ
ક્રીડા-ચાર્યૌ નિકુઞ્જે વિવિધ-રતિ-રણ ઉદ્ધત્ય વિસ્તારિતાન્તૌ

તામ્બૂલૈર્ ગન્ધ-માલ્યૈર્ વ્યજન-હિમ-પયઃ-પાદ-સંવાહનાદ્યૈઃ
પ્રેમ્ણા સંસેવ્યમાનૌ પ્રણયિ-સહચરી-સઞ્ચયેનાપ્ત-શાતૌ ।
વાચા કાન્તૈરણાભિર્ નિભૃત-રતિ-રસૈઃ કુઞ્જ-સુપ્તાલિ-સઙ્ઘૌ
રાધા-કૃષ્ણૌ નિશાયાં સુ-કુસુમ-શયને પ્રાપ્ત-નિદ્રૌ સ્મરામિ

ઇતિ શ્રી-રૂપ-ગોસ્વામિ-વિરચિતા સ્મરણ-પદ્ધતિઃ ।
શ્રી-રૂપો જયતિ ।
ઇતિ સ્મરણ-મઙ્ગલં સમાપ્તમ્ ।
ઇતિ ચતુર્થ-કક્ષા
પઞ્ચમ-કક્ષા
અથ પરમૈશ્વર્ય-માધુર્ય-પીયૂષામૃત-વારિધેઃ સ્વયં ભગવતઃ કતમં
તદ્-ધામ યત્રાસૌ ભગવાન્ વિહરતિ । ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહાકરે-
યસ્ય વાસઃ પુરાણાદૌ ખ્યાતઃ સ્થાન-ચતુષ્ટયે ।
વ્રજે મધુપુરે દ્વારવત્યાં ગોલોક એવ ચ ॥
તથા હિ સ્કાન્દે-
યા યથા ભુવિ વર્તન્તે પુર્યો ભગવતઃ પ્રિયાઃ ।
તાસ્ તથા સન્તિ વૈકુણ્ઠે તત્-તલ્-લીલાર્થમ્ આદૃતાઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
તદ્-વ્યવસ્થામ્ આહાકારે (લ્ભાગ્ 1.4.497-8, 502)-
ધામાસ્ય દ્વિવિધં પ્રોક્તં માથુરં દ્વાર્વતી તથા ।
માથુરં ચ દ્વિધા પ્રાહુર્ ગોકુલં પુરમ્ એવ ચ ॥
યત્ તુ ગોલોક-નામ સ્યાત્ તચ્ ચ ગોકુલ-વૈભવમ્ ।
તદ્-આત્મ-વૈભવત્વં ચ તસ્ય તન્-મહિમોન્નતેઃ ॥
અસ્યાર્થઃ-ગોકુલ-વૈભવં ગોઇકુલૈશ્વર્યં પ્રકાશ-રૂપમ્ । તસ્ય ગોકુલસ્ય તદ્-
આત્મ-વૈભવત્વં સ ગોલોક આત્મનઃ સ્વસ્ય વૈભવં યસ્ય । તન્-મહિમોન્નતેસ્
તસ્માદ્ ગોલોકાન્ મહિમોન્નતેર્ હેતોઃ । અન્યથા ગોલોકસ્ય ગોકુલાપ્રકટ-
પ્રકાશત્વે સ્થાન-ચતુષ્ટયતા-સિદ્ધિઃ । યદ્ય્ અપ્રકટત્વેન સ્થાનત્વાત્ તદા
મધુપુરી-દ્વારકયોર્ અપ્રકટ-પ્રકાશાભ્યાં સ્થાન-ષટ્તા સ્યાત્ । તર્હિ ગોલોકસ્ય
કુત્ર સ્થિતિર્ ઇત્ય્ આહ । પર-વ્યોમોપરિ સર્વોર્ધ્વ-ભાગ એવ । શ્રી-બ્રહ્મ-
સંહિતાયામ્-
ગોલોક-નામ્નિ નિજ-ધામ્નિ તલે ચ તસ્ય
દેવિ મહેશ-હરિ-ધામસુ તેષુ તેષુ ।
તે તે પ્રભાવ-નિચયા વિહિતાશ્ ચ યેન
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥ [બ્રહ્મસ્ 5.43] ઇતિ ।
શ્રિયઃ કાન્તાઃ કાન્તઃ પરમ-પુરુષઃ કલ્પ-તરવો । ઇત્ય્ આદિ ।
સ યત્ર ક્ષીરાબ્ધિઃ સ્રવતિ સુરભીભ્યશ્ ચ સુ-મહાન્
નિમેષાર્ધાખ્યો વા વ્રજતિ ન હિ યત્રાપિ સમયઃ ।
ભજે શ્વેતદ્વીપં તમ્ અહમ્ ઇહ ગોલોકમ્ ઇતિ યં
વિદન્તસ્ તે સન્તઃ ક્ષિતિ-વિરલ-ચારાઃ કતિપયે ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
અતએવ શ્રી-ભાગવતે (10.2.7) ગચ્છ દેવિ વ્રજં ભદ્રે ઇતિ, શ્રી-ચૈતન્ય-ચરિતામૃતે
(આદિ 4.29) મો-વિષયે ગોપી-ગણ્ર ઉપપતિ-ભાવે ઇત્ય્ આદિ પ્રકટ-લીલાનુસારેણ શ્રી-
ગોલોક-નાથ-વાક્યમ્ ।
અત્ર ગોલોકે શ્ર્ય્-આદયોઽનુવાદ-રૂપાઃ । કાન્તાદયો વિધેય-રૂપાઃ । પરમ્ અપીતિ
ગોલોકે શ્વેતદ્વીપ-વૈકુણ્ઠાદયોઽપ્ય્ અનુવાદ-રૂપાઃ । વૃન્દાવન-ગોકુલાદયો
વિધેય-રૂપાઃ । તતઃ કૃષ્ણોઽયં નારાયણસ્ય વિલાસી ગોલોક-પર-વ્યોમોપરિ વર્તત
ઇતિ દૃષ્ટ્યા જનાનાં ઝટિતિ પ્રવૃત્તિ-દુર્ઘટા સ્યાત્ । અતએવ તદ્-ગત પરિકરાણામ્
અયં સર્વેશ્વરોઽસ્માકં પ્રભુર્ ઇતિ સદા સ્ફૂર્તિઃ ।
કિં ચ, ગોલોક-ગત કૈશોર-લીલાયા ઐશ્વર્ય-મયત્વાત્ તલ્-લીલા-વલિતસ્ય ગોલોક-
નાથસ્ય બાલ્ય-પૌગણ્ડ-ધર્માભાવાત્ કૈશોર-ગતત્વેન લીલાયા એક-વિધત્વમ્
। તસ્મિંશ્ ચ સતિ, અયં પરમ-પુરુષઃ શક્તિમાન્ વયમ્ અસ્ય શક્તયઃ ઇતિ સ્ફૂર્તેઃ
પાણિ-ગ્રહણાભાવાચ્ ચ દાનાભિસારાદયો લીલા ન સન્તિ । તત્ર નિમેષાર્ધાખ્યો વા
વ્રજતિ ન હિ યત્રાપિ સમયઃ ઇતિ ।
દિન-રાત્રેર્ અભાવાદ્ રાત્રિ-વિલાસિત્વાભાવેન તલ્-લીલાનામ્ અભાવઃ । ગૌણ-સમઞ્જસ
રતિ-મતીભિસ્ તદ્-ગત-સ્ત્રીભિસ્ તદ્ અયોગ્યત્વાત્ । તસ્માદ્ દ્વારકાતોઽપિ ગોલોકસ્ય
ન્યૂનત્વમ્ । તથાપિ શ્રી-દાસ-ગોસ્વામિનઃ શ્રી-સ્તવાવલ્યાં (વ્રજ-વિલાસે 5)-
વૈકુણ્ઠાદ્ અપિ સોદરાત્મજ-વૃતા દ્વારવતી સા પ્રિયા
યત્ર શ્રી-શત-નિન્દિ-પટ્ટ-મહિષી-વૃન્દૈઃ પ્રભુઃ ખેલતિ ।
પ્રેમ-ક્ષેત્રમ્ અસૌ તતોઽપિ મથુરા શ્રેષ્ઠા હરેર્ જન્મતો
યત્ર શ્રી-વ્રજ એવ રાજતિતરાં તામ્ એવ નિત્યં ભજે ॥
એવં પરસ્પર-સમ્બન્ધત્વેન મથુરાતોઽપિ દ્વારકાયા ન્યૂનત્વમ્ । અથ શ્રુતિ-
સ્મૃતિ-સંમતં સર્વોત્કૃષ્ટં તુ માથુરમ્ । યથા પદ્મ-પુરાણે-
અહો મધુપુરી ધન્યા વૈકુણ્ઠાચ્ ચ ગરીયસી ।
એવં સપ્ત-પુરીણાં તુ સર્વોત્કૃષ્ટં તુ માથુરમ્ ।
શ્રૂયતાં મહિમા દેવિ વૈકુણ્ઠ-ભુવનોત્તમઃ ॥ ઇતિ ।
અતએવ શ્રી-બૃહદ્-ભાગવતામૃતે ગોલોક-ગત-ગોપ-કુમારસ્ય તદ્-ગત-પરિકરાણાં
સઞ્જાયમાનાદર-ગૌરવ-દર્શનેન સ્વ-મનો ન તૃપ્યેત્ । તદ્ યથા (2.4.110-113)-
તમ્ એવ સર્વજ્ઞ-શિરોમણિં પ્રભું
વૈકુણ્ઠ-નાથં કિલ નન્દ-નન્દનમ્ ।
લક્ષ્મ્યાદિ-કાન્તં કલયામિ રાધિકા-
મુખાશ્ ચ દાસાદિ-ગણાન્ વ્રજાર્ભકાન્ ॥
તથાપ્ય્ અસ્યાં વ્રજ-ક્ષ્માયાં પ્રભું સ-પરિવારકમ્ ।
વિહરન્તં તથા નેક્ષે ભિદ્યતે તેન મન્મથઃ ॥
કદાપિ તત્રોપવનેષુ લીલયા
તથા લસન્તં નિચિતેષુ ગો-ગણૈઃ ।
પશ્યામ્ય્ અમૂં કર્હ્ય્ અપિ સ્થિતં
નિજાસને સ્વ-પ્રભુવચ્ ચ સર્વથા ॥
તથાપિ તસ્મિન્ પરમેશ-બુદ્ધેર્
વૈકુણ્ઠ-નાથે કિલ નન્દ-નન્દને ।
સઞ્જાયમાનાદર-ગૌરવેણ
તત્-પ્રેમ-હાન્યા સ્વ-મનો ન તૃપ્યેત્ ॥[*એન્દ્નોતે #10]
શ્રી-સ્તવ-માલાયાં ચ (નન્દાપહરણં 19)-
લોકો રમ્યઃ કોઽપિ વૃન્દાટવીતો
નાસ્તિ ક્વાપીત્ય્ અઞ્જસા બન્ધુ-વર્ગમ્ ।
યો વૈકુણ્ઠં સુષ્ઠુ સન્દર્શ્ય ભૂયો
નિન્યે ગોષ્ઠં પાતુ સ ત્વાં મુકુન્દઃ ॥
યથા શ્રી-દશમે (10.28.10)-
નન્દસ્ ત્વ્ અતીન્દ્રિયં દૃષ્ટ્વા લોકપાલમહોદયમ્ ।
કૃષ્ણે ચ સન્નતિં તેષાં જ્ઞાતિભ્યો વિસ્મિતોઽબ્રવીત્ ॥
અથ ટીકા-વિસ્મિતઃ પરમ-માધુર્યાવિષ્ટત્વેનૈશ્વર્યાનુસન્ધાનાભાવાત્ । અતઃ
પરમ-કારુણિકઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ સ્વ-બન્ધુ-વર્ગં નન્દાદિકં ગોલોકં સન્દર્શ્ય
પુનર્ ગોકુલં નીતવાન્ । ગોલોકં ભૂ-વૃન્દાવનાદિકં શ્રી-દશમે નન્દાદીનાં
વૈકુણ્ઠ-દર્શનાનન્તરં વ્રજાગમનં વ્યક્તમ્ એવાસ્તિ । અતએવ સ્વયં-પ્રકાશ-
ભૂ-વૃન્દાવનસ્ય સદા પ્રકટાપ્રકટત્વે વિરાજમાનત્વે સસ્માદ્ ગોકુલાખ્યાદ્
વૃન્દાવનાદ્ ગોલોકય પૃથક્ત્વં ન્યૂનત્વં ચ સ્પષ્ટમ્ મધુરૈશ્વર્યયોર્
અભાવાત્ । મધુરૈશ્વર્યં ચ-યે દૈત્યા દુઃશકા હન્તું ઇત્ય્ આદેઃ । ક્વચિદ્ ઐશ્વર્ય-
સામ્યેન ધામ્નોર્ ગોલોક-ગોષ્ઠયોર્ ઐક્યં દર્શિતમ્ ઇન્દ્રાદ્યૈર્ માધુર્યાણામ્
અકોવિદૈઃ । ઐક્યં તુ ગોલોકસ્ય ગોકુલ-વૈભવ-પ્રકાશ-રૂપત્વાત્ । પ્રકાશસ્ તુ ન
ભેદેષુ ગણ્યતે સ હિ નો પૃથક્ (લ્ભાગ્ 1.1.20), તત્ર ચ કરોતિ યાઃ પ્રકાશેષુ
કોટિશોઽપ્રકટેષ્વ્ અપિ (લ્ભાગ્ 1.5.451) ।
યદ્યપિ સ્વયં-પ્રકાશ-પ્રકાશ્યાનાં મધ્યે ભેદો ગણ્યતે તથાપિ ચૈતન્ય-
ચરિતામૃતે (મધ્ય 8.83) તટસ્થ હ-ઇયા વિચારિલે આછે તરતમ । તત્ર ચ મહા-
રાસ-પ્રસઙ્ગે તાર મધ્યે એક મૂર્તિ રહે રાધા-પાશ ઇતિ પૂર્વે વિચારિતોઽસ્તિ । યદ્ વા
વિશેષતો શ્રી-ચરિતામૃતે મધ્ય-લીલાયાં વિંશતિ-પરિચ્છેદે શ્રી-સનાતન-ગોસ્વામિ-
શિક્ષા-પ્રસઙ્ગે વિવૃતમ્ અસ્તિ । અથવા અચિન્ત્ય-શક્તિ-પ્રભાવેણ સમાધેયઃ ।
કિં ચ-
યથા ચતુર્ભુજત્વેઽપિ ન ત્યજેત્ કૃષ્ણ-રૂપત્વમ્ ।
અતઃ પ્રકાશ એવ સ્યાત્ તસ્યાસૌ દ્વિભુજસ્ય ચ ॥ (લ્ભાગ્ 1.1.23)
ઇત્ય્-આદિ-ન્યાયાત્ બ્રહ્મ-મોહનાદિ-કર્તૃત્વાભાવાત્ મથુરા-દ્વારકા-ગત-શ્રી-કૃષ્ણ-
પ્રકાશે શ્રી-ગોકુલ-ગત-પૂર્ણતમ-રૂપ-માધુર્યાભાવેઽપિ પ્રકાશત્વમ્, તથા
ગોલોકેઽપિ શ્રી-વૃન્દાવન-ગત-મધુરૈશ્વર્ય-માધુર્યયોર્ અભાવેઽપિ પ્રકાશત્વમ્
। અપ્રપઞ્ચ-પ્રપઞ્ચ-ગોચરત્વમ્ અપ્રાકૃત-પ્રાકૃત ઇવ શ્રી-ગોકુલ-
ભૂરૂપોઽનુવાદતયા ચિન્તામણ્ય્-આદિ-રૂપો વિધેયતયા, સ તુ માથુર-ભૂ-રૂપઃ

પરિચ્છિન્નોઽપ્ય્ અથાદ્ભુતઃ ઇત્ય્ આદેઃ ।
માથુરો શ્રી-ગોકુલઃ-
માથુરં ચ દ્વિધા પ્રાહુર્ ગોકુલં પુરમ્ એવ ચ (લ્ભાગ્ 1.5.497) ઇત્ય્ આદેઃ ।
અતેવાસ્ય પાદ્મે ચ શ્રૂયતે નિત્ય-રૂપતા ।
નિત્યં મે મથુરાં વિદ્ધિ વનં વૃન્દાવનં તથા ઇતિ ।
અત્રૈવાજાણ્ડમાલાપિ પર્યાપ્તિમ્ ઉપગચ્છતિ ।
વૃન્દાવન-પ્રતીકેઽપિ યાનુભૂતૈવ વેધસા ॥
ઇત્ય્ અતો રાસ-લીલાયાં પુલિને તત્ર યામુને ।
પ્રમદા-શત-કોટ્યોઽપિ મમૂર્ યત્ તત્ કિમ્ અદ્ભુતમ્ ॥
સ્વૈઃ સ્વૈર્ લીલા-પરિકરૈર્ જનૈર્ દૃશ્યાનિ નાપરૈઃ ।
તત્-તલ્-લીલાદ્ય્-અવસરે પ્રાદુર્ભાવોચિતાનિ હિ ॥
આશ્ચર્યમ્ એકદૈકત્ર વર્તમાનાન્ય્ અપિ ધ્રુવમ્ ।
પરસ્પરમ્ અસંપૃક્ત-સ્વરૂપાણ્ય્ એવ સર્વથા ॥
કૃષ્ણ-બાલ્યાદિ-લીલાભિર્ ભૂષિતાનિ સમન્તતઃ ।
શૈલ-ગોષ્ઠ-વનાદીનાં સન્તિ રૂપાણ્ય્ અનેકશઃ ॥
લીલાઢ્યોઽપિ પ્રદેશોઽસ્ય કદાચિત્ કિલ કૈશ્ચન ।
શૂન્ય એવેક્ષતે દૃષ્ટિ-યોગ્યૈર્ અપ્ય્ અપરૈર્ અપિ ॥
અતઃ પ્રભોઃ પ્રિયાણાં ચ ધામ્નશ્ ચ સમયસ્ય ચ ।
અવિચિન્ત્ય-પ્રભાવત્વાદ્ અત્ર કિં ચ ન દુર્ઘટમ્ ॥
(લ્ભાગ્ 1.5.506-7, 509-515)
ચતુર્ધા માધુરી તસ્ય વ્રજ એવ વિરાજતે ।
ઐશ્વર્ય-ક્રીડયોર્ વેણોસ્ તથા શ્રી-વિગ્રહસ્ય ચ ॥ (લ્ભાગ્ 1.5.526)
તસ્માત્ યા યથા ભુવિ વર્તન્તે ઇત્યાદિ-દિશા દ્વારકા મથુરા-ગોકુલ-નામાનિ
સ્વતન્વાણ્ય્ એવ ભગવતો ધામાનિ । ગોકુલ-તદ્-વૈભવ-પ્રકાશત્વેન પ્રસિદ્ધો
ગોલોક ઇતિ નામ પર-વ્યોમોપરીતિ શાસ્ત્ર-પ્રસિદ્ધં, યથા હરિ-વંશે શક્ર-
વચનમ્-
સ્વર્ગાદ્ ઊર્ધ્વં બ્રહ્મ-લોકો બ્રહ્મર્ષિ-ગણ-સેવિતઃ ।
તત્ર સોમ-ગતિશ્ ચૈવ જ્યોતિષાં ચ મહાત્મનામ્ ॥
તસ્યોપરિ ગવાં લોકઃ સાધ્યાસ્ તં પાલયન્તિ હિ ।
સ હિ સર્વ-ગતઃ કૃષ્ણ મહાકાશ-ગતો મહાન્ ॥
ઉપર્ય્ ઉપરિ તત્રાપિ ગતિસ્ તવ તપોમયી ।
યાં ન વિદ્મો વયં સર્વે પૃચ્છન્તોઽપિ પિતામહમ્ ।
ગતિઃ શમ-દમાઢ્યાનાં સ્વર્ગઃ સુકૃત-કર્મણામ્ ॥
બ્રાહ્મ્યે તપસિ યુક્તાનાં બ્રહ્મ-લોકઃ પરા ગતિઃ ।
ગવામ્ એવ તુ યો લોકો દુરારોહો હિ સા ગતિઃ ॥
સ તુ લોકસ્ ત્વયા કૃષ્ણ સીદમાનઃ કૃતાત્મના ।
ધૃતો ધૃતિમતા વીર નિઘ્નતોપદ્રવાન્ ગવામ્ ॥ [હ્વ્ 2.19.29-35] ઇતિ ।
ઇન્દ્રસ્ તુ બ્રહ્મ-મોહનાદૌ ગોકુલ-પરમૈશ્વર્યં જ્ઞાત્વાપિ પરમ-માધુર્ય-
દર્શનેન બ્રહ્મણ ઇવ પુનર્ મોહિતઃ સન્ તસ્યૈવાશ્ચર્ય-પ્રકાશં ગોલોકં
વર્ણયિત્વા તસ્યાપિ ગોકુલેન સહાભેદવન્ નિર્દેશેનાહ-- સ તુ લોકસ્ ત્વયા કૃષ્ણ ઇતિ
। અતઃ શ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યં શ્રી-ભાગવતે (10.25.18)-
તસ્માન્ મચ્-છરણં ગોષ્ઠં મન્-નાથં મત્-પરિગ્રહમ્ ।
ગોપાયે સ્વાત્મ-યોગેન સોઽયં મે વ્રત આહિતઃ ॥ ઇતિ ।
તસ્માદ્ યુક્તમ્ એવ-યસ્ય વાસઃ પુરાણાદૌ ખ્યાતઃ સ્થાન-ચતુષ્ટયે ઇતિ । કિં ચ-
મચ્-છરણં મન્-નાથં મત્-પરિગ્રહમ્ ઇતિ વિશેષણાદ્ અત્ર બ્રહ્માદીનામ્ અપ્ય્
અધિકારો નાસ્તિ, કા કથાન્યેષામ્ ? દૃશ્યતે ચાન્યત્ર દશ-યોજનાત્મકે શ્રી-
પુરુષોત્તમ-ક્ષેત્રે શઙ્કાકારે ક્રોશ-પઞ્ચકે તદ્-દેશાધિપતેઃ
સ્વતન્ત્રેણાધિકારો નાસ્તિ । કિં બહુના, અતઃ સ્વયં-પ્રકાશ-ભૂ-વૃન્દાવનસ્ય
પરમ-પ્રાપ્યત્વં પરમ-રહસ્યત્વં પરમ-રમણીયત્વં ચ તથા શ્રી-
ભાગવતે (10.21.10)-
વૃન્દાવને સખિ ભુવો વિતનોતિ કીર્તિં
યદ્ દેવકી-સુત-પદામ્બુજ-લબ્ધ-લક્ષ્મિ ।
પુનસ્ તત્રૈવ બ્રહ્મ-સ્તવે (10.14.34)-
તદ્ ભૂરિ-ભાગ્યમ્ ઇહ જન્મ કિમ્ અપ્ય્ અટવ્યાં
યદ્ ગોકુલેઽપિ કતમાઙ્ઘ્રિ-રજોઽભિષેકમ્ ।
યજ્ જીવિતં તુ નિખિલં ભગવાન્ મુકુન્દસ્
ત્વ્ અદ્યાપિ યત્-પદ-રજઃ શ્રુતિ-મૃગ્યમ્ એવ ॥
પુનસ્ તત્રૈવ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવોક્તૌ (10.47.61)-
આસામ્ અહો ચરણ-રેણુ-જુષામ્ અહં સ્યાં
વૃન્દાવને કિમ્ અપિ ગુલ્મ-લતૌષધીનામ્ । ઇતિ ।
આદિ-પુરાણે-
ત્રૈલોક્યે પૃથિવી ધન્યા યત્ર વૃન્દાવનં પુરી ।
તત્રાપિ ગોપિકા પાર્થ યત્ર રાધાભિધા મમ ॥
તથા હિ-
વ્રજ ન ગોપિકા ભિન્ના મત્તઃ પશ્યન્તિ કેવલમ્ ।
ગોપા ગાવશ્ ચ તત્રત્યા મમૈવાનન્દ-વિગ્રહાઃ ॥
યે વ્રજસ્થાન્ અહો ભિન્નાન્ મત્ પશ્યન્તિ તુ કેચન ।
ન તેષાં મૂઢ-બુદ્ધીનાં ગતિર્ નૈવ પરત્ર ચ ॥
બ્રહ્મ-સંહિતાયામ્ (5.56)-
દ્રુમા ભૂમિશ્ ચિન્તામણિ-ગણ-મયિ તોયમ્ અમૃતમ્ ।
કથા ગાનં નાટ્યં ગમનમ્ અપિ વંશી પ્રિય-સખિ
ચિદ્-આનન્દં જ્યોતિઃ પરમ્ અપિ તદ્ આસ્વાદ્યમ્ અપિ ચ ॥
શ્રી-ગોપાલ-તાપન્યાં ચ (2.36)-તાસાં મધ્યે સાક્ષાદ્ બ્રહ્મ ગોપાલ-પુરી ઇતિ ।
બૃહદ્-ગૌતમીયે-
ઇદં વૃન્દાવનં રમ્યં મમ ધામૈવ કેવલમ્ ।
અત્ર યે પશવઃ પક્ષિ-વૃક્ષા કીટા નરામરાઃ ।
યે વસન્તિ મમાધિષ્ણ્યે મૃતા યાન્તિ મમાલયમ્ ॥
અત્ર યા ગોપ-કન્યાશ્ ચ નિવસન્તિ મમાલયે ।
યોગિન્યસ્ તા મયા નિત્યં મમ સેવા-પરાયણાઃ ॥
પઞ્ચ-યોજનમ્ એવાસ્તિ વનં મે દેહ-રૂપકમ્ ।
કાલિન્દીયં સુષુમ્નાખ્યા પરમામૃત-વાહિની ॥
અત્ર દેવાશ્ ચ ભૂતાનિ વર્તન્તે સૂક્ષ્મ-રૂપતઃ ।
સર્વ-દેવ-મયશ્ ચાહં ન ત્યજામિ વનં ક્વચિત્ ॥
આવિર્ભાવસ્ તિરોભાવો ભવેન્ મે ઽત્ર યુગે યુગે ।
તેજો-મયમ્ ઇદં રમ્યમ્ અદૃશ્યં ચર્મ-ચક્ષુષા ॥
વૃન્દાવનં દ્વાદશમં વૃન્દયા પરિરક્ષિતમ્ ।
હરિણાધિષ્ઠિતં તચ્ ચ બ્રહ્મ-રુદ્રાદિ-સેવિતમ્ ॥
સ્કાન્દે-
તતો વૃન્દાવનં પુણ્યં વૃન્દા-દેવી-સમાશ્રિતમ્ ।
હરિણાધિષ્ઠિતં તચ્ ચ બ્રહ્મ-રુદ્રાદિ-સેવિતમ્ ॥
યથા લક્ષ્મીઃ પ્રિયતમા યથા ભક્તિ-પરા નરાઃ ।
ગોવિન્દસ્ય પ્રિઅયતમં તથા વૃન્દાવનં ભુવિ ॥
તત્ર શ્રી-વૃન્દાવને શ્રી-ગોવિન્દ-સ્થલાખ્યં । યથા શ્રી-ગોવિન્દ-લીલામૃતે (21.28)-
શ્રી-ગોવિન્દ-સ્થલાખ્યં તટમ્ ઇદમ્ અમલં કૃષ્ણ-સંયોગ-પીઠં
વૃન્દારણ્યોત્તમાઙ્ગં ક્રમ-નતમ્ અભિતઃ કૂર્મ-પીઠ-સ્થલાભમ્ ।
કુઞ્જ-શ્રેણી-દલાઢ્યં મણિમય-ગૃહ-સત્-કર્ણિકં સ્વર્ણ-રમ્ભા-
શ્રેણી-કિઞ્જલ્કમ્ એષા દશ-શત-દલ-રાજીવ-તુલ્યં દદર્શ ॥
અતએવ સ્મરણ-મઙ્ગલે કુઞ્જાત્ ઇત્ય્ અત્ર કુઞ્જાદ્ ઇતિ કુઞ્જ-પ્રાધાન્યાત્ શ્રી-ગોવિન્દ-
સ્થલ-ગતઃ કુઞ્જો જ્ઞેય ઇતિ ।
સ્કાન્દે મથુરા-ખણ્ડે (મથુરા-માહાત્મ્યે 399-401)-
તસ્મિન્ વૃન્દાવને પુણ્યં ગોવિન્દસ્ય નિકેતનમ્
તત્-સેવક-સમાકીર્ણં તત્રૈવ સ્થીયતે મયા ।
ભુવિ ગોવિન્દ-વૈકુણ્ઠં તસ્મિન્ વૃન્દાવને નૃપ ।
યત્ર વૃન્દાદયો ભૃત્યાઃ સન્તિ ગોવિન્દ-લાલસાઃ ॥
વૃન્દાવને મહા-સદ્મ યૈર્ દૃષ્ટં પુરુષોત્તમૈઃ ।
ગોવિન્દસ્ય મહી-પાલ તે કૃતાર્થા મહીતલે ॥
તત્ર યોગ-પીઠે શ્રી-ગોવિન્દ-દેવસ્ય ધ્યાનં, યથા ક્રમ-દીપિકાયામ્ (3.1-36)-
અથ પ્રકટ-સૌરભોદ્ગલિત-માધ્વીકોત્ફુલ્લસત્-
પ્રસૂન-નવ-પલ્લવ-પ્રકર-નમ્ર-શાખૈર્ દ્રુમૈઃ ।
પ્રફુલ્લ-નવ-મઞ્જરી-લલિત-વલ્લરી-વેષ્ટિતૈઃ
સ્મરેચ્ છિશિરિતં શિવં સિત-મતિસ્ તુ વૃન્દાવનમ્ ॥1
વિકાશિ-સુમનો-રમાસ્વાદન-મઞ્જુલૈઃ સઞ્ચરચ્-
છિલિમુખોદ્ગતૈર્ મુખરિતાન્તરં ઝઙ્કૃતૈઃ ।
કપોત-શુક-શારિકાપર-ભૃતાદિભિઃ પત્રિભિર્
વિરાણિતમ્ ઇતસ્ તતો ભુજગ-શત્રુ-નૃત્યાકુલમ્ ॥2
કલિન્દ-દુહિતુશ્ ચલલ્-લહરિ-વિપ્રુષાં વાહિભિર્
વિનિદ્ર-સરસી-રુહોદર-રજશ્ ચયોદ્ધૂસરૈઃ ।
પ્રદીપિત-મનોભવ-વ્રજ-વિલાસિની-વાસસાં
વિલોલન-પરૈર્ નિષેવિતમ્ અનારતં મારુતૈઃ ॥3
પ્રવાલ-નવ-પલ્લવં મરકત-ચ્છદં વજ્ર-મૌ-

ક્તિક-પ્રકર-કોરકં કમલ-રાગ-નાના-ફલમ્ ।
સ્થવિષ્ઠમ્ અખિલ-ર્તુભિઃ સતત-સેવિતં કામદં
તદ્-અન્તરમ્ અપિ કલ્પકાઙ્ઘ્રિપમ્ ઉદઞ્ચિતં ચિન્તયેત્ ॥4
સુહેમ-શિખરાવલેર્ ઉદિત-ભાનુવદ્-ભાસ્વરામ્
અધોઽસ્ય કનક-સ્થલીમ્ અમૃત-શીકરાસારિણઃ ।
પ્રદીપ્ત-મણિ-કુટ્ટિમાં કુસુમ-રેણુ-પુઞ્જોજ્જ્વલાં
સ્મરેત્ પુનર્ અતન્દ્રિતો વિગત-ષટ્તનઙ્ગાં બુધઃ ॥5
તદ્-રત્ન-કુટ્ટિમ-નિવિષ્ટ-મહિષ્ઠ-યોગ-
પીઠેઽષ્ટ-પત્રમ્ અરુણં કમલં વિચિન્ત્ય ।
ઉદ્યદ્-વિરોચન-સરોચિર્ અમુષ્ય મધ્યે
સઞ્ચિન્તયેત્ સુખ-નિવિષ્ઠમ્ અથો મુકુન્દમ્ ॥6
સૂત્રામ-રત્ન-દલિતાઞ્જન-મેઘ-પુઞ્જ-
પ્રત્યગ્ર-નીલ-જલજન્મ-સમાન-ભાસમ્ ।
સુસ્નિગ્ધ-નીલ-ઘન-કુઞ્ચિત-કેશ-જાલં
રાજન્-મનોજ્ઞ-શિતિ-કણ્ઠ-શિખણ્ડ-ચૂડમ્ ॥7
આપૂર્ણ-શારદ-ગતાઙ્કુશ-શાઙ્ક-બિમ્બ-
કાન્તાનનં કમલ-પત્ર-વિશાલ-નેત્રમ્ ।
રત્ન-સ્ફુરન્-મકર-કુણ્ડલ-રશ્મિ-દીપ્ત-
ગણ્ડ-સ્થલી-મુકુરમ્ ઉન્નત-ચારુ-નાસમ્ ॥8
સિદ્નૂર-સુન્દરતરાધરમ્ ઇન્દુ-કુન્દ-
મન્દાર-મન્દ-હસિત-દ્યુતિ-દીપિતાઙ્ગમ્ ।
વન્ય-પ્રવાલ-કુસુમ-પ્રચયાવક્ પ્ત-
ગ્રૈવેયકોજ્જ્વલ-મનોહર-કમ્બુ-કણ્ઠમ્ ॥9
મત્ત-ભ્રમર-જુષ્ટ-વિલમ્બમાન-
સન્તાન-કપ્ર-સવ-દામ-પરિષ્કૃતાંસમ્ ।
હારાવલી-ભગણ-રાજિત-પીવરોરો-
વ્યોમ-સ્થલી-લસિત-કૌસ્તુભ-ભાનુમન્તમ્ ॥10
શ્રીવત્સ-લક્ષણ-સુલક્ષિતમ્ ઉન્નતાંસમ્
આજાનુ-પીન-પરિવૃત્ત-સુજાત-બાહુમ્ ।
આબન્ધુરોદરમ્ ઉદાર-ગમ્ભીર-નાભિં
ભૃઙ્ગાઙ્ગના-નિકર-મઞ્જુલ-રોમ-રાજિમ્ ॥11
નાના-મણિ-પ્રઘટિતાઙ્ગદ-કઙ્કણોર્મિ-
ગ્રૈવેય-સાર-સન-નૂપુર-તુન્દ-બન્ધમ્ ।
દ્વ્યાઙ્ગ-રાગ-પરિપઞ્જરિતાઙ્ગ-યષ્ટિમ્
આપીત-વસ્ત્ર-પરિવીત-નિતમ્બ-બિમ્બમ્ ॥12
ચારૂરુ-જાનુમ્ અનુવૃત્ત-મનોજ્ઞ-જઙ્ઘ-
કાન્તોન્નત-પ્રપદ-નિન્દિત-કૂર્મ-કાન્તિમ્ ।
માણિક્ય-દર્પણ-લસન્-નખરાજિ-રાજદ્-
રત્નાઙ્ગુલિ-ચ્છદન્-સુન્દર-પાદ-પદ્મમ્ ॥13
મત્સ્યાઙ્કુશારદર-કેતુ-યવાબ્જ-વજ્ર-
સંલક્ષિતારુણ-કરાઙ્ઘ્રિ-તલાભિરામમ્ ।
લાવણ્ય-સાર-સમુદાય-વિનિર્મિતાઙ્ગ-
સૌન્દર્ય-નિર્જિત-મનોભવ-દેહ-કાન્તિમ્ ॥14
આસ્યારવિન્દ-પરિપૂરિત-વેણુ-રન્ધ્ર-
લોલત્-કરાઙ્ગુલિ-સમીરિત-દિવ્ય-રાગૈઃ ।
શશ્વદ્-દ્રવી-જૃત-વિકૃષ્ટ-સમસ્ત-જન્તુ-
સન્તાન-સન્તતિમ્ અનન્ત-સુખામ્બુ-રાશિમ્

અથ સુલલિત-ગોપ-સુન્દરીણાં
પૃથુ-નિવિવીષ-નિતમ્બ-મન્થરાણામ્ ।
ગુરુ-કુચ-ભર-ભઙ્ગુરાવલગ્ન-
ત્રિવલિ-વિજૃમ્ભિત-રોમ-રાજિ-ભાજામ્

તદ્-અતિમધુર-ચારુ-વેણુ-વાદ્યા-
મૃત-રસ-પલ્લવિતાઙ્ગજાઙ્ઘ્રિ-પાનામ્ ।
મુકુલ-વિસર-રમ્ય-રૂઢ-રોમોદ્-
ગમ-સમલઙ્કૃત-ગાત્ર-વલ્લરીણામ્

તદ્-અતિરુચિર-મન્દ-હાસ-ચન્દ્રા-
તપ-પરિજૃમ્ભિત-રાગ-વારિણાશેઃ ।
તરલતર-તરઙ્ગ-ભઙ્ગ-વિપ્રુટ્-
પ્રકર-સમ-શ્રમ-બિન્દુ-સન્તતાનામ્

તદ્-અતિલલિત-મન્દ-ચિલ્લિ-ચાપ
ચ્યુત-નિશિતેક્ષણ-માર-વાણ-વૃષ્ટ્યા ।
દલિત-સકલ-મર્મ-વિહ્વલાઙ્ગ-
પ્રવિસૃત-દુઃસહ-વેપથુ-વ્યથાનામ્

તદ્-અતિરુચિર-કર્મ-રૂપ-શોભા-
મૃત-રસ-પાન-વિધાન-લાલસાભ્યામ્ ।
પ્રણય-સલિલ-પૂર-વાહિનીનામ્
અલસ-વિલોલ-વિલોચનામ્બુજાભ્યામ્

વિશ્રંસત્-કવરી-કલાપ-વિગલત્-ફુલ્લ-પ્રસૂન-શ્રવન્-
માધ્વી-લમ્પટ-ચઞ્ચરીક-ઘટયા સંસેવિતાનાં મુહુઃ ।
મારોન્માદ-મદ-સ્ખલન્-મૃદુ-ગિરામ્ આલોલ-કાઞ્ચ્ય્-ઉછ્વસન્-
નીવી-વિશ્લથમાન-ચીન-સિચયાન્તાવિર્નિતમ્બ-ત્વિષામ્

સ્ખલિત-લલિત-પાદામ્ભોજ-મન્દાભિઘાત-
ક્વણિત-મણિ-તુલાકોટ્યાકુલાશા-મુખાનામ્ ।
ચલદ્-અધર-દલાનાં કુડ્મલત્-પક્ષ્મલાક્ષિ-
દ્વય-સરસિ-રુહણામ્ ઉલ્લસત્-કુણ્ડલાનામ્

દ્રાઘિષ્ઠ-શ્વસન-સમીરણાભિ-તાપ-
પ્રમ્લાની-ભવદ્-અરુણોષ્ઠ-પલ્લવાનામ્ ।
નાનોપાયન-વિલસત્-કરામ્બુજાનામ્
આલીભિઃ સતત-નિષેવિતં સમન્તાત્

તાસામ્ આયત-લોલ-નીલ-નયન-વ્યાકોશ-નીલામ્બુજ-
સ્રગ્ભિઃ સમ્પરિપૂજિતાખિલ-તનું નાના-વિલાસાસ્પદમ્ ।
તન્-મુગ્ધાનન-પઙ્કજ-પ્રવિગલન્-માધ્વી-રસાસ્વાદનીં
બિભ્રાણં પ્રણયોન્મદાક્ષિ-મધુકૃન્-માલાં મનોહારિણીમ્

ગોપી-ગોપ-પશૂનાં બહિઃ
સ્મરેદ્ અગ્રતોઽસ્ય ગીર્વાણ-ઘટાં ।
વિત્તાર્થિનીં વિરિઞ્ચિ-ત્રિનયન-
શતમન્યુ-પૂર્વિકાં સ્તોત્ર-પરામ્

તદ્-દક્ષિણતો મુનિ-નિકરં
દૃઢ-ધર્મ-વાઞ્છમ્ આમ્નાય-પરમ્ ।
યોગીન્દ્રાન્ અથ પૃષ્ઠે મુમુક્ષ-
માણાન્ સમાધિના સનકાદ્યાન્

સવ્યે સકાન્તાન્ અથ યક્ષ-સિદ્ધ-
ગન્ધર્વ-વિદ્યાધર-ચારણાંશ્ ચ ।
સકિન્નરાન્ અપ્સરસશ્ ચ મુખ્યાઃ
કામાર્થિનો નર્તન-ગીત-વાદ્યૈઃ

શઙ્ખેન્દુ-કુન્દ-ધવલં સકલાગમજ્ઞં
સૌદામની-તતિ-પિશઙ્ગ-જટા-કલાપમ્ ।
તત્-પાદ-પઙ્કજ-ગતામ્ અચલાઞ્ચ ભક્તિં
વાઞ્છન્તમ્ ઉજ્ઝિતતરાન્ય-સમસ્ત-સઙ્ગમ્

નાના-વિધ-શ્રુતિ-ગણાન્વિત-સપ્ત-રાગ-
ગ્રામ-ત્રયી-ગત-મનોહર-મૂર્છનાભિઃ ।
સંપ્રીણયન્તમ્ ઉદિતાભિર્ અમું મહત્યા
સઞ્ચિન્તયેન્ નભસિ ધાતૃ-સુતં મુનીન્દ્રમ્

ઇહ પદ્મ-પુરાણીયશ્ ચાધ્યાયો (5.69.4-118) લિખ્યતે ક્રમાત્-
પાર્વત્ય્ ઉવાચ -
અનન્ત-કોટિ-બ્રહ્માણ્ડ-તદ્-બાહ્યાભ્યન્તર-સ્થિતેઃ ।
વિષ્ણોઃ સ્થાનં પરં તેષાં પ્રધાનં વરમ્ ઉત્તમમ્

યત્ પરં નાસ્તિ કૃષ્ણસ્ય પ્રિયં સ્થાનં મનોરમમ્ ।
તત્ સર્વં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ કથયસ્વ મહા-પ્રભો

ઈશ્વર ઉવાચ -
ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં ગુહ્યં પરમાનન્દ-કારકમ્ ।
અત્યદ્ભુતં રહઃ સ્થાનમ્ આનન્દં પરમં પરમ્

દુર્લભાનાં ચ પરમં દુર્લભં મોહનં પરમ્ ।
સર્વ-શક્તિ-મયં દેવિ સર્વ-સ્થાનેષુ ગોપિતમ્

સાત્વતાં સ્થાન-મૂર્દ્ધન્યં વિષ્ણોર્ અત્યન્ત-દુર્લભમ્ ।
નિત્યં વૃન્દાવનં નામ બ્રહ્માણ્ડોપરિ-સંસ્થિતમ્

પૂર્ણ-બ્રહ્મ સુખૈશ્વર્યં નિત્યમ્ આનન્દમ્ અવ્યયમ્ ।
વૈકુણ્ઠાદિ તદંશાંશં સ્વયં વૃન્દાવનં ભુવિ

ગોલોકૈશ્વર્યં યત્ કિઞ્ચિદ્ ગોકુલે તત્-પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
વૈકુણ્ઠ-વૈભવં યદ્ વૈ દ્વારિકાયાં પ્રતિષ્ઠિતમ્

યદ્ બ્રહ્મ પરમૈશ્વર્યં નિત્યં વૃન્દાવનાશ્રયમ્ ।
કૃષ્ણ-ધામ પરં તેષાં વન--મધ્યે વિશેષતઃ

તસ્માત્ ત્રૈલોક્ય-મધ્યે તુ પૃથ્વી ધન્યેતિ વિશ્રુતા ।
યસ્માન્ માથુરકં નામ વિષ્ણોર્ એકાન્ત-વલ્લભમ્

સ્વ-સ્થાનમ્ અધિકં નામ-ધેયં માથુર-મણ્ડલમ્ ।
નિગૂઢં વિવિધં સ્થાનં પુર્ય્-અભ્યન્તર-સંસ્થિતમ્

સહસ્ર-પત્ર-કમલાકારં માથુર-મણ્ડલમ્ ।
વિષ્ણુ-ચક્ર-પરિભ્રામાદ્ ધામ વૈષ્ણવમ્ અદ્ભુતમ્

કર્ણિકા-પર્ણ-વિસ્તારં રહસ્ય-દ્રુમમ્ ઈરિતમ્ ।
પ્રધાનં દ્વાદશારણ્યં માહાત્મ્યં કથિતં ક્રમાત્

ભદ્ર-શ્રી-લોહ-ભાણ્ડીર-મહા-તાલ-ખદીરકાઃ ।
બકુલં કુમુદં કામ્યં મધુ વૃન્દા વનં તથા

દ્વાદશૈતાવતી સંખ્યા કાલિન્દ્યાઃ સપ્ત-પશ્ચિમે ।
પૂર્વે પઞ્ચ-વનં પ્રોક્તં તત્રાસ્તિ ગુહ્યમ્ ઉત્તમમ્

મહારણ્યં ગોકુલાખ્યં મધુ વૃન્દા-વનં તથા ।
અન્યચ્ ચોપવનં પ્રોક્તં કૃષ્ણ-ક્રીડા-રસ-સ્થલમ્

કદમ્બ-ખણ્ડનં નન્દ-વનં નન્દીશ્વરં તથા ।
નન્દ-નન્દન-ખણ્ડં ચ પલાશાશોક-કેતકી

સુગન્ધ-માનસં કૈલમ્ અમૃતં ભોજન-સ્થલમ્ ।
સુખ-પ્રસાધનં વત્સ-હરણં શેષ-શાયિકમ્

શ્યામ-પૂર્વો દધિ-ગ્રામશ્ ચક્ર-ભાનુ-પુરં તથા ।
સંકેતં દ્વિપદં ચૈવ બાલ-ક્રીડન-ધૂસરમ્

કામ-દ્રુમં સુલલિતમ્ ઉત્સુકં ચાપિ કાનનમ્ ।
નાના-વિધ-રસ-ક્રીડા નાના-લીલા-રસ-સ્થલમ્

નાગ-વિસ્તાર-વિષ્ટમ્ભં રહસ્ય-દ્રુમમ્ ઈરિતમ્ ।
સહસ્ર-પત્ર-કમલં ગોકુલાખ્યં મહત્-પદમ્

કર્ણિકા તન્ મહદ્ ધામ ગોવિન્દ-સ્થાનમ્ ઉત્તમમ્ ।
તત્રોપરિ સ્વર્ણ-પીઠે મણિ-મણ્ડપ-મણ્ડિતમ્

કર્ણિકાયાં ક્રમાદ્ દિક્ષુ વિદિક્ષુ દલમ્ ઈરિતમ્ ।
યદ્ દલં દક્ષિણે પ્રોક્તં પરં ગુહ્યોત્તમોત્તમમ્

તસ્મિન્ દલે મહા-પીઠં નિગમાગમ-દુર્ગમમ્ ।
યોગીન્દ્રૈર્ અપિ દુષ્પ્રાપં સર્વાત્મા યચ્ ચ ગોકુલમ્

દ્વિતીયં દલમ્ આગ્નેય્યાં તદ્ રહસ્ય-દલં તથા ।
સંકેતં દ્વિપદં ચૈવ કુટી દ્વૌ તત્-કુલે સ્થિતૌ

પૂર્વં દલં તૃતીયં ચ પ્રધાન-સ્થાનમ્ ઉત્તમમ્ ।
ગઙ્ગાદિ-સર્વ-તીર્થાનાં સ્પર્શાચ્ છત-ગુણં સ્મૃતમ્

ચતુર્થં દલમ્ ઐશાન્યાં સિદ્ધ-પીઠેઽપિ તત્- પદમ્ ।
વ્યાયામનૂતનાગોપી તત્ર કૃષ્ણં પતિં લભેત્

વસ્ત્રાલઙ્કારહરણં તદ્દલેસમુદાહૃતમ્ ।
ઉત્તરેપઞ્ચમં પ્રોક્તં દલં સર્વદલોત્તમમ્

દ્વાદશાદિત્યમત્રૈવદલં ચકર્ણિકાસમમ્ ।
વાયવ્યાં તુ દલં ષષ્ઠં તત્ર કાલી-હ્રદઃ સ્મૃતઃ

દલોત્તમોત્તમં ચૈવ પ્રધાનં સ્થાનમ્ ઉચ્યતે ।
સર્વોત્તમ-દલં ચૈવ પશ્ચિમે સપ્તમં સ્મૃતમ્

યજ્ઞ-પત્ની-ગણાનાં ચ તદ્-ઈપ્સિત-વર-પ્રદમ્ ।
અત્રાસુરોઽપિ નિર્વાણં પ્રાપ ત્રિદશ-દુર્લભમ્

બ્રહ્મ-મોહનમ્ અત્રૈવ દલં બ્રહ્મ-હ્રદાવહમ્ ।
નૈરૃત્યાં તુ દલં પ્રોક્તમ્ અષ્ટમં વ્યોમ-ઘાતનમ્

શઙ્ખચૂડ-વધસ્ તત્ર નાના-કેલિ-રસ-સ્થલમ્ ।
શ્રુતમ્ અષ્ટ-દલં પ્રોક્તં વૃન્દારણ્યાન્તર-સ્થિતમ્

શ્રીમદ્-વૃન્દાવનં રમ્યં યમુનાયાઃ પ્રદક્ષિણમ્ ।
શિવ-લિઙ્ગમ્ અધિષ્ઠાનં દૃષ્ટં ગોપીશ્વરાભિધમ્

તદ્-બાહ્યે ષોડશ-દલં શ્રિયા પૂર્ણં તમ્ ઈશ્વરમ્ ।
સર્વાસુ દિક્ષુ યત્ પ્રોક્તં પ્રાદક્ષિણ્યાદ્ યથા ક્રમમ્

મહત્-પદં મહદ્-ધામ સ્વ-ધામાધાવ-સંજ્ઞકમ્ ।
પ્રથમૈક-દલં શ્રેષ્ઠં માહાત્મ્યં કર્ણિકા-સમમ્

તત્ર ગોવર્ધન-ગિરૌ રમ્યે નિત્ય-રસાશ્રયે ।
કર્ણિકાયાં મહા-લીલા તલ્-લીલા-રસ-ગહ્વરૌ

યત્ર કૃષ્ણો નિત્ય-વૃન્દા-કાનનસ્ય પતિર્ ભવેત્ ।
કૃષ્ણો ગોવિન્દતાં પ્રાપ્તઃ કિમ્ અન્યૈર્ બહુ-ભાષિતૈઃ

દલં તૃતીયમ્ આખ્યાતં સર્વ-શ્રેષ્ઠોત્તમોત્તમમ્ ।
ચતુર્થં દલમ્ આખ્યાતં મહાદ્ભુત-રસ-સ્થલમ્

નન્દીશ્વર-વનં રમ્યં તત્ર નન્દાલયઃ સ્મૃતઃ ।
કર્ણિકા-દલ-માહાત્મ્યં પઞ્ચમં દલમ્ ઉચ્યતે

અધિષ્ઠાતાઽત્ર ગોપાલો ધેનુ-પાલન-તત્-પરઃ ।
ષષ્ઠં દલં યદ્ આખ્યાતં તત્ર નન્દ-વનં સ્મૃતમ્

સપ્તમં બકુલારણ્યં દલં રમ્યં પ્રકીર્તિતમ્ ।
તત્રાષ્ટમં તાલ-વનં તત્ર ધેનુ-વધઃ સ્મૃતઃ

નવમં કુમુદારણ્યં દલં રમ્યં પ્રકીર્તિતમ્ ।
કામારણ્યં ચ દશમં પધાનં સર્વ-કારણમ્

બ્રહ્મ-પ્રસાધનં તત્ર વિષ્ણુ-ચ્છદ્મ-પ્રદર્શનમ્ ।
કૃષ્ણ-ક્રીડા-રસ-સ્થાનં પ્રધાનં દલમ્ ઉચ્યતે

દલમ્ એકાદશં પ્રોક્તં ભક્તાનુગ્રહ-કારણમ્ ।
નિર્માણં સેતુ-બન્ધસ્ય નાના-વન-મય-સ્થલમ્

ભાણ્ડીરં દ્વાદશ-દલં વનં રમ્યં મનોહરમ્ ।
કૃષ્ણઃ ક્રીડા-રતસ્ તત્ર શ્રી-દામાદિભિર્ આવૃતઃ

ત્રયોદશં દલં શ્રેષ્ઠં તત્ર ભદ્ર-વરં સ્મૃતમ્ ।
ચતુર્દશ-દલં પ્રોક્તં સર્વ-સિદ્ધિ-પ્રદ-સ્થલમ્

શ્રી-વનં તત્ર રુચિરં સર્વૈશ્વર્યસ્ય કારણમ્ ।
કૃષ્ણ-ક્રીડા-દલ-મયં શ્રી-કાન્તિ-કીર્તિ-વર્ધનમ્

દલં પઞ્ચદશં શ્રેષ્ઠં તત્ર લોહ-વનં સ્મૃતમ્ ।
કથિતં ષોડશ-દલં માહાત્મ્યં કર્ણિકા-સમમ્

મહા-વનં તત્ર ગીતં તત્રાસ્તિ ગુહ્યમ્ ઉત્તમમ્ ।
બાલ-ક્રીડા-રતસ્ તત્ર વત્સ-પાલૈઃ સમાવૃતઃ

પૂતનાદિ-વધસ્ તત્ર યમલાર્જુન-ભઞ્જનમ્ ।
અધિષ્ઠાતા તત્ર બાલ-ગોપાલઃ પઞ્ચમાબ્દિકઃ

નામ્ના દામોદરઃ પ્રોક્તઃ પ્રેમાનન્દ-રસાર્ણવઃ ।
દલં પ્રસિદ્ધમ્ આખ્યાતં સર્વ-શ્રેષ્ઠ-દલોત્તમમ્

કૃષ્ણ-ક્રીડા ચ કિઞ્જલ્કી વિહાર-દલમ્ ઉચ્યતે ।
સિદ્ધ-પ્રધાન-કિઞ્જલ્ક-દલં ચ સમુદાહૃતમ્

પાર્વત્ય્ ઉવાચ -
વૃન્દારણ્યસ્ય માહાત્મ્યં રહસ્યં વા કિમ્ અદ્ભુતમ્ ।
તદ્ અહં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ કથયસ્વ મહા-પ્રભો

ઈશ્વર ઉવાચ -
કથિતં તે પ્રિયતમે ગુહ્યાદ્ ગુહ્યોત્તમોત્તમમ્ ।
રહસ્યાનાં રહસ્યં યદ્ દુર્લભાનાં ચ દુર્લભમ્

ત્રૈલોક્ય-ગોપિતં દેવિ દેવેશ્વર-સુપૂજિતમ્ ।
બ્રહ્માદિ-વાઞ્છિતં સ્થાનં સુર-સિદ્ધાદિ-સેવિતમ્

યોગીન્દ્રા હિ સદા ભક્ત્યા તસ્ય ધ્યાનૈક-તત્-પરાઃ ।
અપ્સરોભિશ્ ચ ગન્ધર્વૈર્ નૃત્ય-ગીત-નિરન્તરમ્

શ્રીમદ્-વૃન્દાવનં રમ્યં પૂર્ણાનન્દ-રસાશ્રયમ્ ।
ભૂરિ-ચિન્તામણિસ્ તોયમ્ અમૃતં રસ-પૂરિતમ્

વૃક્ષં ગુરુ-દ્રુમં તત્ર સુરભી-વૃન્દ-સેવિતમ્ ।
સ્ત્રીં લક્ષ્મીં પુરુષં વિષ્ણું તદ્-દશાંશ-સમુદ્ભવમ્

તત્ર કૈશોર-વયસં નિત્યમ્ આનન્દ-વિગ્રહમ્ ।
ગતિ-નાટ્યં કલાલાપ-સ્મિત-વક્ત્રં નિરન્તરમ્

શુદ્ધ-સત્ત્વૈઃ પ્રેમ-પૂર્ણૈર્ વૈષ્ણવૈસ્ તદ્-વનાશ્રિતમ્ ।
પૂર્ણ-બ્રહ્મ સુખે મગ્નં સ્ફુરત્-તન્-મૂર્તિ-તન્-મયમ્

મત્ત-કોકિલ-ભૃઙ્ગાદ્યૈઃ કૂજત્-કલ-મનોહરમ્ ।
કપોલ-શુક-સઙ્ગીતમ્ ઉન્મત્તાલિ-સહસ્રકમ્

ભુજઙ્ગ-શત્રુ-નૃત્યાઢ્યં સકલામોદ-વિભ્રમમ્ ।
નાના-વર્ણૈશ્ ચ કુસુમૈસ્ તદ્-રેણુ-પરિપૂરિતમ્

પૂર્ણેન્દુ-નિત્યાભ્યુદયં સૂર્યમંદાંશુસેવિતમ્ ।
અદુઃખં દુઃખ-વિચ્છેદં જરા-મરણ-વર્જિતમ્

અક્રોધં ગત-માત્સર્યમ્ અભિન્નમ્ અનહઙ્કૃતમ્ ।
પૂર્ણાનન્દામૃત-રસમ્ પૂર્ણ-પ્રેમ-સુખાર્ણવમ્

ગુણાતીતં મહદ્-ધામ પૂર્ણ-પ્રેમ-સ્વરૂપકમ્ ।
વૃક્ષાદિ-પુલકૈર્ યત્ર પ્રેમાનન્દાશ્રુ-વર્ષિતમ્

કિં પુનશ્ ચેતના-યુક્તૈર્ વિષ્ણુ-ભક્તૈઃ કિમ્ ઉચ્યતે ।
ગોવિન્દાઙ્ઘ્રિ-રજઃ સ્પર્શાન્ નિત્યં વૃન્દાવનં ભુવિ

સહસ્ર-દલ-પદ્મસ્ય વૃન્દારણ્યં વરાટકમ્ ।
યસ્ય સ્પર્શન-માત્રેણ પૃથ્વી ધન્યા જગત્-ત્રયે

ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં રમ્યં મધ્યે વૃન્દાવનં ભુવિ ।
અક્ષરં પરમાનન્દં ગોવિન્દ-સ્થાનમ્ અવ્યયમ્

ગોવિન્દ-દેહતોઽભિન્નં પૂર્ણ-બ્રહ્મ સુખાશ્રયમ્ ।
મુક્તિસ્ તત્ર રજઃ સ્પર્શાત્ તન્-માહાત્મ્યં કિમ્ ઉચ્યતે

તસ્માત્ સર્વાત્મના દેવિ હૃદિ-સ્થં તદ્ વનં કુરુ ।
વૃન્દાવન-વિહારેષુ કૃષ્ણં કૈશોર-વિગ્રહમ્

કાલિન્દી ચાકરોદ્ યસ્ય કર્ણિકાયાં પ્રદક્ષિણામ્ ।
લીલા-નિર્વાણ-ગમ્ભીરં જલં સૌરભ-મોહનમ્

આનન્દામૃત-તન્-મિશ્ર-મકરન્દ-ઘનાલયમ્ ।
પદ્મોત્પલાદ્યૈઃ કુસુમૈર્ નાના-વર્ણ-સમુજ્જવલમ્

ચક્રવાકાદિ-વિહગૈર્ મઞ્જુ-નાના-કલ-સ્વનૈઃ ।
શોભમાનં જલં રમ્યન્તરં ગાતિ-મનોરમમ્

તસ્યોભય-તટી-રમ્યા શુદ્ધ-કાઞ્ચન-નિર્મિતા ।
ગઙ્ગા-કોટિ-ગુણા પ્રોક્તા યત્ર સ્પર્શ-વરાટકઃ

કર્ણિકાયાં કોટિ-ગુણો યત્ર ક્રીડા-રતો હરિઃ ।
કાલિન્દી-કર્ણિકા કૃષ્ણમ્ અભિન્નમ્ એક-વિગ્રહમ્

પાર્વત્ય્ ઉવાચ
ગોવિન્દસ્ય કિમ્ આશ્ચર્યં સૌન્દર્યાકૃત-વિગ્રહ ।
તદ્ અહં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ કથયસ્વ દયા-નિધે

ઈશ્વર ઉવાચ
મધ્યે વૃન્દાવને રમ્યે-મઞ્જુ-મઞ્જીર-શોભિતે ।
યોજનાશ્રિત-સદ્-વૃક્ષ-શાખા-પલ્લવ-મણ્ડિતે

તન્-મધ્યે મઞ્જુ-ભવને યોગ-પીઠં સમુજ્જવલમ્ ।
તદ્-અષ્ટ-કોણ-નિર્માણં નાના-દીપ્તિ-મનોહરમ્

તસ્યોપરિ ચ માણિક્ય-રત્ન-સિંહાસનં શુભમ્ ।
તસ્મિન્ નષ્ટ-દલં પદ્મં કર્ણિકાયાં સુખાશ્રયમ્

ગોવિન્દસ્ય પરં સ્થાનં કિમ્ અસ્ય મહિમોચ્યતે ।
શ્રીમદ્-ગોવિન્દ-મન્ત્ર-સ્થ-બલ્લવી-વૃન્દ-સેવિતમ્

દિવ્ય-વ્રજ-વયો-રૂપં કૃષ્ણં વૃન્દાવનેશ્વરમ્ ।
વ્રજેન્દ્રં સન્તતૈશ્વર્યં વ્રજ-બાલૈક-વલ્લભમ્

યૌવનોદ્ભિન્ન-કૈશોરં વયસાદ્ભુત-વિગ્રહમ્ ।
અનાદિમ્ આદિં સર્વેષાં નન્દ-ગોપ-પ્રિયાત્મજમ્

શ્રુતિ-મૃગ્યમ્ અજં નિત્યં ગોપી-જન-મનોહરમ્ ।
પરં ધામ પરં રૂપં દ્વિભુજં ગોકુલેશ્વરમ્

બલ્લવી-નન્દનં ધ્યાયેન્ નિર્ગુણસ્યૈક-કારણમ્ ।
સુશ્રીમન્તં નવં સ્વચ્છં શ્યામ-ધામ મનોહરમ્

નવીન-નીરદ-શ્રેણી-સુસ્નિગ્ધં મઞ્જુ-કુણ્ડલમ્ ।
ફુલ્લેન્દીવર-સત્-કાન્તિ-સુખ-સ્પર્શં સુખાવહમ્

દલિતાં જન-પુઞ્જાભ-ચિક્કણં શ્યામ-મોહનમ્ ।
સુસ્નિગ્ધ-નીલ-કુટિલાશેષ-સૌરભ-કુન્તલમ્

તદ્-ઊર્ધ્વં દક્ષિણે કાલે શ્યામ-ચૂડા-મનોહરમ્ ।
નાના-વર્ણોજ્જ્વલં રાજચ્-છિખણ્ડિ-દલ-મણ્ડિતમ્

મન્દાર-મઞ્જુ-ગો-પુચ્છા-ચૂડં ચારુ-વિભૂષણમ્ ।
ક્વચિદ્ બૃહદ્-દલ-શ્રેણી-મુકુટેનાભિમણ્ડિતમ્

અનેક-મણિ-માણિક્ય-કિરીટ-ભૂષણં ક્વચિત્ ।
લોલાલક-વૃતં રાજત્-કોટિ-ચન્દ્ર-સમાનનમ્

કસ્તૂરી-તિલકં ભ્રાજન્-મઞ્જુ-ગો-રોચનાન્વિતમ્ ।
નીલેન્દીવર-સુસ્નિગ્ધ-સુદીર્ઘ-દલ-લોચનમ્

આનૃત્યદ્-ભ્રૂ-લતાશ્લેષ-સ્મિતં સાચિ-નિરીક્ષણમ્ ।
સુચારૂન્નત-સૌન્દર્ય-નાસાગ્રાતિ-મનોહરમ્

નાસાગ્ર-ગજ-મુક્તાંશુ-મુગ્ધીકૃત-જગત્-ત્રયમ્ ।
સિન્દૂરારુણ-સુસ્નિગ્ધાધરૌષ્ઠ-સુમનોહરમ્

નાના-વર્ણોલ્લસત્-સ્વર્ણ-મકરાકૃતિ-કુણ્ડલમ્ ।
તદ્-રશ્મિ-પુઞ્જ-સદ્-ગણ્ડ-મુકુરાભ-લસદ્-દ્યુતિમ્

કર્ણોત્પલ-સુમન્દાર-મકરોત્તંસ-ભૂષિતમ્ ।
શ્રી-વત્સ-કૌસ્તુભોરસ્કં મુક્તા-હાર-સ્ફુરદ્-ગલમ્

વિલસદ્-દિવ્ય-માણિક્યં મઞ્જુ-કાઞ્ચન-મિશ્રિતમ્ ।
કરે કઙ્કણ-કેયૂરં કિઙ્કિણી-કટિ-શોભિતમ્

મઞ્જુ-મઞ્જીર-સૌન્દર્ય-શ્રીમદ્-અઙ્ઘ્રિ-વિરાજિતમ્ ।
કર્પૂરાગુરુ-કસ્તૂરી-વિલસચ્-ચન્દનાદિકમ્

ગોરોચનાદિ-સંમિશ્ર-દિવ્યાઙ્ગ-રાગ-ચિત્રિતમ્ ।
સ્નિગ્ધ-પીત-પટી-રાજત્-પ્રપદાં દોલિતાં જનમ્

ગમ્ભીર-નાભિ-કમલં રોમ-રાજી-નત-સ્રજમ્ ।
સુવૃત્ત-જાનુ-યુગલં પાદ-પદ્મ-મનોહરમ્

ધ્વજ-વજ્રાઙ્કુશામ્ભોજ-કરાઙ્ઘ્રિ-તલ-શોભિતમ્ ।
નખેન્દુ-કિરણ-શ્રેણી-પૂર્ણ-બ્રહ્મૈક-કારણમ્

કેચિદ્ વદન્તિ તસ્યાંશં બ્રહ્મ ચિદ્-રૂપમ્ અદ્વયમ્ ।
તદ્-દશાંશં મહા-વિષ્ણું પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ

યોગીન્દ્રૈઃ સનકાદ્યૈશ્ ચ તદ્ એવ હૃદિ ચિન્ત્યતે ।
ત્રિ-ભઙ્ગં લલિતાશેષ-નિર્માણ-સાર-નિર્મિતમ્

તિર્યગ્-ગ્રીવ-જિતાનન્ત-કોટિ-કન્દર્પ-સુન્દરમ્ ।
વામાંસાર્પિત-સદ્-ગણ્ડ-સ્ફુરત્-કાઞ્ચન-કુણ્ડલમ્

સહાપાઙ્ગેક્ષણ-સ્મેરં કોટિ-મન્મથ-સુન્દરમ્ ।
કુઞ્ચિતાધર-વિન્યસ્ત-વંશી-મઞ્જુ-કલ-સ્વનૈઃ

જગત્-ત્રયં મોહયન્તં મગ્નં પ્રેમ-સુધાર્ણવે ।
શ્રી-પાર્વત્ય્ ઉવાચ -
પરમં કારણં કૃષ્ણં ગોવિન્દાખ્યં મહત્-પદમ્

વૃન્દાવનેશ્વરં નિત્યં નિર્ગુણસ્યૈક-કારણમ્ ।
તત્ તદ્ રહસ્ય-માહાત્મ્યં કિમ્ આશ્ચર્યં ચ સુન્દરમ્

તદ્ બ્રૂહિ દેવદેવેશ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં પ્રભો ।
ઈશ્વર ઉવાચ -
યદ્-અઙ્ઘ્રિ-નખ-ચન્દ્રાંશુ-મહિમાન્તો ન ગમ્યતે

તન્-માહાત્મ્યં કિયદ્ દેવિ પ્રોચ્યતે ત્વં મુદા શૃણુ ।
અનન્ત-કોટિ-બ્રહ્માણ્ડે અનન્ત-ત્રિગુણોચ્છ્રયે

તત્-કલા-કોટિ-કોટ્ય્-અંશા બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-મહેશ્વરાઃ ।
સૃષ્ટિ-સ્થિત્ય્-આદિના યુક્તાસ્ તિષ્ઠન્તિ તસ્ય વૈભવાઃ

તદ્-રૂપ-કોટિ-કોટ્ય્-અંશાઃ કલાઃ કન્દર્પ-વિગ્રહાઃ ।
જગન્-મોહં પ્રકુર્વન્તિ તદ્-અણ્ડાન્તર-સંસ્થિતાઃ

તદ્-દેહ-વિલસત્-કાન્તિ-કોટિ-કોટ્ય્-અંશકો વિભુઃ ।
તત્-પ્રકાશસ્ય કોટ્ય્-અંશ-રશ્મયો રવિ-વિગ્રહાઃ

તસ્ય સ્વ-દેહ-કિરણૈઃ પરાનન્દ-રસામૃતૈઃ ।
પરમામોદ-ચિદ્-રૂપૈર્ નિર્ગુણસ્યૈક-કારણૈઃ

તદ્-અંશ-કોટિ-કોટ્ય્-અંશા જીવન્તિ કિરણાત્મકાઃ ।
તદ્-અઙ્ઘ્રિ-પઙ્કજ-દ્વન્દ્વ-નખ-ચન્દ્ર-મણિ-પ્રભાઃ

આહુઃ પૂર્ણ-બ્રહ્મણોઽપિ કારણં વેદ-દુર્ગમમ્ ।
તદ્-અંશ-સૌરભાનન્ત-કોટ્ય્-અંશો વિશ્વ-મોહનઃ

તત્-સ્પર્શ-પુષ્પ-ગન્ધાદિ-નાના-સૌરભ-સમ્ભવઃ ।
તત્-પ્રિયા પ્રકૃતિસ્ ત્વ્ આદ્યા રાધિકા કૃષ્ણ-વલ્લભા

તત્-કલા-કોટિ-કોટ્ય્-અંશા દુર્ગાદ્યાસ્ ત્રિ-ગુણાત્મિકાઃ ।
તસ્યા અઙ્ઘ્રિ-રજસઃ સ્પર્શાત્ કોટિ-વિષ્ણુઃ પ્રજાયતે