સદ્ધર્મપુણ્ડરીકસૂત્ર · અધ્યાય 5

ઇત્યાર્યસદ્ધર્મપુણ્ડરીકે ધર્મપર્યાયે અધિમુક્તિપરિવર્તો નામ ચતુર્થઃ ॥
સદ્ધ્પ્_5: ઓષધીપરિવર્તઃ ।
અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તં મહાકાશ્યપં તાંશ્ચાન્યાન્ સ્થવિરાન્ મહાશ્રાવકાનામન્ત્રયામાસ - સાધુ સાધુ મહાકાશ્યપ । સાધુ ખલુ પુનર્યુષ્માકં કાશ્યપ યદ્યૂયં તથાગતસ્ય ભૂતાન્ ગુણવર્ણાન્ ભાષધ્વે । એતે ચ કાશ્યપ તથાગતસ્ય ભૂતા ગુણાઃ । અતશ્ચાન્યે ઽપ્રમેયા અસંખ્યેયાઃ, યેષાં ન સુકરઃ પર્યન્તો ઽધિગન્તુમપરિમિતાનપિ કલ્પાન્ ભાષમાણૈઃ । ધર્મસ્વામી કાશ્યપ તથાગતઃ, સર્વધર્માણાં રાજા પ્રભુર્વશી । યં ચ કાશ્યપ તથાગતો ધર્મં યત્રોપનિક્ષિપતિ, સ તથૈવ ભવતિ । સર્વધર્માશ્ચ કાશ્યપ તથાગતો યુક્ત્યોપનિક્ષિપતિ । તથાગતજ્ઞાનેનોપનિક્ષિપતિ । યથા તે ધર્માઃ સર્વજ્ઞભૂમિમેવ ગચ્છન્તિ । સર્વધર્માર્થગતિં ચ તથાગતો વ્યવલોકયતિ । સર્વધર્માર્થવશિતાપ્રાપ્તઃ સર્વધર્માધ્યાશયપ્રાપ્તઃ સર્વધર્મવિનિશ્ચયકૌશલ્યજ્ઞાનપરમપારમિતાપ્રાપ્તઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનસંદર્શકઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનાવતારકઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનોપનિક્ષેપકઃ કાશ્યપ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ ॥
તદ્યથાપિ નામ કાશ્યપ અસ્યાં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રાયાં લોકધાતૌ યાવન્તસ્તૃણગુલ્મૌષધિવનસ્પતયો નાનાવર્ણા નાનાપ્રકારા ઓષધિગ્રામા નાનાનામધેયાઃ પૃથિવ્યાં જાતાઃ પર્વતગિરિકન્દરેષુ વા । મેઘશ્ચ મહાવારિપરિપૂર્ણ ઉન્નમેત્, ઉન્નમિત્વા સર્વાવતીં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રાં લોકધાતું સંછાદયેત્ । સંછાદ્ય ચ સર્વત્ર સમકાલં વારિ પ્રમુઞ્ચેત્ । તત્ર કાશ્યપ યે તૃણગુલ્મૌષધિવનસ્પતયો ઽસ્યાં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતૌ, તત્ર યે તરુણાઃ કોમલનાલશાખાપત્રપલાશાસ્તૃણગુલ્મૌષધિવનસ્પતયો દ્રુમા મહાદ્રુમાઃ, સર્વે તે તતો મહામેઘપ્રમુક્તાદ્વારિણો યથાબલં યથાવિષયમબ્ધાતું પ્રત્યાપિબન્તિ । તે ચૈકરસેન વારિણા પ્રભૂતેન મેઘપ્રમુક્તેન યથાબીજમન્વયં વિવૃદ્ધિં વિરૂઢિં વિપુલતામાપદ્યન્તે, તથા ચ પુષ્પફલાનિ પ્રસવન્તિ । તે ચ પૃથક્ પૃથગૂ નાનાનામધેયાનિ પ્રતિલભન્તે । એકધરણીપ્રતિષ્ઠિતાશ્ચ તે સર્વે ઓષધિગ્રામા બીજગ્રામા એકરસતોયાભિષ્યન્દિતાઃ । એવમેવ કાશ્યપ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉત્પદ્યતે । યથા મહામેઘઃ ઉન્નમતે, તથા તથાગતો ઽપ્યુત્પદ્ય સર્વાવન્તં સદેવમાનુષાસુરં લોકં સ્વરેણાભિવિજ્ઞાપયતિ । તદ્યથાપિ નામ કાશ્યપ મહામેઘઃ સર્વાવતીં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રાં લોકધાતુમવચ્છાદયતિ, એવમેવ કાશ્યપ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સદેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્ય પુરત એવં શબ્દમુદીરયતિ, ઘોષમનુશ્રાવયતિ - તથાગતો ઽસ્મિ ભવન્તો દેવમનુષ્યાઃ અર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ, તીર્ણસ્તારયામિ, મુક્તો મોચયામિ, આશ્વસ્ત આશ્વાસયામિ, પરિનિર્વૃતઃ પરિનિર્વાપયામિ । અહમિમં ચ લોકં પરં ચ લોકં સમ્યક્ પ્રજ્ઞયા યથાભૂતં પ્રજાનામિ સર્વજ્ઞઃ સર્વદર્શી । ઉપસંક્રામન્તુ માં ભવન્તો દેવમનુષ્યા ધર્મશ્રવણાય । અહં માર્ગસ્યાખ્યાતા માર્ગદેશિકો માર્ગવિત્ માર્ગકોવિદઃ । તત્ર કાશ્યપ બહૂનિ પ્રાણિકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ તથાગતસ્ય ધર્મશ્રવણાયોપસંક્રામન્તિ । અથ તથાગતો ઽપિ તેષાં સત્ત્વાનામિન્દ્રિયવીર્યપરાપરવૈમાત્રતાં ( વૈદ્ય 85 ) જ્ઞાત્વા તાંસ્તાન્ ધર્મપર્યાયાનુપસંહરતિ, તાં તાં ધર્મકથાં કથયતિ બહ્વીં વિચિત્રાં હર્ષણીયાં પરિતોષણીયાં પ્રામોદ્યકરણીયાં હિતસુખસંવર્તનકરણીયામ્ । યયા
કથય તે સત્ત્વાઃ દૃષ્ટ એવ ધર્મે સુખિતા ભવન્તિ, કાલં ચ કૃત્વા સુગતીષૂપપદ્યન્તે, યત્ર પ્રભૂતાંશ્ચ કામાન્ પરિભુઞ્જન્તે, ધર્મં ચ શૃણ્વન્તિ । શ્રુત્વા ચ તં ધર્મં વિગતનીવરણા ભવન્તિ । અનુપૂર્વેણ ચ સર્વજ્ઞધર્મેષ્વભિયુજ્યન્તે યથાબલં યથાવિષયં યથાસ્થાનમ્ ॥
તદ્યથાપિ નામ કાશ્યપ મહામેઘઃ સર્વાવતીં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રાં લોકધાતું સંછાદ્ય સમં વારિ પ્રમુઞ્ચતિ, સર્વાંશ્ચ તૃણગુલ્મૌષધિવનસ્પતીન્ વારિણા સંતર્પયતિ । યથાબલં યથાવિષયં યથાસ્થામં ચ તે તૃણગુલ્મૌષધિવનસ્પતયો વાર્યાપિબન્તિ, સ્વકસ્વકાં ચ જાતિપ્રમાણતાં ગચ્છન્તિ । એવમેવ કાશ્યપ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો યં ધર્મં ભાષતે, સર્વઃ સ ધર્મ એકરસો યદુત વિમુક્તિરસો વિરાગરસો નિરોધરસઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનપર્યવસાનઃ । તત્ર કાશ્યપ યે તે સત્ત્વાસ્તથાગતસ્ય ધર્મં ભાષમાણસ્ય શૃણ્વન્તિ ધારયન્તિ અભિસંયુજ્યન્તે, ન તે આત્મનાત્માનં જાનન્તિ વા વેદયન્તિ વા બુધ્યન્તિ વા । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથાગત એવ કાશ્યપ તાન્ સત્ત્વાંસ્તથા જાનાતિ, યે ચ તે, યથા ચ તે, યાદૃશાશ્ચ તે । યં ચ તે ચિન્તયન્તિ, યથા ચ તે ચિન્તયન્તિ, યેન ચ તે ચિન્તયન્તિ । યં ચ તે ભાવયન્તિ, યથા ચ તે ભાવયન્તિ, યેન ચ તે ભાવયન્તિ । યં ચ તે પ્રાપ્નુવન્તિ, યથા ચ તે પ્રાપ્નુવન્તિ, યેન ચ તે પ્રાપ્નુવન્તિ । તથાગત એવ કાશ્યપ તત્ર પ્રત્યક્ષઃ પ્રત્યક્ષદર્શી યથા ચ દર્શી તેષાં સત્ત્વાનાં તાસુ તાસુ ભૂમિષુ સ્થિતાનાં તૃણગુલ્મૌષધિવનસ્પતીનાં હીનોત્કૃષ્ટમધ્યમાનામ્ । સો ઽહં કાશ્યપ એકરસધર્મ વિદિત્વા યદુત વિમુક્તિરસં નિર્વૃતિરસં નિર્વાણપર્યવસાનં નિત્યપરિનિર્વૃતમેકભૂમિકમાકાશગતિકમધિમુક્તિં સત્ત્વાનામનુરક્ષમાણો ન સહસૈવ સર્વજ્ઞજ્ઞાનં સંપ્રકાશયામિ । આશ્ચર્યપ્રાપ્તા અદ્ભુતપ્રાપ્તા યૂયં કાશ્યપ યદ્યૂયં સંધાભાષિતં તથાગતસ્ય ન શક્નુથ અવતરિતુમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? દુર્વિજ્ઞેયં કાશ્યપ તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સંધાભાષિતમિતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમમેવાર્થં ભૂયસ્યા માત્રયા સંદર્શયમાન ઇમા ગાથા અભાષત -
ધર્મરાજા અહં લોકે ઉત્પન્નો ભવમર્દનઃ ।
ધર્મં ભાષામિ સત્ત્વાનામધિમુક્તિં વિજાનિય

ધીરબુદ્ધી મહાવીરા ચિરં રક્ષન્તિ ભાષિતમ્ ।
રહસ્યં ચાપિ ધારેન્તિ ન ચ ભાષન્તિ પ્રાણિનામ્

દુર્બોધ્યં ચાપિ તજ્જ્ઞાનં સહસા શ્રુત્વ બાલિશાઃ ।
કાઙ્ક્ષાં કુર્યુઃ સુદુર્મેધાસ્તતો ભ્રષ્ટા ભ્રમેયુ તે

યથાવિષયુ ભાષામિ યસ્ય યાદૃશકં બલમ્ ।
અન્યમન્યેહિ અર્થેહિ દૃષ્ટિં કુર્વામિ ઉજ્જુકામ્

યથાપિ કાશ્યપા મેઘો લોકધાતૂય ઉન્નતઃ ।
સર્વમોનહતી ચાપિ છાદયન્તો વસુંધરામ્

સો ચ વારિસ્ય સંપૂર્ણો વિદ્યુન્માલી મહામ્બુદઃ ।
નિર્નાદયન્ત શબ્દેન હર્ષયેત્ સર્વદેહિનઃ

સૂર્યરશ્મી નિવારિત્વા શીતલં કૃત્વ મણ્ડલમ્ ।
હસ્તપ્રાપ્તો ઽવતિષ્ઠન્તો વારિ મુઞ્ચેત્ સમન્તતઃ

સ ચૈવ મમ મુઞ્ચેત આપસ્કન્ધમનલ્પકમ્ ।
પ્રાખરન્તઃ સમન્તેન તર્પયેન્મેદિનીમિમામ્

ઇહ યા કાચિ મેદિન્યાં જાતા ઓષધયો ભવેત્ ।
તૃણગુલ્મવનસ્પત્યો દ્રુમા વાથ મહાદ્રુમાઃ

સસ્યાનિ વિવિધાન્યેવ યદ્વાપિ હરિતં ભવેત્ ।
પર્વતે કન્દરે ચૈવ નિકુઞ્જેષુ ચ યદ્ભવેત્

સર્વાન્ સંતર્પયેન્મેઘસ્તૃણગુલ્મવનસ્પતીન્ ।
તૃષિતાં ધરણીં તર્પેત્ પરિષિઞ્ચતિ ચૌષધીઃ

તચ્ચ એકરસં વારિ મેઘમુક્તમિહસ્થિતમ્ ।
યથાબલં યથાવિષયં તૃણગુલ્મા પિબન્તિ તત્

દ્રુમાશ્ચ યે કેચિ મહાદ્રુમાશ્ચ ખુદ્રાક મધ્યાશ્ચ યથાવયાશ્ચ ।
યથાબલં સર્વે પિબન્તિ વારિ પિબન્તિ વર્ધન્તિ યથેચ્છકામાઃ

કાણ્ડેન નાલેન ત્વચા યથૈવ શાખાપ્રશાખાય તથૈવ પત્રૈઃ ।
વર્ધન્તિ પુષ્પેહિ ફલેહિ ચૈવ મેઘાભિવૃષ્ટેન મહૌષધીયઃ

યથાબલં તા વિષયશ્ચ યાદૃશો યાસાં ચ યદ્ યાદૃશકં ચ બીજમ્ ।
સ્વકસ્વકં તાઃ પ્રસવં દદન્તિ વારિં ચ તં એકરસં પ્રમુક્તમ્

એમેવ બુદ્ધો ઽપિ હ લોકે કાશ્યપ ઉત્પદ્યતે વારિધરો વ લોકે ।
ઉત્પદ્ય ચ ભાષતિ લોકનાથો ભૂતાં ચરિં દર્શયતે ચ પ્રાણિનામ્

એવં ચ સંશ્રાવયતે મહર્ષિઃ પુરસ્કૃતો લોકે સદેવકે ઽસ્મિન્ ।
તથાગતો ઽહં દ્વિપદોત્તમો જિનો ઉત્પન્નુ લોકસ્મિ યથૈવ મેઘઃ

સંતર્પયિષ્યામ્યહુ સર્વસત્ત્વાન્ સંશુષ્કગાત્રાંસ્ત્રિભવે વિલગ્નાન્ ।
દુઃખેન શુષ્યન્ત સુખે સ્થપેયં કામાંશ્ચ દાસ્યામ્યહુ નિર્વૃતિં ચ

શૃણોથ મે દેવમનુષ્યસંઘા ઉપસંક્રમધ્વં મમ દર્શનાય ।
તથાગતો ઽહં ભગવાનનાભિભૂઃ સંતારણાર્થં ઇહ લોકિ જાતઃ

ભાષામિ ચ પ્રાણિસહસ્રકોટિનાં ધર્મં વિશુદ્ધં અભિદર્શનીયમ્ ।
એકા ચ તસ્યો સમતા તથત્વં યદિદં વિમુક્તિશ્ચથ નિર્વૃતી ચ

સ્વરેણ ચૈકેન વદામિ ધર્મં બોધિં નિદાનં કરિયાન નિત્યમ્ ।
સમં હિ એતદ્વિષમત્વ નાસ્તિ ન કશ્ચિ વિદ્વેષુ ન રાગુ વિદ્યતે

અનુનીયતા મહ્ય ન કાચિદસ્તિ પ્રેમા ચ દોષશ્ચ ન મે કહિંચિત્ ।
સમં ચ ધર્મં પ્રવદામિ દેહિનાં યથૈકસત્ત્વસ્ય તથા પરસ્ય

અનન્યકર્મા પ્રવદામિ ધર્મં ગચ્છન્તુ તિષ્ઠન્તુ નિષીદમાનઃ ।
નિષણ્ણ શય્યાસનમારુહિત્વા કિલાસિતા મહ્ય ન જાતુ વિદ્યતે

સંતર્પયામી ઇમુ સર્વલોકં મેઘો વ વારિં સમ મુઞ્ચમાનઃ ।
આર્યેષુ નીચેષુ ચ તુલ્યબુદ્ધિર્દુઃશીલભૂતેષ્વથ શીલવત્સુ

વિનષ્ટચારિત્ર તથૈવ યે નરાશ્ચારિત્રઆચારસમન્વિતાશ્ચ ।
દૃષ્ટિસ્થિતા યે ચ વિનષ્ટદૃષ્ટી સમ્યગ્દૃશો યે ચાવિશુદ્ધદૃષ્ટયઃ

હીનેષુ ચોત્કૃષ્ટમતીષુ ચાપિ મૃદ્વિન્દ્રિયેષુ પ્રવદામિ ધર્મમ્ ।
કિલાસિતાં સર્વ વિવર્જયિત્વા સમ્યક્ પ્રમુઞ્ચામ્યહુ ધર્મવર્ષમ્

યથાબલં ચ શ્રુણિયાન મહ્યં વિવિધાસુ ભૂમીષુ પ્રતિષ્ઠિહન્તિ ।
દેવેષુ મર્ત્યેષુ મનોરમેષુ શક્રેષુ બ્રહ્મેષ્વથ ચક્રવર્તિષુ

ક્ષુદ્રાનુક્ષુદ્રા ઇમ ઓષધીયો ક્ષુદ્રીક એતા ઇહ યાવ લોકે ।
અન્યા ચ મધ્યા મહતી ચ ઓષધી શૃણોથ તાઃ સર્વ પ્રકાશયિષ્યે

અનાસ્રવં ધર્મ પ્રજાનમાના નિર્વાણપ્રાપ્તા વિહરન્તિ યે નરાઃ ।
ષડભિજ્ઞ ત્રૈવિદ્ય ભવન્તિ યે ચ સા ક્ષુદ્રિકા ઓષધિ સંપ્રવુત્તા

ગિરિકન્દેષૂ વિહરન્તિ યે ચ પ્રત્યેકબોધિં સ્પૃહયન્તિ યે નરાઃ ।
યે ઈદૃશા મધ્યવિશુદ્ધબુદ્ધયઃ સા મધ્યમા ઓષધિ સંપ્રવુત્તા

યે પ્રાર્થયન્તે પુરુષર્ષભત્વં બુદ્ધો ભવિષ્યે નરદેવનાથઃ ।
વીર્યં ચ ધ્યાનં ચ નિષેવમાણાઃ સા ઓષધી અગ્ર ઇયં પ્રવુચ્ચતિ

યે ચાપિ યુક્તાઃ સુગતસ્ય પુત્રા મૈત્રીં નિષેવન્તિહ શાન્તચર્યામ્ ।
નિષ્કાઙ્ક્ષપ્રાપ્તા પુરુષર્ષભત્વે અયં દ્રુમો વુચ્યતિ એવરૂપઃ

અવિવર્તિચક્રં હિ પ્રવર્તયન્તા ઋદ્ધીબલસ્મિન્ સ્થિત યે ચ ધીરાઃ ।
પ્રમોચયન્તો બહુ પ્રાણિકોટી મહાદ્રુમો સો ચ પ્રવુચ્ચતે હિ

સમશ્ચ સો ધર્મ જિનેન ભાષિતો મેઘેન વા વારિ સમં પ્રમુક્તમ્ ।
ચિત્રા અભિજ્ઞા ઇમ એવરૂપા યથૌષધીયો ધરણીતલસ્થાઃ

અનેન દૃષ્ટાન્તનિદર્શનેન ઉપાયુ જાનાહિ તથાગતસ્ય ।
યથા ચ સો ભાષતિ એકધર્મં નાનાનિરુક્તી જલબિન્દવો વા

મમાપિ ચો વર્ષતુ ધર્મવર્ષં લોકો હ્યયં તર્પિતુ ભોતિ સર્વઃ ।
યથાબલં ચાનુવિચિન્તયન્તિ સુભાષિતં એકરસં પિ ધર્મમ્

તૃણગુલ્મકા વા યથ વર્ષમાણે મધ્યા પિ વા ઓષધિયો યથૈવ ।
દ્રુમા પિ વા તે ચ મહાદ્રુમા વા યથ શોભયન્તે દશદિક્ષુ સર્વે

ઇયં સદા લોકહિતાય ધર્મતા તર્પેતિ ધર્મેણિમુ સર્વલોકમ્ ।
સંતર્પિતશ્ચાપ્યથ સર્વલોકઃ પ્રમુઞ્ચતે ઓષધિ પુષ્પકાણિ

મધ્યાપિ ચ ઓષધિયો વિવર્ધયી અર્હન્ત યે તે સ્થિત આસ્રવક્ષયે ।
પ્રત્યેકબુદ્ધા વનષણ્ડચારિણો નિષ્પાદયી ધર્મમિમં સુભાષિતમ્

બહુબોધિસત્ત્વાઃ સ્મૃતિમન્ત ધીરાઃ સર્વત્ર ત્રૈધાતુકિ યે ગતિંગતાઃ ।
પર્યેષમાણા ઇમમગ્રબોધિં દ્રુમા વ વર્ધન્તિ તિ નિત્યકાલમ્

યે ઋદ્ધિમન્તશ્ચતુધ્યાનધ્યાયિનો યે શૂન્યતાં શ્રુત્વ જનેન્તિ પ્રીતિમ્ ।
રશ્મીસહસ્રાણિ પ્રમુઞ્ચમાનાસ્તે ચૈવ વુચ્ચન્તિ મહાદ્રુમા ઇહ

એતાદૃશી કાશ્યપ ધર્મદેશના મેઘેન વા વારિ સમં પ્રમુક્તમ્ ।
બહ્વી વિવર્ધન્તિ મહૌષધીયો મનુષ્યપુષ્પાણિ અનન્તકાનિ

સ્વપ્રત્યયં ધર્મ પ્રકાશયામિ કાલેન દર્શેમિ ચ બુદ્ધબોધિમ્ ।
ઉપાયકૌશલ્યુ મમૈતદગ્રં સર્વેષ ચો લોકવિનાયકાનામ્

પરમાર્થ એવં મયં ભૂતભાષિતો તે શ્રાવકાઃ સર્વિ ન એન્તિ નિર્વૃતિમ્ ।
ચરન્તિ એતે વર બોધિચારિકાં બુદ્ધા ભવિષ્યન્તિમિ સર્વશ્રાવકાઃ

પુનરપરં કાશ્યપ તથાગતઃ સત્ત્વવિનયે સમો ન ચાસમઃ । તદ્યથા કાશ્યપ ચન્દ્રસુર્યપ્રભા સર્વલોકમવભાસયતિ કુશલકારિણમકુશલકારિણં ચોર્ધ્વાવસ્થિતમધરાવસ્થિતં ચ સુગન્ધિ દુર્ગન્ધિ, સા સર્વત્ર સમં પ્રભા નિપતતિ ન વિષમમ્, એવમેવ કાશ્યપ તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સર્વજ્ઞજ્ઞાનચિત્તપ્રભા સર્વેષુ પઞ્ચગત્યુપપન્નેષુ સત્ત્વેષુ યથાધિમુક્તિં મહાયાનિકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકશ્રાવકયાનિકેષુ સદ્ધર્મદેશના સમં પ્રવર્તતે । ન ચ તથાગતસ્ય જ્ઞાનપ્રભાયા ઊનતા વા અતિરિક્તતા વા યથાપુણ્યજ્ઞાનસમુદાગમાય સંભવતિ । ન સન્તિ કાશ્યપ ત્રીણિ યાનાનિ । કેવલમન્યોન્યચરિતાઃ સત્ત્વાઃ, તેન ત્રીણિ યાનાનિ પ્રજ્ઞપ્યન્તે ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ મહાકાશ્યપો ભગવન્તમેતદવોચત્ - યદિ ભગવન્ ન સન્તિ ત્રીણિ યાનાનિ, કિં કારણં પ્રત્યુત્પન્ને ઽધ્વનિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞપ્તિઃ પ્રજ્ઞપ્યતે? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં મહાકાશ્યપમેતદવોચત્ - તદ્યથા કાશ્યપ કુમ્ભકારઃ સમાસુ મૃત્તિકાસુ ભાજનાનિ કરોતિ । તત્ર કાનિચિદ્ ગુડભાજનાનિ ભવન્તિ, કાનિચિદ્ ઘૃતભાજનાનિ, કાનિચિદ્ દધિક્ષીરભાજનાનિ, કાનિચિદ્ હીનાન્યશુચિભાજનાનિ ભવન્તિ, ન ચ મૃત્તિકાયા નાનાત્વમ્, અથ ચ દ્રવ્યપ્રક્ષેપમાત્રેણ ભાજનાનાં નાનાત્વં પ્રજ્ઞાયતે । એવમેવ કાશ્યપ એકમેવેદં યાનં યદુત બુદ્ધયાનમ્ । ન દ્વિતીયં ન તૃતીયં વા યાનં સંવિદ્યતે ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ મહાકાશ્યપો ભગવન્તમેતદવોચત્ - યદ્યપિ ભગવન્ સત્ત્વા નાનાધિમુક્તયો યે ત્રૈધાતુકાન્નિઃસૃતાઃ, કિં તેષામેકં નિર્વાણમુત દ્વે ત્રીણિ વા? ભગવાનાહ - સર્વધર્મસમતાવબોધાદ્ધિ કાશ્યપ નિર્વાણમ્ । તચ્ચૈકમ્, ન દ્વે ન ત્રીણિ । તેન હિ કાશ્યપ ઉપમાં તે કરિષ્યામિ । ઉપમયા ઇહૈકત્યા વિજ્ઞપુરુષા ભાષિતસ્યાર્થમાજાનન્તિ । તદ્યથા કાશ્યપ જાત્યન્ધઃ પુરુષઃ । સ એવં બ્રૂયાન્ન સન્તિ સુવર્ણદુર્વણાનિ રૂપાણિ, ન સન્તિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનાં રૂપાણાં દ્રષ્ટારઃ, ન સ્તઃ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ, ન સન્તિ નક્ષત્રાણિ, ન સન્તિ ગ્રહાઃ, ન સન્તિ ગ્રહાણાં દ્રષ્ટારઃ । અથાન્યે પુરુષાસ્તસ્ય જાત્યન્ધસ્ય પુરુષસ્ય પુરત એવં વદેયુઃ - સન્તિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનિ રૂપાણિ, સન્તિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનાં રૂપાણાં દ્રષ્ટારઃ, સ્તઃ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ, સન્તિ નક્ષત્રાણિ, સન્તિ ગ્રહાઃ, સન્તિ ગ્રહાણાં દ્રષ્ટારઃ । સ ચ જાત્યન્ધઃ પુરુષસ્તેષાં પુરુષાણાં ન શ્રદ્દધ્યાત્, નોક્તં ગૃહ્ણીયાત્ । અથ કશ્ચિદ્ વૈદ્યઃ સર્વવ્યાધિજ્ઞઃ સ્યાત્ । સ તં જાત્યન્ધં પુરુષં પશ્યેત્ । તસ્યૈવં સ્યાત્ - તસ્ય પુરુષસ્ય પૂર્વપાપેન કર્મણા વ્યાધિરુત્પન્નઃ । યે ચ કેચન વ્યાધય ઉત્પદ્યન્તે, તે સર્વે ચતુર્વિધાઃ - વાતિકાઃ પૈત્તિકાઃ શ્લૈઃમિકાઃ સાંનિપાતિકાશ્ચ । અથ સ વૈદ્યસ્તસ્ય વ્યાધેર્વ્યુપશમનાર્થં પુનઃ પુનરુપાયં ચિન્તયેત્ ।
તસ્યૈવં સ્યાત્ - યાનિ ખલ્વિમાનિ દ્રવ્યાણિ પ્રચરન્તિ, ન તૈઃ શક્યો ઽયં વ્યાધિશ્ચિકિત્સિતુમ્ । સન્તિ તુ હિમવતિ પર્વતરાજે ચતસ્ર ઓષધયઃ । કતમાશ્ચતસ્રઃ? તદ્યથા - પ્રથમા સર્વવર્ણરસસ્થાનાનુગતા નામ, દ્વિતીયા સર્વવ્યાધિપ્રમોચની નામ, તૃતીયા સર્વવિષવિનાશની નામ, ચતુર્થી યથાસ્થાનસ્થિતસુખપ્રદા નામ । ઇમાશ્ચતસ્રઃ ઓષધયઃ । અથ સ વૈદ્યસ્તસ્મિન્ જાત્યન્ધે કારુણ્યમુત્પાદ્ય તાદૃશમુપાયં ચિન્તયેત્, યેનોપાયેન હિમવન્તં પર્વતરાજં શક્નુયાદ્ગન્તમ્ । ગત્વા ચોર્ધ્વમપ્યારોહેત્, અધો ઽપ્યવતરેત્, તિર્યગપિપ્રવિચિનુયાત્ । સ એવં પ્રવિચિન્વંસ્તાશ્ચતસ્ર ઓષધીરારાગયેત્ । આરાગ્ય ચ કાંચિદ્દન્તૈઃ ક્ષોદિતાં કૃત્વા દદ્યાત્, કાંચિત્ પેષયિત્વા દદ્યાત્, કાંચિદન્યદ્રવ્યસંયોજિતાં પાચયિત્વા દદ્યાત્, કાંચિદામદ્રવ્યસંયોજિતાં કૃત્વા દદ્યાત્, કાંચિચ્છલાકયા શરીરસ્થાનં વિદ્ધ્વા દદ્યાત્, કાંચિદગ્નિના પરિદાહ્ય દદ્યાત્, કાંચિદન્યોન્યદ્રવ્યસંયુક્તાં યાવત્ પાનભોજનાદિષ્વપિ યોજયિત્વા દદ્યાત્ । અથ સ જાત્યન્ધપુરુષસ્તેનોપાયયોગેન ચક્ષુઃ પ્રતિલભેત । સ પ્રતિલબ્ધચક્ષુર્બહિરધ્યાત્મં દૂરે આસન્ને ચ ચન્દ્રસૂર્યપ્રભાં નક્ષત્રાણિ ગ્રહાન્ સર્વરૂપાણિ ચ પશ્યેત્ । એવં ચ વદેત્ - અહો બતાહં મૂઢઃ, યો ઽહં પૂર્વમાચક્ષમાણાનાં ન શ્રદ્દધામિ, નોક્તં ( વૈદ્ય 92 ) ગૃહ્ણામિ । સો ઽહમિદાનીં સર્વં પશ્યામિ । મુક્તો ઽસ્મિ અન્ધભાવાત્ । પ્રતિલબ્ધચક્ષુશ્ચાસ્મિ । ન ચ મે કશ્ચિદ્ વિશિષ્ટતરો ઽસ્તીતિ । તેન ચ સમયેન પઞ્ચાભિજ્ઞા ઋષયો ભવેયુર્દિવ્યચક્ષુર્દિવ્યશ્રોત્રપરચિત્તજ્ઞાનપૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનર્દ્ધિવિમોક્ષક્રિયાકુશલાઃ, તે તં પુરુષમેવં વદેયુઃ - કેવલં ભોઃ પુરુષ ત્વયા ચક્ષુઃ પ્રતિલબ્ધમ્ । ન તુ ભવાન્ કિંચિજ્જાનાતિ । કુતો ઽભિમાનસ્તે સમુત્પન્નઃ? ન ચ તે ઽસ્તિ પ્રજ્ઞા । ન ચાસિ પણ્ડિતઃ । તમેનમેવં વદેયુઃ - યદા ત્વં ભોઃ પુરુષ અન્તર્ગૃહં નિષણ્ણો બહિરન્યાનિ રૂપાણિ ન પશ્યસિ, ન ચ જાનાસિ, નાપિ તે યે સત્ત્વાઃ સ્નિગ્ધચિત્તા વા દ્રુગ્ધચિત્તા વા । ન વિજાનીષે પઞ્ચયોજનાન્તરસ્થિતસ્ય જનસ્ય ભાષમાણસ્ય । ભેરીશઙ્ખાદીનાં શબ્દં ન પ્રજાનાસિ, ન શૃણોષિ । ક્રોશાન્તરમપ્યનુત્ક્ષિપ્ય પાદૌ ન શક્નોષિ ગન્તુમ્ । જાતસંવૃદ્ધશ્ચાસિ માતુઃ કુક્ષૌ । તાં ચ ક્રિયાં ન સ્મરસિ । તત્કથમસિ પણ્ડિતઃ? કથં ચ સર્વં પશ્યામીતિ
વદસિ? તત્સાધુ ભોઃ પુરુષ યદન્ધકારં તત્પ્રકાશમિતિ સંજાનીષે, યચ્ચ પ્રકાશં તદન્ધકારમિતિ સંજાનીષે ॥
અથ સ પુરુષસ્તાન્ ઋષીનેવં વદેત્ - ક ઉપાયઃ, કિં વા શુભં કર્મ કૃત્વેદૃશીં પ્રજ્ઞાં પ્રતિલભેય, યુષ્માકં પ્રસાદાચ્ચૈતાન્ ગુણાન્ પ્રતિલભેય? અથ ખલુ તે ઋષયસ્તસ્ય પુરુષસ્યૈવં કથયેયુઃ - યદીચ્છસિ, અરણ્યે વસ । પર્વતગુહાસુ વા નિષણ્ણો ધર્મં ચિન્તય । ક્લેશાશ્ચ તે પ્રહાતવ્યાઃ । તથા ધૂતગુણસમન્વાગતો ઽભિજ્ઞાઃ પ્રતિલપ્સ્યસે । અથ સ પુરુષસ્તમર્થં ગૃહીત્વા પ્રવ્રજિતઃ । અરણ્યે વસન્ એકાગ્રચિત્તો લોકતૃષ્ણાં પ્રહાય પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ પ્રાપ્નુયાત્ । પ્રતિલબ્ધાભિજ્ઞશ્ચ ચિન્તયેત્ - યદહં પૂર્વમન્યત્કર્મ કૃતવાન્, તેન મે ન કશ્ચિદ્ ગુણો ઽધિગતઃ । ઇદાનીં યથાચિન્તિતં ગચ્છામિ । પૂર્વં ચાહમલ્પપ્રજ્ઞો ઽલ્પપ્રતિસંવેદી અન્ધભૂતો ઽસ્મ્યાસીત્ ॥

ઇતિ હિ કાશ્યપ ઉપમૈષા કૃતા અસ્યાર્થસ્ય વિજ્ઞપ્તયે । અયં ચ પુનરત્રાર્થો દ્રષ્ટવ્યઃ । જાત્યન્ધ ઇતિ કાશ્યપ ષડ્ગતિસંસારસ્થિતાનાં સત્ત્વાનામેતદધિવચનમ્, યે સદ્ધર્મં ન જાનન્તિ, ક્લેશતમોન્ધકારં ચ સંવર્ધયન્તિ । તે ચાવિદ્યાન્ધાઃ । અવિદ્યાન્ધાશ્ચ સંસ્કારાનુપવિચિન્વતિ, સંસ્કારપ્રત્યયં ચ નામરૂપમ્, યાવદેવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતિ । એવમવિદ્યાન્ધાસ્તિષ્ઠન્તિ સત્ત્વાઃ સંસારે । તથાગતસ્તુ કરુણાં જનયિત્વા ત્રૈધાતુકાન્નિઃસૃતઃ પિતેવ પ્રિયે એકપુત્રકે કરુણાં જનયિત્વા ત્રૈધાતુકે ઽવતીર્ય સત્ત્વાન્ સંસારચક્રે પરિભ્રમતઃ સંપશ્યતિ । ન ચ તે સંસારાન્નિઃસરણં પ્રજાનન્તિ । અથ ભગવાંસ્તાન્ પ્રજ્ઞાચક્ષુષા પશ્યતિ । દૃષ્ટ્વા ચ જાનાતિ - અમી સત્ત્વાઃ પૂર્વં કુશલં કૃત્વા મન્દદ્વેષાસ્તીવ્રરાગાઃ, મન્દરાગાસ્તીવ્રદ્વેષાઃ, કેચિદલ્પપ્રજ્ઞાઃ, કેચિત્ પણ્ડિતાઃ, કેચિત્પરિપાકશુદ્ધાઃ, કેચિન્મિથ્યાદૃષ્ટયઃ । તેષાં સત્ત્વાનાં તથાગત ઉપાયકૌશલ્યેન ત્રીણિ યાનાનિ દેશયતિ । તત્ર યથા તે ઋષયઃ પઞ્ચાભિજ્ઞા વિશુદ્ધચક્ષુષઃ, એવં બોધિસત્ત્વા બોધિચિત્તાન્યુત્પાદ્ય અનુત્પત્તિકીં ધર્મક્ષાન્તિં પ્રતિલભ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્તે ॥
તત્ર યથાસૌ મહાવૈદ્યઃ, એવં તથાગતો દ્રષ્ટવ્યઃ । યથાસૌ જાત્યન્ધસ્તથા મોહાન્ધાઃ સત્ત્વા દ્રષ્ટવ્યાઃ । યથા વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ, એવં રાગદ્વેષમોહાઃ, દ્વાષષ્ટિ ચ દૃષ્ટિકૃતાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ । યથા ચતસ્ર ઓષધયસ્તથા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતનિર્વાણદ્વારં ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ । યથા યથા દ્રવ્યાણ્યુપયુજ્યન્તે, તથા તથા વ્યાધયઃ પ્રશામ્યન્તીતિ । એવં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ વિમોક્ષમુખાનિ ભાવયિત્વા સત્ત્વા અવિદ્યાં નિરોધયન્તિ । અવિદ્યાનિરોધાત્ સંસ્કારનિરોધઃ, યાવદેવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય નિરોધો ભવતિ । એવં ચાસ્ય ચિત્તં ન કુશલે તિષ્ઠતિ ન પાપે ॥
યથા અન્ધશ્ચક્ષુઃ પ્રતિલભતે, તથા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનીયો દ્રષ્ટવ્યઃ । સંસારક્લેશબન્ધનાનિ ચ્છિનત્તિ । ક્લેશબન્ધનાન્નિર્મુક્તઃ પ્રમુચ્યતે ષઙ્ગતિકાત્ ત્રૈધાતુકાત્ । તેન શ્રાવકયાનીયઃ એવં જાનાતિ, એવં ચ વાચં ભાષતે - ન સન્ત્યપરે ધર્મા અભિસંબોદ્ધવ્યાઃ । નિર્વાણપ્રાપ્તો ઽસ્મીતિ । અથ ખલુ તથાગતસ્તસ્મૈ ધર્મં દેશયતિ । યેન સર્વધર્મા ન પ્રાપ્તાઃ, કુતસ્તસ્ય નિર્વાણમિતિ? તં ભગવાન્ બોધૌ સમાદાપયતિ । સ ઉત્પન્નબોધિચિત્તો ન સંસારસ્થિતો ન નિર્વાણપ્રાપ્તો ભવતિ । સો ઽવબુધ્ય ત્રૈધાતુકં દશસુ દિક્ષુ શૂન્યં નિર્મિતોપમં માયોપમં સ્વપ્નમરીચિપ્રતિશ્રુત્કોપમં લોકં પશ્યતિ । સ સર્વધર્માનનુત્પન્નાનનિરુદ્ધાન્ અબદ્ધાનમુક્તાન્ અતમોન્ધકારાન્ નપ્રકાશાન્ પશ્યતિ । ય એવં ગમ્ભીરાન્ ધર્માન્ પશ્યતિ, સ પશ્યતિ અપશ્યનયા સર્વત્રૈધાતુકં પરિપૂર્ણમન્યોન્યસત્ત્વાશયાધિમુક્તમ્ ॥
અથ ખલુ ભગવાનિમમેવાર્થં ભૂયસ્યા માત્રયા સંદર્શયમાનઃ તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
ચન્દ્રસૂર્યપ્રભા યદ્વન્નિપતન્તિ સમં નૃષુ ।
ગુણવત્સ્વથ પાપેષુ પ્રભાયા નોનપૂર્ણતા

તથાગતસ્ય પ્રજ્ઞાભા સમા હ્યાદિત્યચન્દ્રવત્ ।
સર્વસત્ત્વાન્ વિનયતે ન ચોના નૈવ ચાધિકા

યથા કુલાલો મૃદ્ભાણ્ડં કુર્વન્ મૃત્સુ સમાસ્વપિ ।
ભવન્તિ ભાજના તસ્ય ગુડક્ષીરધૃતામ્ભસામ્

અશુચેઃ કાનિચિત્તત્ર દધ્નો ઽન્યાનિ ભવન્તિ તુ ।
મૃદમેકાં સ ગૃહ્ણાતિ કુર્વન્ ભાણ્ડાનિ ભાર્ગવઃ

યાદૃક્ પ્રક્ષિપ્યતે દ્રવ્યં ભાજનં તેન લક્ષ્યતે ।
સત્ત્વાવિશેષે ઽપિ તથા રુચિભેદાત્તથાગતાઃ

યાનભેદં વર્ણયન્તિ બુદ્ધયાનં તુ નિંશ્ચિતમ્ ।
સંસારચક્રસ્યાજ્ઞાનાન્નિર્વૃતિં ન વિજાનતે

યસ્તુ શૂન્યાન્ વિજાનાતિ ધર્માનાત્મવિવર્જિતાન્ ।
સંબુદ્ધાનાં ભગવતાં બોધિં જાનાતિ તત્ત્વતઃ

પ્રજ્ઞામધ્યવ્યવસ્થાનાત્ પ્રત્યેકજિન ઉચ્યતે ।
શૂન્યજ્ઞાનવિહીનત્વાચ્છ્રાવકઃ સંપ્રભાષ્યતે

સર્વધર્માવબોધાત્તુ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઉચ્યતે ।
તેનોપાયશતૈર્નિત્યં ધર્મં દેશેતિ પ્રાણિનામ્

યથા હિ કશ્ચિજ્જાત્યન્ધઃ સૂર્યેન્દુગ્રહતારકાઃ ।
અપશ્યન્નેવમાહાસૌ નાસ્તિ રૂપાણિ સર્વશઃ

જાત્યન્ધે તુ મહાવૈદ્યઃ કારુણ્યં સંનિવેશ્ય હ ।
હિમવન્તં સ ગત્વાન તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તથા

સર્વવર્ણરસ્થાના નગાલ્લભત ઓષધીઃ ।
એવમાદીશ્ચતસ્રો ઽથ પ્રયોગમકરોત્તતઃ

દન્તૈઃ સંચૂર્ણ્ય કાંચિત્તુ પિષ્ટ્વા ચાન્યાં તથાપરામ્ ।
સૂચ્યગ્રેણ પ્રવેશ્યાઙ્ગે જાત્યન્ધાય પ્રયોજયેત્

સ લબ્ધચક્ષુઃ સંપશ્યેત્ સૂર્યેન્દુગ્રહતારકાઃ ।
એવં ચાસ્ય ભવેત્પૂર્વજ્ઞાનાત્તદુદાહૃતમ્

એવં સત્ત્વા મહાજ્ઞાના જાત્યન્ધાઃ સંસરન્તિ હિ ।
પ્રતીત્યોત્પાદચક્રસ્ય અજ્ઞાનાદ્દુઃખવર્ત્મનઃ

એવમજ્ઞાનસંમૂઢે લોકે સર્વવિદુત્તમઃ ।
તથાગતો મહાવૈદ્ય ઉત્પન્નઃ કરુણાત્મકઃ

ઉપાયકુશલઃ શાસ્તા સદ્ધર્મં દેશયત્યસૌ ।
અનુત્તરાં બુદ્ધબોધિં દેશયત્યગ્રયાનિકે

પ્રકાશયતિ મધ્યાં તુ મધ્યપ્રજ્ઞાય નાયકઃ ।
સંસારભીરવે બોધિમન્યાં સંવર્ણયત્યપિ

ત્રૈધાતુકાન્નિઃસૃતસ્ય શ્રાવકસ્ય વિજાનતઃ ।
ભવત્યેવં મયા પ્રાપ્તં નિર્વાણમમલં શિવમ્

તામેવ તત્ર પ્રકાશેમિ નૈતન્નિર્વાણમુચ્યતે ।
સર્વધર્માવબોધાત્તુ નિર્વાણં પ્રાપ્યતે ઽમૃતમ્

મહર્ષયો યથા તસ્મૈ કરુણાં સંનિવેશ્ય વૈ ।
કથયન્તિ ચ મૂઢો ઽસિ મા તે ઽભૂજ્જ્ઞાનવાનહમ્

અભ્યન્તરાવસ્થિતસ્ત્વં યદા ભવસિ કોષ્ઠકે ।
બહિર્યદ્વર્તતે તદ્વૈ ન જાનીષે ત્વમલ્પધીઃ

યો ઽભ્યન્તરે ઽવસ્થિતસ્તુ બહિર્જ્ઞાતં કૃતાકૃતમ્ ।
સો અદ્યાપિ ન જાનાતિ કુતસ્ત્વં વેત્સ્યસે ઽલ્પધીઃ

પઞ્ચયોજનમાત્રં તુ યઃ શબ્દો નિશ્ચરેદિહ ।
તં શ્રોતું ન સમર્થો ઽસિ પ્રાગેવાન્યં વિદૂરતઃ

ત્વયિ યે પાપચિત્ત વા અનુનીતાસ્તથાપરે ।
તે ન શક્યં ત્વયા જ્ઞાતુમભિમાનઃ કુતો ઽસ્તિ તે

ક્રોશમાત્રે ઽપિ ગન્તવ્યે પદવીં ન વિના ગતિઃ ।
માતુઃ કુક્ષૌ ચ યદ્વૃત્તં વિસ્મૃતં તત્તદેવ તે

અભિજ્ઞા યસ્ય પઞ્ચૈતાઃ સ સર્વજ્ઞ ઇહોચ્યતે ।
ત્વં મોહાદપ્યકિંચિજ્જ્ઞઃ સર્વજ્ઞો ઽસ્મીતિ ભાષસે

સર્વજ્ઞત્વં પ્રાર્થયસે યદ્યભિજ્ઞાભિનિર્હરેઃ ।
તં ચાભિજ્ઞાભિનિર્હારમરણ્યસ્થો વિચિન્તય ।
ધર્મં વિશુદ્ધં તેન ત્વમભિજ્ઞાઃ પ્રતિલપ્સ્યસે

સો ઽર્થં ગૃહ્ય ગતો ઽરણ્યં ચિન્તયેત્ સુસમાહિતઃ ।
અભિજ્ઞાઃ પ્રાપ્તવાન્ પઞ્ચ નચિરેણ ગુણાન્વિતઃ

તથૈવ શ્રાવકાઃ સર્વે પ્રાપ્તનિર્વાણસંજ્ઞિનઃ ।
જિનો ઽથ દેશયેત્તસ્મૈ વિશ્રામો ઽયં ન નિર્વૃતિઃ

ઉપાય એષ બુદ્ધાનાં વદન્તિ યદિમં નયમ્ ।
સર્વજ્ઞત્વમૃતે નાસ્તિ નિર્વાણં તત્સમારભ

ત્ર્યધ્વજ્ઞાનમનન્તં ચ ષટ્ ચ પારમિતાઃ શુભાઃ ।
શૂન્યતામનિમિત્તં ચ પ્રણિધાનવિવર્જિતમ્

બોધિચિત્તં ચ યે ચાન્યે ધર્મા નિર્વાણગામિનઃ ।
સાસ્રવાનાસ્રવાઃ શાન્તાઃ સર્વે ગગનસંનિભાઃ

બ્રહ્મવિહારાશ્ચત્વારઃ સંગ્રહા યે ચ કીર્તિતાઃ ।
સત્ત્વાનાં વિનયાર્થાય કીર્તિતાઃ પરમર્ષિભિઃ

યશ્ચ ધર્માન્ વિજાનાતિ માયાસ્વપ્નસ્વભાવકાન્ ।
કદલીસ્કન્ધનિઃસારાન્ પ્રતિશ્રુત્કાસમાનકાન્

તત્સ્વભાવં ચ જાનાતિ ત્રૈધાતુકમશેષતઃ ।
અબદ્ધમવિમુક્તં ચ ન વિજાનાતિ નિર્વૃતિમ્

સર્વધર્માન્ સમાન્ શૂન્યાન્નિર્નાનાકરણાત્મકાન્ ।
ન ચૈતાન્ પ્રેક્ષતે નાપિ કિંચિદ્ધર્મં વિપશ્યતિ

સ પશ્યતિ મહાપ્રજ્ઞો ધર્મકાયમશેષતઃ ।
નાસ્તિ યાનત્રયં કિંચિદેકયાનમિહાસ્તિ તુ

સર્વધર્માઃ સમાઃ સર્વે સમાઃ સમસમાઃ સદા ।
એવં જ્ઞાત્વા વિજાનાતિ નિર્વાણમમૃતં શિવમ્