Saddharmapuṇḍarīkasūtra · Chapter 5
ityāryasaddharmapuṇḍarīke dharmaparyāye adhimuktiparivarto nāma caturthaḥ ||
Saddhp_5: oṣadhīparivartaḥ |
atha khalu bhagavānāyuṣmantaṃ mahākāśyapaṃ tāṃścānyān sthavirān mahāśrāvakānāmantrayāmāsa - sādhu sādhu mahākāśyapa | sādhu khalu punaryuṣmākaṃ kāśyapa yadyūyaṃ tathāgatasya bhūtān guṇavarṇān bhāṣadhve | ete ca kāśyapa tathāgatasya bhūtā guṇāḥ | ataścānye 'prameyā asaṃkhyeyāḥ, yeṣāṃ na sukaraḥ paryanto 'dhigantumaparimitānapi kalpān bhāṣamāṇaiḥ | dharmasvāmī kāśyapa tathāgataḥ, sarvadharmāṇāṃ rājā prabhurvaśī | yaṃ ca kāśyapa tathāgato dharmaṃ yatropanikṣipati, sa tathaiva bhavati | sarvadharmāśca kāśyapa tathāgato yuktyopanikṣipati | tathāgatajñānenopanikṣipati | yathā te dharmāḥ sarvajñabhūmimeva gacchanti | sarvadharmārthagatiṃ ca tathāgato vyavalokayati | sarvadharmārthavaśitāprāptaḥ sarvadharmādhyāśayaprāptaḥ sarvadharmaviniścayakauśalyajñānaparamapāramitāprāptaḥ sarvajñajñānasaṃdarśakaḥ sarvajñajñānāvatārakaḥ sarvajñajñānopanikṣepakaḥ kāśyapa tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ ||
tadyathāpi nāma kāśyapa asyāṃ trisāhasramahāsāhasrāyāṃ lokadhātau yāvantastṛṇagulmauṣadhivanaspatayo nānāvarṇā nānāprakārā oṣadhigrāmā nānānāmadheyāḥ pṛthivyāṃ jātāḥ parvatagirikandareṣu vā | meghaśca mahāvāriparipūrṇa unnamet, unnamitvā sarvāvatīṃ trisāhasramahāsāhasrāṃ lokadhātuṃ saṃchādayet | saṃchādya ca sarvatra samakālaṃ vāri pramuñcet | tatra kāśyapa ye tṛṇagulmauṣadhivanaspatayo 'syāṃ trisāhasramahāsāhasralokadhātau, tatra ye taruṇāḥ komalanālaśākhāpatrapalāśāstṛṇagulmauṣadhivanaspatayo drumā mahādrumāḥ, sarve te tato mahāmeghapramuktādvāriṇo yathābalaṃ yathāviṣayamabdhātuṃ pratyāpibanti | te caikarasena vāriṇā prabhūtena meghapramuktena yathābījamanvayaṃ vivṛddhiṃ virūḍhiṃ vipulatāmāpadyante, tathā ca puṣpaphalāni prasavanti | te ca pṛthak pṛthagū nānānāmadheyāni pratilabhante | ekadharaṇīpratiṣṭhitāśca te sarve oṣadhigrāmā bījagrāmā ekarasatoyābhiṣyanditāḥ | evameva kāśyapa tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loka utpadyate | yathā mahāmeghaḥ unnamate, tathā tathāgato 'pyutpadya sarvāvantaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokaṃ svareṇābhivijñāpayati | tadyathāpi nāma kāśyapa mahāmeghaḥ sarvāvatīṃ trisāhasramahāsāhasrāṃ lokadhātumavacchādayati, evameva kāśyapa tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sadevamānuṣāsurasya lokasya purata evaṃ śabdamudīrayati, ghoṣamanuśrāvayati - tathāgato 'smi bhavanto devamanuṣyāḥ arhan samyaksaṃbuddhaḥ, tīrṇastārayāmi, mukto mocayāmi, āśvasta āśvāsayāmi, parinirvṛtaḥ parinirvāpayāmi | ahamimaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ samyak prajñayā yathābhūtaṃ prajānāmi sarvajñaḥ sarvadarśī | upasaṃkrāmantu māṃ bhavanto devamanuṣyā dharmaśravaṇāya | ahaṃ mārgasyākhyātā mārgadeśiko mārgavit mārgakovidaḥ | tatra kāśyapa bahūni prāṇikoṭīnayutaśatasahasrāṇi tathāgatasya dharmaśravaṇāyopasaṃkrāmanti | atha tathāgato 'pi teṣāṃ sattvānāmindriyavīryaparāparavaimātratāṃ ( Vaidya 85 ) jñātvā tāṃstān dharmaparyāyānupasaṃharati, tāṃ tāṃ dharmakathāṃ kathayati bahvīṃ vicitrāṃ harṣaṇīyāṃ paritoṣaṇīyāṃ prāmodyakaraṇīyāṃ hitasukhasaṃvartanakaraṇīyām | yayā
kathaya te sattvāḥ dṛṣṭa eva dharme sukhitā bhavanti, kālaṃ ca kṛtvā sugatīṣūpapadyante, yatra prabhūtāṃśca kāmān paribhuñjante, dharmaṃ ca śṛṇvanti | śrutvā ca taṃ dharmaṃ vigatanīvaraṇā bhavanti | anupūrveṇa ca sarvajñadharmeṣvabhiyujyante yathābalaṃ yathāviṣayaṃ yathāsthānam ||
tadyathāpi nāma kāśyapa mahāmeghaḥ sarvāvatīṃ trisāhasramahāsāhasrāṃ lokadhātuṃ saṃchādya samaṃ vāri pramuñcati, sarvāṃśca tṛṇagulmauṣadhivanaspatīn vāriṇā saṃtarpayati | yathābalaṃ yathāviṣayaṃ yathāsthāmaṃ ca te tṛṇagulmauṣadhivanaspatayo vāryāpibanti, svakasvakāṃ ca jātipramāṇatāṃ gacchanti | evameva kāśyapa tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho yaṃ dharmaṃ bhāṣate, sarvaḥ sa dharma ekaraso yaduta vimuktiraso virāgaraso nirodharasaḥ sarvajñajñānaparyavasānaḥ | tatra kāśyapa ye te sattvāstathāgatasya dharmaṃ bhāṣamāṇasya śṛṇvanti dhārayanti abhisaṃyujyante, na te ātmanātmānaṃ jānanti vā vedayanti vā budhyanti vā | tatkasya hetoḥ? tathāgata eva kāśyapa tān sattvāṃstathā jānāti, ye ca te, yathā ca te, yādṛśāśca te | yaṃ ca te cintayanti, yathā ca te cintayanti, yena ca te cintayanti | yaṃ ca te bhāvayanti, yathā ca te bhāvayanti, yena ca te bhāvayanti | yaṃ ca te prāpnuvanti, yathā ca te prāpnuvanti, yena ca te prāpnuvanti | tathāgata eva kāśyapa tatra pratyakṣaḥ pratyakṣadarśī yathā ca darśī teṣāṃ sattvānāṃ tāsu tāsu bhūmiṣu sthitānāṃ tṛṇagulmauṣadhivanaspatīnāṃ hīnotkṛṣṭamadhyamānām | so 'haṃ kāśyapa ekarasadharma viditvā yaduta vimuktirasaṃ nirvṛtirasaṃ nirvāṇaparyavasānaṃ nityaparinirvṛtamekabhūmikamākāśagatikamadhimuktiṃ sattvānāmanurakṣamāṇo na sahasaiva sarvajñajñānaṃ saṃprakāśayāmi | āścaryaprāptā adbhutaprāptā yūyaṃ kāśyapa yadyūyaṃ saṃdhābhāṣitaṃ tathāgatasya na śaknutha avataritum | tatkasya hetoḥ? durvijñeyaṃ kāśyapa tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saṃdhābhāṣitamiti ||
atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimamevārthaṃ bhūyasyā mātrayā saṃdarśayamāna imā gāthā abhāṣata -
dharmarājā ahaṃ loke utpanno bhavamardanaḥ /
dharmaṃ bhāṣāmi sattvānāmadhimuktiṃ vijāniya
dhīrabuddhī mahāvīrā ciraṃ rakṣanti bhāṣitam /
rahasyaṃ cāpi dhārenti na ca bhāṣanti prāṇinām
durbodhyaṃ cāpi tajjñānaṃ sahasā śrutva bāliśāḥ /
kāṅkṣāṃ kuryuḥ sudurmedhāstato bhraṣṭā bhrameyu te
yathāviṣayu bhāṣāmi yasya yādṛśakaṃ balam /
anyamanyehi arthehi dṛṣṭiṃ kurvāmi ujjukām
yathāpi kāśyapā megho lokadhātūya unnataḥ /
sarvamonahatī cāpi chādayanto vasuṃdharām
so ca vārisya saṃpūrṇo vidyunmālī mahāmbudaḥ /
nirnādayanta śabdena harṣayet sarvadehinaḥ
sūryaraśmī nivāritvā śītalaṃ kṛtva maṇḍalam /
hastaprāpto 'vatiṣṭhanto vāri muñcet samantataḥ
sa caiva mama muñceta āpaskandhamanalpakam /
prākharantaḥ samantena tarpayenmedinīmimām
iha yā kāci medinyāṃ jātā oṣadhayo bhavet /
tṛṇagulmavanaspatyo drumā vātha mahādrumāḥ
sasyāni vividhānyeva yadvāpi haritaṃ bhavet /
parvate kandare caiva nikuñjeṣu ca yadbhavet
sarvān saṃtarpayenmeghastṛṇagulmavanaspatīn /
tṛṣitāṃ dharaṇīṃ tarpet pariṣiñcati cauṣadhīḥ
tacca ekarasaṃ vāri meghamuktamihasthitam /
yathābalaṃ yathāviṣayaṃ tṛṇagulmā pibanti tat
drumāśca ye keci mahādrumāśca khudrāka madhyāśca yathāvayāśca /
yathābalaṃ sarve pibanti vāri pibanti vardhanti yathecchakāmāḥ
kāṇḍena nālena tvacā yathaiva śākhāpraśākhāya tathaiva patraiḥ /
vardhanti puṣpehi phalehi caiva meghābhivṛṣṭena mahauṣadhīyaḥ
yathābalaṃ tā viṣayaśca yādṛśo yāsāṃ ca yad yādṛśakaṃ ca bījam /
svakasvakaṃ tāḥ prasavaṃ dadanti vāriṃ ca taṃ ekarasaṃ pramuktam
emeva buddho 'pi ha loke kāśyapa utpadyate vāridharo va loke /
utpadya ca bhāṣati lokanātho bhūtāṃ cariṃ darśayate ca prāṇinām
evaṃ ca saṃśrāvayate maharṣiḥ puraskṛto loke sadevake 'smin /
tathāgato 'haṃ dvipadottamo jino utpannu lokasmi yathaiva meghaḥ
saṃtarpayiṣyāmyahu sarvasattvān saṃśuṣkagātrāṃstribhave vilagnān /
duḥkhena śuṣyanta sukhe sthapeyaṃ kāmāṃśca dāsyāmyahu nirvṛtiṃ ca
śṛṇotha me devamanuṣyasaṃghā upasaṃkramadhvaṃ mama darśanāya /
tathāgato 'haṃ bhagavānanābhibhūḥ saṃtāraṇārthaṃ iha loki jātaḥ
bhāṣāmi ca prāṇisahasrakoṭināṃ dharmaṃ viśuddhaṃ abhidarśanīyam /
ekā ca tasyo samatā tathatvaṃ yadidaṃ vimuktiścatha nirvṛtī ca
svareṇa caikena vadāmi dharmaṃ bodhiṃ nidānaṃ kariyāna nityam /
samaṃ hi etadviṣamatva nāsti na kaści vidveṣu na rāgu vidyate
anunīyatā mahya na kācidasti premā ca doṣaśca na me kahiṃcit /
samaṃ ca dharmaṃ pravadāmi dehināṃ yathaikasattvasya tathā parasya
ananyakarmā pravadāmi dharmaṃ gacchantu tiṣṭhantu niṣīdamānaḥ /
niṣaṇṇa śayyāsanamāruhitvā kilāsitā mahya na jātu vidyate
saṃtarpayāmī imu sarvalokaṃ megho va vāriṃ sama muñcamānaḥ /
āryeṣu nīceṣu ca tulyabuddhirduḥśīlabhūteṣvatha śīlavatsu
vinaṣṭacāritra tathaiva ye narāścāritraācārasamanvitāśca /
dṛṣṭisthitā ye ca vinaṣṭadṛṣṭī samyagdṛśo ye cāviśuddhadṛṣṭayaḥ
hīneṣu cotkṛṣṭamatīṣu cāpi mṛdvindriyeṣu pravadāmi dharmam /
kilāsitāṃ sarva vivarjayitvā samyak pramuñcāmyahu dharmavarṣam
yathābalaṃ ca śruṇiyāna mahyaṃ vividhāsu bhūmīṣu pratiṣṭhihanti /
deveṣu martyeṣu manorameṣu śakreṣu brahmeṣvatha cakravartiṣu
kṣudrānukṣudrā ima oṣadhīyo kṣudrīka etā iha yāva loke /
anyā ca madhyā mahatī ca oṣadhī śṛṇotha tāḥ sarva prakāśayiṣye
anāsravaṃ dharma prajānamānā nirvāṇaprāptā viharanti ye narāḥ /
ṣaḍabhijña traividya bhavanti ye ca sā kṣudrikā oṣadhi saṃpravuttā
girikandeṣū viharanti ye ca pratyekabodhiṃ spṛhayanti ye narāḥ /
ye īdṛśā madhyaviśuddhabuddhayaḥ sā madhyamā oṣadhi saṃpravuttā
ye prārthayante puruṣarṣabhatvaṃ buddho bhaviṣye naradevanāthaḥ /
vīryaṃ ca dhyānaṃ ca niṣevamāṇāḥ sā oṣadhī agra iyaṃ pravuccati
ye cāpi yuktāḥ sugatasya putrā maitrīṃ niṣevantiha śāntacaryām /
niṣkāṅkṣaprāptā puruṣarṣabhatve ayaṃ drumo vucyati evarūpaḥ
avivarticakraṃ hi pravartayantā ṛddhībalasmin sthita ye ca dhīrāḥ /
pramocayanto bahu prāṇikoṭī mahādrumo so ca pravuccate hi
samaśca so dharma jinena bhāṣito meghena vā vāri samaṃ pramuktam /
citrā abhijñā ima evarūpā yathauṣadhīyo dharaṇītalasthāḥ
anena dṛṣṭāntanidarśanena upāyu jānāhi tathāgatasya /
yathā ca so bhāṣati ekadharmaṃ nānāniruktī jalabindavo vā
mamāpi co varṣatu dharmavarṣaṃ loko hyayaṃ tarpitu bhoti sarvaḥ /
yathābalaṃ cānuvicintayanti subhāṣitaṃ ekarasaṃ pi dharmam
tṛṇagulmakā vā yatha varṣamāṇe madhyā pi vā oṣadhiyo yathaiva /
drumā pi vā te ca mahādrumā vā yatha śobhayante daśadikṣu sarve
iyaṃ sadā lokahitāya dharmatā tarpeti dharmeṇimu sarvalokam /
saṃtarpitaścāpyatha sarvalokaḥ pramuñcate oṣadhi puṣpakāṇi
madhyāpi ca oṣadhiyo vivardhayī arhanta ye te sthita āsravakṣaye /
pratyekabuddhā vanaṣaṇḍacāriṇo niṣpādayī dharmamimaṃ subhāṣitam
bahubodhisattvāḥ smṛtimanta dhīrāḥ sarvatra traidhātuki ye gatiṃgatāḥ /
paryeṣamāṇā imamagrabodhiṃ drumā va vardhanti ti nityakālam
ye ṛddhimantaścatudhyānadhyāyino ye śūnyatāṃ śrutva janenti prītim /
raśmīsahasrāṇi pramuñcamānāste caiva vuccanti mahādrumā iha
etādṛśī kāśyapa dharmadeśanā meghena vā vāri samaṃ pramuktam /
bahvī vivardhanti mahauṣadhīyo manuṣyapuṣpāṇi anantakāni
svapratyayaṃ dharma prakāśayāmi kālena darśemi ca buddhabodhim /
upāyakauśalyu mamaitadagraṃ sarveṣa co lokavināyakānām
paramārtha evaṃ mayaṃ bhūtabhāṣito te śrāvakāḥ sarvi na enti nirvṛtim /
caranti ete vara bodhicārikāṃ buddhā bhaviṣyantimi sarvaśrāvakāḥ
punaraparaṃ kāśyapa tathāgataḥ sattvavinaye samo na cāsamaḥ | tadyathā kāśyapa candrasuryaprabhā sarvalokamavabhāsayati kuśalakāriṇamakuśalakāriṇaṃ cordhvāvasthitamadharāvasthitaṃ ca sugandhi durgandhi, sā sarvatra samaṃ prabhā nipatati na viṣamam, evameva kāśyapa tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ sarvajñajñānacittaprabhā sarveṣu pañcagatyupapanneṣu sattveṣu yathādhimuktiṃ mahāyānikapratyekabuddhayānikaśrāvakayānikeṣu saddharmadeśanā samaṃ pravartate | na ca tathāgatasya jñānaprabhāyā ūnatā vā atiriktatā vā yathāpuṇyajñānasamudāgamāya saṃbhavati | na santi kāśyapa trīṇi yānāni | kevalamanyonyacaritāḥ sattvāḥ, tena trīṇi yānāni prajñapyante ||
evamukte āyuṣmān mahākāśyapo bhagavantametadavocat - yadi bhagavan na santi trīṇi yānāni, kiṃ kāraṇaṃ pratyutpanne 'dhvani śrāvakapratyekabuddhabodhisattvānāṃ prajñaptiḥ prajñapyate? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ mahākāśyapametadavocat - tadyathā kāśyapa kumbhakāraḥ samāsu mṛttikāsu bhājanāni karoti | tatra kānicid guḍabhājanāni bhavanti, kānicid ghṛtabhājanāni, kānicid dadhikṣīrabhājanāni, kānicid hīnānyaśucibhājanāni bhavanti, na ca mṛttikāyā nānātvam, atha ca dravyaprakṣepamātreṇa bhājanānāṃ nānātvaṃ prajñāyate | evameva kāśyapa ekamevedaṃ yānaṃ yaduta buddhayānam | na dvitīyaṃ na tṛtīyaṃ vā yānaṃ saṃvidyate ||
evamukte āyuṣmān mahākāśyapo bhagavantametadavocat - yadyapi bhagavan sattvā nānādhimuktayo ye traidhātukānniḥsṛtāḥ, kiṃ teṣāmekaṃ nirvāṇamuta dve trīṇi vā? bhagavānāha - sarvadharmasamatāvabodhāddhi kāśyapa nirvāṇam | taccaikam, na dve na trīṇi | tena hi kāśyapa upamāṃ te kariṣyāmi | upamayā ihaikatyā vijñapuruṣā bhāṣitasyārthamājānanti | tadyathā kāśyapa jātyandhaḥ puruṣaḥ | sa evaṃ brūyānna santi suvarṇadurvaṇāni rūpāṇi, na santi suvarṇadurvarṇānāṃ rūpāṇāṃ draṣṭāraḥ, na staḥ sūryācandramasau, na santi nakṣatrāṇi, na santi grahāḥ, na santi grahāṇāṃ draṣṭāraḥ | athānye puruṣāstasya jātyandhasya puruṣasya purata evaṃ vadeyuḥ - santi suvarṇadurvarṇāni rūpāṇi, santi suvarṇadurvarṇānāṃ rūpāṇāṃ draṣṭāraḥ, staḥ sūryācandramasau, santi nakṣatrāṇi, santi grahāḥ, santi grahāṇāṃ draṣṭāraḥ | sa ca jātyandhaḥ puruṣasteṣāṃ puruṣāṇāṃ na śraddadhyāt, noktaṃ gṛhṇīyāt | atha kaścid vaidyaḥ sarvavyādhijñaḥ syāt | sa taṃ jātyandhaṃ puruṣaṃ paśyet | tasyaivaṃ syāt - tasya puruṣasya pūrvapāpena karmaṇā vyādhirutpannaḥ | ye ca kecana vyādhaya utpadyante, te sarve caturvidhāḥ - vātikāḥ paittikāḥ ślaiḥmikāḥ sāṃnipātikāśca | atha sa vaidyastasya vyādhervyupaśamanārthaṃ punaḥ punarupāyaṃ cintayet |
tasyaivaṃ syāt - yāni khalvimāni dravyāṇi pracaranti, na taiḥ śakyo 'yaṃ vyādhiścikitsitum | santi tu himavati parvatarāje catasra oṣadhayaḥ | katamāścatasraḥ? tadyathā - prathamā sarvavarṇarasasthānānugatā nāma, dvitīyā sarvavyādhipramocanī nāma, tṛtīyā sarvaviṣavināśanī nāma, caturthī yathāsthānasthitasukhapradā nāma | imāścatasraḥ oṣadhayaḥ | atha sa vaidyastasmin jātyandhe kāruṇyamutpādya tādṛśamupāyaṃ cintayet, yenopāyena himavantaṃ parvatarājaṃ śaknuyādgantam | gatvā cordhvamapyārohet, adho 'pyavataret, tiryagapipravicinuyāt | sa evaṃ pravicinvaṃstāścatasra oṣadhīrārāgayet | ārāgya ca kāṃciddantaiḥ kṣoditāṃ kṛtvā dadyāt, kāṃcit peṣayitvā dadyāt, kāṃcidanyadravyasaṃyojitāṃ pācayitvā dadyāt, kāṃcidāmadravyasaṃyojitāṃ kṛtvā dadyāt, kāṃcicchalākayā śarīrasthānaṃ viddhvā dadyāt, kāṃcidagninā paridāhya dadyāt, kāṃcidanyonyadravyasaṃyuktāṃ yāvat pānabhojanādiṣvapi yojayitvā dadyāt | atha sa jātyandhapuruṣastenopāyayogena cakṣuḥ pratilabheta | sa pratilabdhacakṣurbahiradhyātmaṃ dūre āsanne ca candrasūryaprabhāṃ nakṣatrāṇi grahān sarvarūpāṇi ca paśyet | evaṃ ca vadet - aho batāhaṃ mūḍhaḥ, yo 'haṃ pūrvamācakṣamāṇānāṃ na śraddadhāmi, noktaṃ ( Vaidya 92 ) gṛhṇāmi | so 'hamidānīṃ sarvaṃ paśyāmi | mukto 'smi andhabhāvāt | pratilabdhacakṣuścāsmi | na ca me kaścid viśiṣṭataro 'stīti | tena ca samayena pañcābhijñā ṛṣayo bhaveyurdivyacakṣurdivyaśrotraparacittajñānapūrvanivāsānusmṛtijñānarddhivimokṣakriyākuśalāḥ, te taṃ puruṣamevaṃ vadeyuḥ - kevalaṃ bhoḥ puruṣa tvayā cakṣuḥ pratilabdham | na tu bhavān kiṃcijjānāti | kuto 'bhimānaste samutpannaḥ? na ca te 'sti prajñā | na cāsi paṇḍitaḥ | tamenamevaṃ vadeyuḥ - yadā tvaṃ bhoḥ puruṣa antargṛhaṃ niṣaṇṇo bahiranyāni rūpāṇi na paśyasi, na ca jānāsi, nāpi te ye sattvāḥ snigdhacittā vā drugdhacittā vā | na vijānīṣe pañcayojanāntarasthitasya janasya bhāṣamāṇasya | bherīśaṅkhādīnāṃ śabdaṃ na prajānāsi, na śṛṇoṣi | krośāntaramapyanutkṣipya pādau na śaknoṣi gantum | jātasaṃvṛddhaścāsi mātuḥ kukṣau | tāṃ ca kriyāṃ na smarasi | tatkathamasi paṇḍitaḥ? kathaṃ ca sarvaṃ paśyāmīti
vadasi? tatsādhu bhoḥ puruṣa yadandhakāraṃ tatprakāśamiti saṃjānīṣe, yacca prakāśaṃ tadandhakāramiti saṃjānīṣe ||
atha sa puruṣastān ṛṣīnevaṃ vadet - ka upāyaḥ, kiṃ vā śubhaṃ karma kṛtvedṛśīṃ prajñāṃ pratilabheya, yuṣmākaṃ prasādāccaitān guṇān pratilabheya? atha khalu te ṛṣayastasya puruṣasyaivaṃ kathayeyuḥ - yadīcchasi, araṇye vasa | parvataguhāsu vā niṣaṇṇo dharmaṃ cintaya | kleśāśca te prahātavyāḥ | tathā dhūtaguṇasamanvāgato 'bhijñāḥ pratilapsyase | atha sa puruṣastamarthaṃ gṛhītvā pravrajitaḥ | araṇye vasan ekāgracitto lokatṛṣṇāṃ prahāya pañcābhijñāḥ prāpnuyāt | pratilabdhābhijñaśca cintayet - yadahaṃ pūrvamanyatkarma kṛtavān, tena me na kaścid guṇo 'dhigataḥ | idānīṃ yathācintitaṃ gacchāmi | pūrvaṃ cāhamalpaprajño 'lpapratisaṃvedī andhabhūto 'smyāsīt ||
iti hi kāśyapa upamaiṣā kṛtā asyārthasya vijñaptaye | ayaṃ ca punaratrārtho draṣṭavyaḥ | jātyandha iti kāśyapa ṣaḍgatisaṃsārasthitānāṃ sattvānāmetadadhivacanam, ye saddharmaṃ na jānanti, kleśatamondhakāraṃ ca saṃvardhayanti | te cāvidyāndhāḥ | avidyāndhāśca saṃskārānupavicinvati, saṃskārapratyayaṃ ca nāmarūpam, yāvadevamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavati | evamavidyāndhāstiṣṭhanti sattvāḥ saṃsāre | tathāgatastu karuṇāṃ janayitvā traidhātukānniḥsṛtaḥ piteva priye ekaputrake karuṇāṃ janayitvā traidhātuke 'vatīrya sattvān saṃsāracakre paribhramataḥ saṃpaśyati | na ca te saṃsārānniḥsaraṇaṃ prajānanti | atha bhagavāṃstān prajñācakṣuṣā paśyati | dṛṣṭvā ca jānāti - amī sattvāḥ pūrvaṃ kuśalaṃ kṛtvā mandadveṣāstīvrarāgāḥ, mandarāgāstīvradveṣāḥ, kecidalpaprajñāḥ, kecit paṇḍitāḥ, kecitparipākaśuddhāḥ, kecinmithyādṛṣṭayaḥ | teṣāṃ sattvānāṃ tathāgata upāyakauśalyena trīṇi yānāni deśayati | tatra yathā te ṛṣayaḥ pañcābhijñā viśuddhacakṣuṣaḥ, evaṃ bodhisattvā bodhicittānyutpādya anutpattikīṃ dharmakṣāntiṃ pratilabhya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyante ||
tatra yathāsau mahāvaidyaḥ, evaṃ tathāgato draṣṭavyaḥ | yathāsau jātyandhastathā mohāndhāḥ sattvā draṣṭavyāḥ | yathā vātapittaśleṣmāṇaḥ, evaṃ rāgadveṣamohāḥ, dvāṣaṣṭi ca dṛṣṭikṛtāni draṣṭavyāni | yathā catasra oṣadhayastathā śūnyatānimittāpraṇihitanirvāṇadvāraṃ ca draṣṭavyam | yathā yathā dravyāṇyupayujyante, tathā tathā vyādhayaḥ praśāmyantīti | evaṃ śūnyatānimittāpraṇihitāni vimokṣamukhāni bhāvayitvā sattvā avidyāṃ nirodhayanti | avidyānirodhāt saṃskāranirodhaḥ, yāvadevamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya nirodho bhavati | evaṃ cāsya cittaṃ na kuśale tiṣṭhati na pāpe ||
yathā andhaścakṣuḥ pratilabhate, tathā śrāvakapratyekabuddhayānīyo draṣṭavyaḥ | saṃsārakleśabandhanāni cchinatti | kleśabandhanānnirmuktaḥ pramucyate ṣaṅgatikāt traidhātukāt | tena śrāvakayānīyaḥ evaṃ jānāti, evaṃ ca vācaṃ bhāṣate - na santyapare dharmā abhisaṃboddhavyāḥ | nirvāṇaprāpto 'smīti | atha khalu tathāgatastasmai dharmaṃ deśayati | yena sarvadharmā na prāptāḥ, kutastasya nirvāṇamiti? taṃ bhagavān bodhau samādāpayati | sa utpannabodhicitto na saṃsārasthito na nirvāṇaprāpto bhavati | so 'vabudhya traidhātukaṃ daśasu dikṣu śūnyaṃ nirmitopamaṃ māyopamaṃ svapnamarīcipratiśrutkopamaṃ lokaṃ paśyati | sa sarvadharmānanutpannānaniruddhān abaddhānamuktān atamondhakārān naprakāśān paśyati | ya evaṃ gambhīrān dharmān paśyati, sa paśyati apaśyanayā sarvatraidhātukaṃ paripūrṇamanyonyasattvāśayādhimuktam ||
atha khalu bhagavānimamevārthaṃ bhūyasyā mātrayā saṃdarśayamānaḥ tasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata -
candrasūryaprabhā yadvannipatanti samaṃ nṛṣu /
guṇavatsvatha pāpeṣu prabhāyā nonapūrṇatā
tathāgatasya prajñābhā samā hyādityacandravat /
sarvasattvān vinayate na conā naiva cādhikā
yathā kulālo mṛdbhāṇḍaṃ kurvan mṛtsu samāsvapi /
bhavanti bhājanā tasya guḍakṣīradhṛtāmbhasām
aśuceḥ kānicittatra dadhno 'nyāni bhavanti tu /
mṛdamekāṃ sa gṛhṇāti kurvan bhāṇḍāni bhārgavaḥ
yādṛk prakṣipyate dravyaṃ bhājanaṃ tena lakṣyate /
sattvāviśeṣe 'pi tathā rucibhedāttathāgatāḥ
yānabhedaṃ varṇayanti buddhayānaṃ tu niṃścitam /
saṃsāracakrasyājñānānnirvṛtiṃ na vijānate
yastu śūnyān vijānāti dharmānātmavivarjitān /
saṃbuddhānāṃ bhagavatāṃ bodhiṃ jānāti tattvataḥ
prajñāmadhyavyavasthānāt pratyekajina ucyate /
śūnyajñānavihīnatvācchrāvakaḥ saṃprabhāṣyate
sarvadharmāvabodhāttu samyaksaṃbuddha ucyate /
tenopāyaśatairnityaṃ dharmaṃ deśeti prāṇinām
yathā hi kaścijjātyandhaḥ sūryendugrahatārakāḥ /
apaśyannevamāhāsau nāsti rūpāṇi sarvaśaḥ
jātyandhe tu mahāvaidyaḥ kāruṇyaṃ saṃniveśya ha /
himavantaṃ sa gatvāna tiryagūrdhvamadhastathā
sarvavarṇarasthānā nagāllabhata oṣadhīḥ /
evamādīścatasro 'tha prayogamakarottataḥ
dantaiḥ saṃcūrṇya kāṃcittu piṣṭvā cānyāṃ tathāparām /
sūcyagreṇa praveśyāṅge jātyandhāya prayojayet
sa labdhacakṣuḥ saṃpaśyet sūryendugrahatārakāḥ /
evaṃ cāsya bhavetpūrvajñānāttadudāhṛtam
evaṃ sattvā mahājñānā jātyandhāḥ saṃsaranti hi /
pratītyotpādacakrasya ajñānādduḥkhavartmanaḥ
evamajñānasaṃmūḍhe loke sarvaviduttamaḥ /
tathāgato mahāvaidya utpannaḥ karuṇātmakaḥ
upāyakuśalaḥ śāstā saddharmaṃ deśayatyasau /
anuttarāṃ buddhabodhiṃ deśayatyagrayānike
prakāśayati madhyāṃ tu madhyaprajñāya nāyakaḥ /
saṃsārabhīrave bodhimanyāṃ saṃvarṇayatyapi
traidhātukānniḥsṛtasya śrāvakasya vijānataḥ /
bhavatyevaṃ mayā prāptaṃ nirvāṇamamalaṃ śivam
tāmeva tatra prakāśemi naitannirvāṇamucyate /
sarvadharmāvabodhāttu nirvāṇaṃ prāpyate 'mṛtam
maharṣayo yathā tasmai karuṇāṃ saṃniveśya vai /
kathayanti ca mūḍho 'si mā te 'bhūjjñānavānaham
abhyantarāvasthitastvaṃ yadā bhavasi koṣṭhake /
bahiryadvartate tadvai na jānīṣe tvamalpadhīḥ
yo 'bhyantare 'vasthitastu bahirjñātaṃ kṛtākṛtam /
so adyāpi na jānāti kutastvaṃ vetsyase 'lpadhīḥ
pañcayojanamātraṃ tu yaḥ śabdo niścarediha /
taṃ śrotuṃ na samartho 'si prāgevānyaṃ vidūrataḥ
tvayi ye pāpacitta vā anunītāstathāpare /
te na śakyaṃ tvayā jñātumabhimānaḥ kuto 'sti te
krośamātre 'pi gantavye padavīṃ na vinā gatiḥ /
mātuḥ kukṣau ca yadvṛttaṃ vismṛtaṃ tattadeva te
abhijñā yasya pañcaitāḥ sa sarvajña ihocyate /
tvaṃ mohādapyakiṃcijjñaḥ sarvajño 'smīti bhāṣase
sarvajñatvaṃ prārthayase yadyabhijñābhinirhareḥ /
taṃ cābhijñābhinirhāramaraṇyastho vicintaya /
dharmaṃ viśuddhaṃ tena tvamabhijñāḥ pratilapsyase
so 'rthaṃ gṛhya gato 'raṇyaṃ cintayet susamāhitaḥ /
abhijñāḥ prāptavān pañca nacireṇa guṇānvitaḥ
tathaiva śrāvakāḥ sarve prāptanirvāṇasaṃjñinaḥ /
jino 'tha deśayettasmai viśrāmo 'yaṃ na nirvṛtiḥ
upāya eṣa buddhānāṃ vadanti yadimaṃ nayam /
sarvajñatvamṛte nāsti nirvāṇaṃ tatsamārabha
tryadhvajñānamanantaṃ ca ṣaṭ ca pāramitāḥ śubhāḥ /
śūnyatāmanimittaṃ ca praṇidhānavivarjitam
bodhicittaṃ ca ye cānye dharmā nirvāṇagāminaḥ /
sāsravānāsravāḥ śāntāḥ sarve gaganasaṃnibhāḥ
brahmavihārāścatvāraḥ saṃgrahā ye ca kīrtitāḥ /
sattvānāṃ vinayārthāya kīrtitāḥ paramarṣibhiḥ
yaśca dharmān vijānāti māyāsvapnasvabhāvakān /
kadalīskandhaniḥsārān pratiśrutkāsamānakān
tatsvabhāvaṃ ca jānāti traidhātukamaśeṣataḥ /
abaddhamavimuktaṃ ca na vijānāti nirvṛtim
sarvadharmān samān śūnyānnirnānākaraṇātmakān /
na caitān prekṣate nāpi kiṃciddharmaṃ vipaśyati
sa paśyati mahāprajño dharmakāyamaśeṣataḥ /
nāsti yānatrayaṃ kiṃcidekayānamihāsti tu
sarvadharmāḥ samāḥ sarve samāḥ samasamāḥ sadā /
evaṃ jñātvā vijānāti nirvāṇamamṛtaṃ śivam
Original text: Saddharmapuṇḍarīkasūtra · Edition: P.L. Vaidya, Darbhanga : The Mithila Institute, 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 6) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0