સદ્ધર્મપુણ્ડરીકસૂત્ર · અધ્યાય 4

ઇત્યાર્યસદ્ધર્મપુણ્ડરીકે ધર્મપર્યાયે ઔપમ્યપરિવર્તો નામ તૃતીયઃ ॥
સદ્ધ્પ્_4: અધિમુક્તિપરિવર્તઃ ।
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિરાયુષ્માંશ્ચ મહાકાત્યાયનઃ આયુષ્માંશ્ચ મહાકાશ્યપઃ આયુષ્માંશ્ચ મહામૌદ્ગલ્યાયનઃ ઇમમેવંરૂપમશ્રુતપૂર્વં ધર્મં શ્રુત્વા ભગવતો ઽન્તિકાત્ સંમુખમાયુષ્મતશ્ચ શારિપુત્રસ્ય વ્યાકરણં શ્રુત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ આશ્ચર્યપ્રાપ્તા અદ્ભુતપ્રાપ્તા ઔદ્બિલ્યપ્રાપ્તા સ્તસ્યાં વેલાયામુત્થાયાસનેભ્યો યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રામન્ । ઉપસંક્રમ્ય એકાંસમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનું પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમભિમુખમુલ્લોકયમાના અવનકાયા અભિનતકાયાઃ પ્રણતકાયાસ્તસ્યાં વેલાયાં ભગવન્તમેતદવોચન્ - વયં હિ ભગવન્ જીર્ણા વૃદ્ધા મહલ્લકા અસ્મિન્ ભિક્ષુસંઘે સ્થવિરસંમતા જરાજીર્ણીભૂતા નિર્વાણપ્રાપ્તાઃ સ્મ ઇતિ ભગવન્ નિરુદ્યમા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવપ્રતિબલાઃ સ્મઃ, અપ્રતિવીર્યારમ્ભાઃ સ્મઃ । યદાપિ ભગવાન્ ધર્મં દેશયતિ, ચિરં નિષણ્ણશ્ચ ભગવાન્ ભવતિ, વયં ચ તસ્યાં ધર્મદેશનાયાં પ્રત્યુપસ્થિતા ભવામઃ, તદાપ્યસ્માકં ભગવન્ ચિરં નિષણ્ણાનાં ભગવન્તં ચિરં પર્યુપાસિતાનામઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ દુઃખન્તિ, સંધિવિસંધયશ્ચ દુઃખન્તિ ।
તતો વયં ભગવન્ ભગવતો ધર્મં દેશયમાનસ્ય શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતં સર્વમાવિષ્કુર્મઃ । નાસ્માભિરેષુ બુદ્ધધર્મેષુ બુદ્ધક્ષેત્રવ્યૂહેષુ વા બોધિસત્ત્વવિક્રીડિતેષુ વા તથાગતવિક્રીડિતેષુ વા સ્પૃહોત્પાદિતા । તત્કસ્ય હેતોઃ? યચ્ચાસ્માદ્ભગવંસ્ત્રૈધાતુકાન્નિર્ધાવિતા નિર્વાણસંજ્ઞિનઃ, વયં ચ જરાજીર્ણાઃ । તતો ભગવન્ અસ્માભિરપ્યન્યે બોધિસત્ત્વા અવવદિતા અભૂવન્નનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, અનુશિષ્ટાશ્ચ । ન ચ ભગવંસ્તત્રાસ્માભિરેકમપિ સ્પૃહાચિત્તમુત્પાદિતમભૂત્ । તે વયં ભગવન્નેતર્હિ ભગવતો ઽન્તિકાચ્છ્રાવકાણામપિ વ્યાકરણમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ભવતીતિ શ્રુત્વા આશ્ચર્યાદ્ભુતપ્રાપ્તા મહાલાભપ્રાપ્તાઃ સ્મઃ । ભગવન્નદ્ય સહસૈવેમમેવંરૂપમશ્રુતપૂર્વં તથાગતઘોષં શ્રુત્વા મહારત્નપ્રતિલબ્ધાશ્ચ સ્મઃ । ભગવન્ અપ્રમેયરત્નપ્રતિલબ્ધાશ્ચ સ્મઃ । ભગવન્ અમાર્ગિતમપર્યેષ્ટમચિન્તિતમપ્રાર્થિતં ચાસ્માભિર્ભગવન્નિદમેવં રૂપં મહારત્નં પ્રતિલબ્ધમ્ । પ્રતિભાતિ નો ભગવન્, પ્રતિભાતિ નઃ સુગત । તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ કશ્ચિદેવ પુરુષઃ પિતુરન્તિકાદપક્રામેત્ । સો ઽપક્રમ્ય અન્યતરં જનપદપ્રદેશં ગચ્છેત્ । સ તત્ર બહૂનિ વર્ષાણિ વિપ્રવસેદ્ વિંશતિં વા ત્રિંશદ્વા ચત્વારિંશદ્વા પઞ્ચાશદ્વા । અથ સ ભગવન્ મહાન્ પુરુષો ભવેત્ । સ ચ દરિદ્રઃ સ્યાત્ । સ ચ વૃત્તિં પર્યેષમાણ આહારચીવરહેતોર્દિશો વિદિશઃ પ્રકામન્ અન્યતરં જનપદપ્રદેશં ગચ્છેત્ । તસ્ય ચ સ પિતા અન્યતમં જનપદં પ્રક્રાન્તઃ સ્યાત્ । બહુધનધાન્યહિરણ્યકોશકોષ્ઠાગારશ્ચ ભવેત્ । બહુસુવર્ણરૂપ્યમણિમુક્તાવૈડૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાલજાતરૂપરજતસમન્વાગતશ્ચ ભવેત્ । બહુદાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયશ્ચ ભવેત્ । બહુહસ્ત્યશ્વરથગવેડકસમન્વાગતશ્ચ ભવેત્ । મહાપરિવારશ્ચ ભવેત્ । મહાજનપદેષુ ચ ધનિકઃ સ્યાત્ । આયોગપ્રયોગકૃષિવણિજ્યપ્રભૂતશ્ચ ભવેત્ ॥
અથે ખલુ ભગવન્ સ દરિદ્રપુરુષ આહારચીવરપર્યેષ્ટિહેતોર્ગ્રામનગરનિગમજનપદરાષ્ટ્રરાજધાનીષુ પર્યટમાનો ઽનુપૂર્વેણ યત્રાસૌ પુરુષો બહુધનહિરણ્યસુવર્ણકોશકોષ્ઠાગારસ્તસ્યૈવ પિતા વસતિ, તન્નગરમનુપ્રાપ્તો ભવેત્ । અથ ખલુ ભગવન્ સ દરિદ્રપુરુષસ્ય પિતા બહુધનહિરણ્યકોશકોષ્ઠાગારસ્તસ્મિન્ નગરે વસમાનસ્તં પઞ્ચાશદ્વર્ષનષ્ટં પુત્રં સતતસમિતમનુસ્મરેત્ । સમનુસ્મરમાણશ્ચ ન કસ્યચિદાચક્ષેદન્યત્રૈક એવાત્મનાધ્યાત્મં સંતપ્યેત્, એવં ચ ચિન્તયેત્ - અહમસ્મિ જીર્ણો વૃદ્ધો મહલ્લકઃ । પ્રભૂતં મે હિરણ્યસુવર્ણધનધાન્યકોશકોષ્ઠાગારં સંવિદ્યતે । ન ચ મે પુત્રઃ કશ્ચિદસ્તિ । મા હૈવ મમ કાલક્રિયા ભવેત્ । સર્વમિદમપરિભુક્તં વિનશ્યેત્ । સ તં પુનઃ પુનઃ પુત્રમનુસ્મરેત્ - અહો નામાહં નિર્વૃતિપ્રાપ્તો ભવેયં યદિ મે સ પુત્ર ઇમં ધનસ્કન્ધં પરિભુઞ્જીત ॥
અથ ખલુ ભગવન્ સ દરિદ્રપુરુષ આહારચીવરં પર્યેષમાણો ઽનુપૂર્વેણ યેન તસ્ય પ્રભૂતહિરણ્યસુવર્ણધનધાન્યકોશકોષ્ઠાગારસ્ય સમૃદ્ધસ્ય પુરુષસ્ય નિવેશનં તેનોપસંક્રામેત્ । અથ ખલુ ભગવન્ સ તસ્ય દરિદ્રપુરુષસ્ય પિતા સ્વકે નિવેશનદ્વારે મહત્યા બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રપરિષદા પરિવૃતઃ પુરસ્કૃતો મહાસિંહાસને સપાદપીઠે સુવર્ણરૂપ્યપ્રતિમણ્ડિતે ઉપવિષ્ટો હિરણ્યકોટીશતસહસ્રૈર્વ્યવહારં કુર્વન્ વાલવ્યજનેન વીજ્યમાનો વિતતવિતાને પૃથિવીપ્રદેશે મુક્તકુસુમાભિકીર્ણે રત્નદામાભિપ્રલમ્બિતે મહત્યદ્ધર્યા ઉપવિષ્ટઃ સ્યાત્ । અદ્રાક્ષીત્ સ ભગવન્ દરિદ્રપુરુષસ્તં સ્વકં પિતરં સ્વકે નિવેશનદ્વારે એવંરૂપયા ઋધ્યા ઉપવિષ્ટં મહતા જનકાયેન પરિવૃતં ગૃહપતિકૃત્યં કુર્વાણમ્ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ભીતસ્ત્રસ્તઃ સંવિગ્નઃ સંહૃષ્ટરોમકૂપજાતઃ ઉદ્વિગ્નમાનસઃ એવમનુવિચિન્તયામાસ - સહસૈવાયં મયા રાજા વા રાજમાત્રો વા આસાદિતઃ । નાસ્ત્યસ્માકમિહ કિંચિત્ કર્મ । ગચ્છામો વયં યેન દરિદ્રવીથી, તત્રાસ્માકમાહારચીવરમલ્પકૃચ્છ્રેણૈવ ઉત્પત્સ્યતે । અલં મે ચિરં વિલમ્બિતેન । મા હૈવાહમિહ વૈષ્ટિકો વા ગૃહ્યેય, અન્યતરં વા દોષમનુપ્રાપ્નુયામ્ ॥
અથ ખલુ ભગવન્ સ દરિદ્રપુરુષો દુઃખપરંપરામનસિકારભયભીતસ્ત્વરમાણઃ પ્રક્રામેત્ પલાયેત્, ન તત્ર સંતિષ્ઠેત્ । અથ ખલુ ભગવન્ સ આઢ્યઃ પુરુષઃ સ્વકે નિવેશનદ્વારે સિંહાસને ઉપવિષ્ટસ્તં સ્વકં પુત્રં સહદર્શનેનૈવ પ્રત્યભિજાનીયાત્ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનસ્તુષ્ટ ઉદગ્ર આત્તમનસ્કઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતો ભવેત્, એવં ચ ચિન્તયેત્ - આશ્ચર્યં યાવદ્ યત્ર હિ નામ અસ્ય મહતો હિરણ્યસુવર્ણધનધાન્યકોશકોષ્ઠાગારસ્ય પરિભોક્તા ઉપલબ્ધઃ । અહં ચૈતમેવ પુનઃ પુનઃ સમનુસ્મરામિ । અયં ચ સ્વયમેવેહાગતઃ । અહં ચ જીર્ણો વૃદ્ધો મહલ્લકઃ ॥

અથ ખલુ ભગવન્ સ પુરુષઃ પુત્રતૃષ્ણાસંપીડિતસ્તસ્મિન્ ક્ષણલવમુહૂર્તે જવનાન્ પુરુષાન્ સંપ્રેષયેત્ - ગચ્છત માર્ષા એતં પુરુષં શીઘ્રમાનયધ્વમ્ । અથ ખલુ ભગવંસ્તે પુરુષાઃ ર્સવ એવ જવેન પ્રધાવિતાસ્તં દરિદ્રપુરુષમધ્યાલમ્બેયુઃ । અથ ખલુ દરિદ્રપુરુષસ્તસ્યાં વેલાયાં ભીતસ્ત્રસ્તઃ સંવિગ્નઃ સંહૃષ્ટરોમકૂપજાતઃ ઉદ્વિગ્રમાનસો દારુણમાર્તસ્વરં મુઞ્ચેદારવેદ્ વિરવેત્ । નાહં યુષ્માકં કિંચિદપરાધ્યામીતિ વાચં ભાષેત । અથ ખલુ તે પુરુષા બલાત્કારેણ તં ( વૈદ્ય 73 ) દરિદ્રપુરુષં વિરવન્તમપ્યાકર્ષેયુઃ । અથ ખલુ સ દરિદ્રપુરુષો ભીતસ્ત્રસ્તઃ સંવિગ્ન ઉદ્વિગ્નમાનસ એવં ચ ચિન્તયેત્ - મા તાવદહં વધ્યો દણ્ડયો ભવેયમ્ । નશ્યામીતિ । સ મૂર્છિતો ધરણ્યાં પ્રપતેત્, વિસંજ્ઞશ્ચ સ્યાત્ । આસન્ને ચાસ્ય સ પિતા ભવેત્ । સ તાન્ પુરુષાનેવં વદેત્ - મા ભવન્ત એતં પુરુષમાનયન્ત્વિતિ । તમેનં શીતલેન વારિણા પરિસિઞ્ચિત્વા ન ભૂય આલપેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? જાનાતિ સ ગૃહપતિસ્તસ્ય દરિદ્રપુરુષસ્ય હીનાધિમુક્તિકતામાત્મનશ્ચોદારસ્થામતામ્ । જાનીતે ચ મમૈષ પુત્ર ઇતિ ॥
અથ ખલુ ભગવન્ સ ગૃહપતિરુપાયકૌશલ્યેન ન કસ્યચિદાચક્ષેત્ - મમૈષ પુત્ર ઇતિ । અથ ખલુ ભગવન્ સ ગૃહપતિરન્યતરં પુરુષમામન્ત્રયેત્ - ગચ્છ ત્વં ભોઃ પુરુષ । એનં દરિદ્રપુરુષમેવં વદસ્વ - ગચ્છ ત્વં ભોઃ પુરુષ યેનાકાઙ્ક્ષસિ । મુક્તો ઽસિ । એવં વદતિ સ પુરુષસ્તસ્મૈ પ્રતિશ્રુત્ય યેન સ દરિદ્રપુરુષસ્તેનોપસંક્રામેત્ । ઉપસંક્રમ્ય તં દરિદ્રપુરુષમેવં વદેત્ - ગચ્છ ત્વં ભોઃ પુરુષ યેનાકાઙ્ક્ષસિ । મુક્તો ઽસીતિ । અથ ખલુ સ દરિદ્રપુરુષ ઇદં વચનં શ્રુત્વા આશ્ચર્યાદ્ભુતપ્રાપ્તો ભવેત્ । સ ઉત્થાય તસ્માત્ પૃથિવીપ્રદેશાદ્યેન દરિદ્રવીથી તેનોપસંક્રામેદાહારચીવરપર્યેષ્ટિહેતોઃ । અથ ખલુ સ ગૃહપતિસ્તસ્ય દરિદ્રપુરુષસ્યાકર્ષણહેતોરુપાયકૌશલ્યં પ્રયોજયેત્ । સ તત્ર દ્વૌ પુરુષૌ પ્રયોજયેત્ દુર્વર્ણાવલ્પૌજસ્કૌ - ગચ્છતાં ભવન્તૌ યો ઽસૌ પુરુષ ઇહાગતો ઽભૂત્, તં યુવાં દ્વિગુણયા દિવસમુદ્રયા આત્મવચનેનૈવ ભરયિત્વેહ મમ નિવેશને કર્મ કારાપયેથામ્ । સચેત્ સ એવં વદેત્ - કિં કર્મ કર્તવ્યમિતિ, સ યુવાભ્યામેવં વક્તવ્યઃ - સંકારધાનં શોધયિતવ્યં સહાવાભ્યામિતિ । અથ તૌ પુરુષૌ તં દરિદ્રપુરુષં પર્યેષયિત્વા તયા ક્રિયયા સંપાદયેતામ્ । અથ ખલુ તૌ દ્વૌ પુરુષૌ સ ચ દરિદ્રપુરુષો વેતનં ગૃહીત્વા તસ્ય મહાધનસ્ય પુરુષસ્યાન્તિકાત્તસ્મિન્નેવ નિવેશને સંકારધાનં શોધયેયુઃ । તસ્યૈવ ચ મહાધનસ્ય પુરુષસ્ય ગૃહપરિસરે કટપલિકુઞ્ચિકાયાં વાસં કલ્પયેયુઃ । સ ચાઢ્યઃ પુરુષો ગવાક્ષવાતાયનેન તં સ્વકં પુત્રં પશ્યેત્ સંકારધાનં શોધયમાનમ્ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનરાશ્ચર્યપ્રાપ્તો ભવેત્ ॥
અથ ખલુ સ ગૃહપતિઃ સ્વકાન્નિવેશનાદવતીર્ય અપનયિત્વા માલ્યાભરણનિ, અપનયિત્વા મૃદુકાનિ વસ્ત્રાણિ, ચૌક્ષાણ્યુદારાણિ મલિનાનિ વસ્ત્રાણિ પ્રાવૃત્ય, દક્ષિણેન પાણિના પિટકં પરિગૃહ્ય પાંસુના સ્વગાત્રં દૂષયિત્વા દૂરત એવ સંભાષમાણો યેન સ દરિદ્રપુરુષસ્તેનોપસંક્રામેત્ । ઉપસંક્રમ્યૈવં વદેત્ - વહન્તુ ભવન્તઃ પિટકાનિ, મા તિષ્ઠત, હરત પાંસૂનિ । અનેનોપાયેન તં પુત્રમાલપેત્ સંલપેચ્ચ । એનં વદેત્ - ઇહૈવ ત્વં ભોઃ પુરુષ કર્મ કુરુષ્વ । મા ભૂયો ઽન્યત્ર ગમિષ્યસિ । સવિશેષં તે ઽહં વેતનકં દાસ્યામિ । યેન યેન ચ તે કાર્ય ભવેત્, તદ્વિશ્રબ્ધં માં યાચેઃ, યદિ વા કુણ્ડમૂલ્યેન યદિ વા કુણ્ડિકામૂલ્યેન યદિ વા સ્થાલિકામૂલ્યેન યદિ વા કાષ્ઠમૂલ્યેન યદિ વા લવણમૂલ્યેન યદિ વા ભોજનેન યદિ વા પ્રાવરણેન । અસ્તિ મે ભોઃ પુરુષ જીર્ણશાટી । સચેત્તયા તે કાર્યં સ્યાત્, યાચેઃ, અહં તે ઽનુપ્રદાસ્યામિ । યેન યેન તે ભોઃ પુરુષ કાર્યમેવંરૂપેણ પરિષ્કારેણ, તં તમેવાહં તે સર્વમનુપ્રદાસ્યામિ । નિર્વૃતસ્ત્વં ભોઃ પુરુષ ભવ । યાદૃશસ્તે પિતા, તાદૃશસ્તે ઽહં મન્તવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અહં ( વૈદ્ય 74 ) ચ વૃદ્ધઃ, ત્વં ચ દહરઃ । મમ ચ ત્વયા બહુ કર્મ કૃતમિમં સંકારધાનં શોધયતા । ન ચ ત્વયા ભોઃ પુરુષ અત્ર કર્મ કુર્વતા શાઠયં વા વક્રતા વા કૌટિલ્યં વા માનો વા મ્રક્ષો વા કૃતપૂર્વઃ, કરોષિ વા । સર્વથા તે ભોઃ પુરુષ ન સમનુપશ્યામ્યેકમપિ પાપકર્મ, યથૈષામન્યેષાં પુરુષાણાં કર્મ કુર્વતામિમે દોષાઃ સંવિદ્યન્તે । યાદૃશો મે પુત્ર ઔરસઃ, તાદૃશસ્ત્વં મમ અદ્યાગ્રેણ ભવસિ ॥
અથ ખલુ ભગવન્ સ ગૃહપતિસ્તસ્ય દરિદ્રપુરુષસ્ય પુત્ર ઇતિ નામ કુર્યાત્ । સ ચ દરિદ્રપુરુષસ્તસ્ય ગૃહપતેરન્તિકે પિતૃસંજ્ઞામુત્પાદયેત્ । અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ સ ગૃહપતિઃ પુત્રકામતૃષિતો વિંશતિવર્ષાણિ તં પુત્રં સંકારધાનં શોધાપયેત્ । અથ વિંશતેર્વર્ષાણામત્યયેન સ દરિદ્રપુરુષસ્તસ્ય ગૃહપતેર્નિવેશને વિશ્રબ્ધો ભવેન્નિષ્ક્રમણપ્રવેશે, તત્રૈવ ચ કટપલિકુઞ્ચિકાયાં વાસં કલ્પયેત્ ॥
અથ ખલુ ભગવંસ્તસ્ય ગૃહપતેર્ગ્લાન્યં પ્રત્યુપસ્થિતં ભવેત્ । સ મરણકાલસમયં ચ આત્મનઃ પ્રત્યુપસ્થિતં સમનુપશ્યેત્ । સ તં દરિદ્રપુરુષમેવં વદેત્ - આગચ્છ ત્વં ભોઃ પુરુષ । ઇદં મમ પ્રભૂતં હિરણ્યસુવર્ણધનધાન્યકોશકોષ્ઠાગારમસ્તિ । અહં બાઢગ્લાનઃ । ઇચ્છામ્યેતં યસ્ય દાતવ્યં યતશ્ચ ગ્રહીતવ્યં યચ્ચ નિધાતવ્યં ભવેત્, સર્વં સંજાનીયાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યાદૃશ એવ અહમસ્ય દ્રવ્યસ્ય સ્વામી, તાદૃશસ્ત્વમપિ । મા ચ મે ત્વં કિંચિદતો વિપ્રણાશયિષ્યસિ ॥
અથ ખલુ ભગવન્ સ દરિદ્રપુરુષો ઽનેન પર્યાયેણ તચ્ચ તસ્ય ગૃહપતેઃ પ્રભૂતં હિરણ્યસુવર્ણધનધાન્યકોશકોષ્ઠાગારં સંજાનીયાત્ । આત્મના ચ તતો નિઃસ્પૃહો ભવેત્ । ન ચ તસ્માત્ કિંચિત્ પ્રાર્થયેત્, અન્તશઃ સક્તુપ્રસ્થમૂલ્યમાત્રમપિ । તત્રૈવ ચ કટપલિકુઞ્ચિકાયાં વાસં કલ્પયેત્, તામેવ દરિદ્રચિન્તામનુવિચિન્તયમાનઃ ॥
અથ ખલુ ભગવન્ સ ગૃહપતિસ્તં પુત્રં શક્તં પરિપાલકં પરિપક્વં વિદિત્વા અવમર્દિતચિત્તમુદારસંજ્ઞયા ચ પૌર્વિકયા દરિદ્રચિન્તયા આર્તીયન્તં જેહ્રીયમાણં જુગુપ્સમાનં વિદિત્વા મરણકાલસમયે પ્રત્યુપસ્થિતે તં દરિદ્રપુરુષમાનાય્ય મહતો જ્ઞાતિસંઘસ્યોપનામયિત્વા રાજ્ઞો વા રાજમાત્રસ્ય વા પુરતો નૈગમજાનપદાનાં ચ સંમુખમેવં સંશ્રાવયેત્ - શૃણ્વન્તુ ભવન્તઃ, અયં મમ પુત્ર ઔરસો મયૈવ જનિતઃ । અમુકં નામ નગરમ્ । તસ્માદેષ પઞ્ચાશદ્વર્ષો નષ્ટઃ । અમુકો નામૈષ નામ્ના । અહમપ્યમુકો નામ । તતશ્ચાહં નગરાદેતમેવ માર્ગમાણ ઇહાગતઃ । એષ મમ પુત્રઃ, અહમસ્ય પિતા । યઃ કશ્ચિન્મમોપભોગો ઽસ્તિ, તં સર્વમસ્મૈ પુરુષાય નિર્યાતયામિ । યચ્ચ મે કિંચિદસ્તિ પ્રત્યાત્મકં ધનમ્, તત્સર્વમેષ એવ જાનાતિ ॥

અથ ખલુ ભગવન્ સ દરિદ્રપુરુષસ્તસ્મિન્ સમયે ઇમમેવંરૂપં ઘોષં શ્રુત્વા આશ્ચર્યાદ્ભુતપ્રાપ્તો ભવેત્ । એવં ચ વિચિન્તયેત્ - સહસૈવ મયેદમેવ તાવદ્ હિરણ્યસુવર્ણધનધાન્યકોશકોષ્ઠાગારં પ્રતિલબ્ધમિતિ ॥
એવમેવ ભગવન્ વયં તથાગતસ્ય પુત્રપ્રતિરૂપકાઃ । તથાગતશ્ચ અસ્માકમેવં વદતિ - પુત્રા મમ યૂયમિતિ, યથા સ ગૃહપતિઃ । વયં ચ ભગવંસ્તિસૃભિર્દુઃખતાભિઃ સંપીડિતા અભૂમ । કતમાભિસ્તિસૃભિઃ? યદુત દુઃખદુઃખતયા સંસ્કારદુઃખતયા વિપરિણામદુઃખતયા ચ । સંસારે ચ હીનાધિમુક્તિકાઃ । તતો વયં ભગવતા બહૂન્ ધર્માન્ પ્રત્યવરાન્ સંકારધાનસદૃશાનનુવિચિન્તયિતાઃ । તેષુ ચાસ્મ પ્રયુક્તા ઘટમાના વ્યાયચ્છમાનાઃ । નિર્વાણમાત્રં ચ વયં ભગવન્ દિવસમુદ્રામિવ પર્યેષમાણા માર્ગામઃ । તેન ચ વયં ભગવન્ નિર્વાણેન પ્રતિલબ્ધેન તુષ્ટા ભવામઃ । બહુ ચ લબ્ધમિતિ મન્યામહે તથાગતસ્યાન્તિકાત્ એષુ ધર્મેષ્વભિયુક્તા ઘટિત્વા વ્યાયમિત્વા । પ્રજાનાતિ ચ તથાગતો ઽસ્માકં હીનાધિમુક્તિકતામ્, તતશ્ચ ભગવાનસ્માનુપેક્ષતે, ન સંભિનત્તિ, નાચષ્ટે - યો ઽયં તથાગતસ્ય જ્ઞાનકોશઃ, એષ એવ યુષ્માકં ભવિષ્યતીતિ । ભગવાંશ્ચાસ્માકમુપાયકૌશલ્યેન અસ્મિંસ્તથાગતજ્ઞાનકોશે દાયાદાન્ સંસ્થાપયતિ । નિઃસ્પૃહાશ્ચ વયં ભગવન્ । તત એવં જાનીમ - એતદેવાસ્માકં બહુકરં યદ્વયં તથાગતસ્યાન્તિકાદ્દિવસમુદ્રામિવ નિર્વાણં પ્રતિલભામહે । તે વયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તથાગતજ્ઞાનદર્શનમારભ્ય ઉદારાં ધર્મદેશનાં કુર્મઃ । તથાગતજ્ઞાનં વિવરામો દર્શયામ ઉપદર્શયામઃ । વયં ભગવંસ્તતો નિઃસ્પૃહાઃ સમાનાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઉપાયકૌશલ્યેન તથાગતો ઽસ્માકમધિમુક્તિં પ્રજાનાતિ । તચ્ચ વયં ન જાનીમો ન બુધ્યામહે યદિદં ભગવતા એતર્હિ કથિતમ્ - યથા વયં ભગવતો ભૂતાઃ પુત્રાઃ, ભગવાંશ્ચાસ્માકં સ્મારયતિ તથાગતજ્ઞાનદાયાદાન્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યથાપિ નામ વયં તથાગતસ્ય ભૂતાઃ પુત્રાઃ ઇતિ, અપિ તુ ખલુ પુનર્હીનાધિમુક્તાઃ । સચેદ્ ભગવાનસ્માકં પશ્યેદધિમુક્તિબલમ્, બોધિસત્ત્વશબ્દં ભગવાનસ્માકમુદાહરેત્ । વયં પુનર્ભગવતા દ્વે કાર્યે કારાપિતાઃ - બોધિસત્ત્વાનાં ચાગ્રતો હીનાધિમુક્તિકા ઇત્યુક્તાઃ, તે ચોદારાયાં બુદ્ધબોધૌ સમાદાપિતાઃ, અસ્માકં ચેદાનીં ભગવાનધિમુક્તિબલં જ્ઞાત્વા ઇદમુદાહૃતવાન્ । અનેન વયં ભગવન્ પર્યાયેણૈવં વદામઃ - સહસૈવાસ્માભિર્નિઃસ્પૃહૈરાકાઙ્ક્ષિતમમાર્ગિતમપર્યેષિતમચિન્તિતમપ્રાર્થિતં
સર્વજ્ઞતારત્નં પ્રતિલબ્ધં યથાપીદં તથાગતસ્ય પુત્રૈઃ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ મહાકાશ્યપસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત્ -
આશ્ચર્યભૂતાઃ સ્મ તથાદ્ભુતાશ્ચ ઔદ્બિલ્યપ્રાપ્તાઃ સ્મ શ્રુણિત્વ ઘોષમ્ ।
સહસૈવ અસ્માભિરયં તથાદ્ય મનોજ્ઞઘોષઃ શ્રુતુ નાયકસ્ય

વિશિષ્ટરત્નાન મહન્તરાશિર્મુહૂર્તમાત્રેણયમદ્ય લબ્ધઃ ।
ન ચિન્તિતો નાપિ કદાચિ પ્રાર્થિતસ્તં શ્રુત્વ આશ્ચર્યગતાઃ સ્મ સર્વે

યથાપિ બાલઃ પુરુષો ભવેત ઉત્પ્લાવિતો બાલજનેન સન્તઃ ।
પિતુઃ સકાશાતુ અપક્રમેત અન્યં ચ દેશં વ્રજિ સો સુદૂરમ્

પિતા ચ તં શોચતિ તસ્મિ કાલે પલાયિતં જ્ઞાત્વ સ્વકં હિ પુત્રમ્ ।
શોચન્તુ સો દિગ્વિદિશાસુ અઞ્ચે વર્ષાણિ પઞ્ચાશદનૂનકાનિ

તથા ચ સો પુત્ર ગવેષમાણો અન્યં મહન્તં નગરં હિ ગત્વા ।
નિવેશનં માપિય તત્ર તિષ્ઠેત્ સમર્પિતો કામુગણેહિ પઞ્ચભિઃ

બહું હિરણ્યં ચ સુવર્ણરૂપ્યં ધાન્યં ધનં શઙ્ખશિલાપ્રવાલમ્ ।
હસ્તી ચ અશ્વાશ્ચ પદાતયશ્ચ ગાવઃ પશૂશ્ચૈવ તથૈડકાશ્ચ

પ્રયોગ આયોગ તથૈવ ક્ષેત્રા દાસી ચ દાસા બહુ પ્રેષ્યવર્ગઃ ।
સુસત્કૃતઃ પ્રાણિસહસ્રકોટિભી રાજ્ઞશ્ચ સો વલ્લભુ નિત્યકાલમ્

કૃતાઞ્જલી તસ્ય ભવન્તિ નાગરા ગ્રામેષુ યે ચાપિ વસન્તિ ગ્રામિણઃ ।
બહુવાણિજાસ્તસ્ય વ્રજન્તિ અન્તિકે બહૂહિ કાર્યેહિ કૃતાધિકારાઃ

એતાદૃશો ઋદ્ધિમતો નરઃ સ્યાજ્જીર્ણશ્ચ વૃદ્ધશ્ચ મહલ્લકશ્ચ ।
સ પુત્રશોકં અનુચિન્તયન્તઃ ક્ષપેય રાત્રિંદિવ નિત્યકાલમ્

સ તાદૃશો દુર્મતિ મહ્ય પુત્રઃ પઞ્ચાશ વર્ષાણિ તદા પલાનકઃ ।
અયં ચ કોશો વિપુલો મમાસ્તિ કાલક્રિયા ચો મમ પ્રત્યુપસ્થિતા

સો ચાપિ બાલો તદ તસ્ય પુત્રો દરિદ્રકઃ કૃપણકુ નિત્યકાલમ્ ।
ગ્રામેણ ગ્રામં અનુચંક્રમન્તઃ પર્યેષતે ભક્ત અથાપિ ચોલમ્

પર્યેષમાણો ઽપિ કદાચિ કિંચિલ્લભેત કિંચિત્ પુન નૈવ કિંચિત્ ।
સ શુષ્યતે પરશરણેષુ બાલો દદ્રૂય કણ્ડૂય ચ દિગ્ધગાત્રઃ

સો ચ વ્રજેત્તં નગરં યહિં પિતા અનુપૂર્વશો તત્ર ગતો ભવેત ।
ભક્તં ચ ચોલં ચ ગવેષમાણો નિવેશનં યત્ર પિતુઃ સ્વકસ્ય

સો ચાપિ આઢ્યઃ પુરુષો મહાધનો દ્વારસ્મિ સિંહાસનિ સંનિષણ્ણઃ ।
પરિવારિતઃ પ્રાણિશતૈરનેકૈર્વિતાન તસ્યા વિતતો ઽન્તરીક્ષે

આપ્તો જનશ્ચાસ્ય સમન્તતઃ સ્થિતો ધનં હિરણ્યં ચ ગણેન્તિ કેચિત્ ।
કેચિત્તુ લેખાનપિ લેખયન્તિ કેચિત્ પ્રયોગં ચ પ્રયોજયન્તિ

સો ચા દરિદ્રો તહિ એતુ દૃષ્ટ્વા વિભૂષિતં ગૃહપતિનો નિવેશનમ્ ।
કહિં નુ અદ્ય અહમત્ર આગતો રાજા અયં ભેષ્યતિ રાજમાત્રઃ

મા દાનિ દોષં પિ લભેયમત્ર ગૃહ્ણિત્વ વેષ્ટિં પિ ચ કારયેયમ્ ।
અનુચિન્તયન્તઃ સ પલાયતે નરો દરિદ્રવીથીં પરિપૃચ્છમાનઃ

સો ચા ધની તં સ્વકુ પુત્ર દૃષ્ટ્વા સિંહાસનસ્થશ્ચ ભવેત્ પ્રહૃષ્ટઃ ।
સ દૂતકાન્ પ્રેષયિ તસ્ય અન્તિકે આનેથ એતં પુરુષં દરિદ્રમ્

સમનન્તરં તેહિ ગૃહીતુ સો નરો ગૃહીતમાત્રો ઽથ ચ મૂર્ચ્છ ગચ્છેત્ ।
ધ્રૂવં ખુ મહ્યં વધકા ઉપસ્થિતાઃ કિં મહ્ય ચોલેનથ ભોજનેન વા

દૃષ્ટ્વા ચ સો પણ્ડિતુ તં મહાધની હીનાધિમુક્તો અયુ બાલ દુર્મતિઃ ।
ન શ્રદ્દધી મહ્યમિમાં વિભૂષિતાં પિતા મમાયં તિ ન ચાપિ શ્રદ્દધીત્

પુરુષાંશ્ચ સો તત્ર પ્રયોજયેત વઙ્કાશ્ચ યે કાણક કુણ્ઠકાશ્ચ ।
કુચેલકાઃ કૃષ્ણક હીનસત્ત્વાઃ પર્યેષથા તં નરુ કર્મકારકમ્

સંકારધાનં ઇમુ મહ્ય પૂતિકમુચ્ચારપ્રસ્રાવવિનાશિતં ચ ।
તં શોધનાર્થાય કરોહિ કર્મ દ્વિગુણં ચ તે વેતનકં પ્રદાસ્યે

એતાદૃશં ઘોષ શ્રુણિત્વ સો નરો આગત્ય સંશોધયિ તં પ્રદેશમ્ ।
તત્રૈવ સો આવસથં ચ કુર્યાન્નિવેશનસ્યોપલિકુઞ્ચિકે ઽસ્મિન્

સો ચા ધની તં પુરુષં નિરીક્ષેદ્ ગવાક્ષઓલોકનકે ઽપિ નિત્યમ્ ।
હીનાધિમુક્તો અયુ મહ્ય પુત્રઃ સંકારધાનં શુચિકં કરોતિ

સ ઓતરિત્વા પિટકં ગૃહીત્વા મલિનાનિ વસ્ત્રાણિ ચ પ્રાવરિત્વા ।
ઉપસંક્રમેત્તસ્ય નરસ્ય અન્તિકે અવભર્ત્સયન્તો ન કરોથ કર્મ

દ્વિગુણં ચ તે વેતનકં દદામિ દ્વિગુણાં ચ ભૂયસ્તથ પાદમ્રક્ષણમ્ ।
સલોણભક્તં ચ દદામિ તુભ્ય શાકં ચ શાટિં ચ પુનર્દદામિ

એવં ચ તં ભર્ત્સિય તસ્મિ કાલે સંશ્લેષયેત્તં પુનરેવ પણ્ડિતઃ ।
સુષ્ઠું ખલૂ કર્મ કરોષિ અત્ર પુત્રો ઽસિ વ્યક્તં મમ નાત્ર સંશયઃ

સ સ્તોકસ્તોકં ચ ગૃહં પ્રવેશયેત્ કર્મં ચ કારાપયિ તં મનુષ્યમ્ ।
વિંશચ્ચ વર્ષાણિ સુપૂરિતાનિ ક્રમેણ વિશ્રમ્ભયિ તં નરં સઃ

હિરણ્યુ સો મૌક્તિકુ સ્ફાટિકં ચ પ્રતિસામયેત્તત્ર નિવેશનસ્મિન્ ।
સર્વં ચ સો સંગણનાં કરોતિ અર્થં ચ સર્વં અનુચિન્તયેત

બહિર્ધા સો તસ્ય નિવેશનસ્ય કુટિકાય એકો વસમાનુ બાલઃ ।
દરિદ્રચિન્તામનુચિન્તયેત ન મે ઽસ્તિ એતાદૃશ ભોગ કેચિત્

જ્ઞાત્વા ચ સો તસ્ય ઇમેવરૂપમુદારસંજ્ઞાભિગતો મિ પુત્રઃ ।
સ આનયિત્વા સુહૃજ્ઞાતિસંઘં નિર્યાતયિષ્યામ્યહુ સર્વમર્થમ્

રાજાન સો નૈગમનાગરાંશ્ચ સમાનયિત્વા બહુવાણિજાંશ્ચ ।
ઉવાચ એવં પરિષાય મધ્યે પુત્રો મમાયં ચિર વિપ્રનષ્ટકઃ

પઞ્ચાશ વર્ષાણિ સુપૂર્ણકાનિ અન્યે ચ ઽતો વિંશતિયે મિ દૃષ્ટઃ ।
અમુકાતુ નગરાતુ મમૈષ નષ્ટો અહં ચ માર્ગન્ત ઇહૈવમાગતઃ

સર્વસ્ય દ્રવ્યસ્ય અયં પ્રભુર્મે એતસ્ય નિર્યાતયિ સર્વશેષતઃ ।
કરોતુ કાર્યં ચ પિતુર્ધનેન સર્વં કુટુમ્બં ચ દદામિ એતત્

આશ્ચર્યપ્રાપ્તશ્ચ ભવેન્નરો ઽસૌ દરિદ્રભાવં પુરિમં સ્મરિત્વા ।
હીનાધિમુક્તિં ચ પિતુશ્ચ તાન્ ગુણાંલ્લબ્ધ્વા કુટુમ્બં સુખિતો ઽસ્મિ અદ્ય

તથૈવ ચાસ્માક વિનાયકેન હીનાધિમુક્તિત્વ વિજાનિયાન ।
ન શ્રાવિતં બુદ્ધ ભવિષ્યથેતિ યૂયં કિલ શ્રાવક મહ્ય પુત્રાઃ

અસ્માંશ્ચ અધ્યેષતિ લોકનાથો યે પ્રસ્થિતા ઉત્તમમગ્રબોધિમ્ ।
તેષાં વદે કાશ્યપ માર્ગ નુત્તરં યં માર્ગ ભાવિત્વ ભવેયુ બુદ્ધાઃ

વયં ચ તેષાં સુગતેન પ્રેષિતા બહુબોધિસત્ત્વાન મહાબલાનામ્ ।
અનુત્તરં માર્ગ પ્રદર્શયામ દૃષ્ટાન્તહેતૂનયુતાન કોટિભિઃ

શ્રુત્વા ચ અસ્માકુ જિનસ્ય પુત્રા બોધાય ભાવેન્તિ સુમાર્ગમગ્ર્યમ્ ।
તે વ્યાક્રિયન્તે ચ ક્ષણસ્મિ તસ્મિન્ ભવિષ્યથા બુદ્ધ ઇમસ્મિ લોકે

એતાદૃશં કર્મ કરોમ તાયિનઃ સંરક્ષમાણા ઇમ ધર્મકોશમ્ ।
પ્રકાશયન્તશ્ચ જિનાત્મજાનાં વૈશ્વાસિકસ્તસ્ય યથા નરઃ સઃ

દરિદ્રચિન્તાશ્ચ વિચિન્તયામ વિશ્રાણયન્તો ઇમુ બુદ્ધકોશમ્ ।
ન ચૈવ પ્રાર્થેમ જિનસ્ય જ્ઞાનં જિનસ્ય જ્ઞાનં ચ પ્રકાશયામઃ

પ્રત્યાત્મિકીં નિર્વૃતિ કલ્પયામ એતાવતા જ્ઞાનમિદં ન ભૂયઃ ।
નાસ્માક હર્ષો ઽપિ કદાચિઅ ભોતિ ક્ષેત્રેષુ બુદ્ધાન શ્રુણિત્વ વ્યૂહાન્

શાન્તાઃ કિલા સર્વિમિ ધર્મનાસ્રવા નિરોધૌત્પાદવિવર્જિતાશ્ચ ।
ન ચાત્ર કશ્ચિદ્ભવતીહ ધર્મો એવં તુ ચિન્તેત્વ ન ભોતિ શ્રદ્ધા

સુનિઃસ્પૃહા સ્મા વય દીર્ઘરાત્રં બૌદ્ધસ્ય જ્ઞાનસ્ય અનુત્તરસ્ય ।
પ્રણિધાનમસ્માક ન જાતુ તત્ર ઇયં પરા નિષ્ઠ જિનેન ઉક્તા

નિર્વાણપર્યન્તિ સમુચ્છ્રયે ઽસ્મિન્ પરિભાવિતા શૂન્યત દીર્ઘરાત્રમ્ ।
પરિમુક્ત ત્રૈધાતુકદુઃખપીડિતાઃ કૃતં ચ અસ્માભિ જિનસ્ય શાસનમ્

યં હિ પ્રકાશેમ જિનાત્મજાનાં યે પ્રસ્થિતા ભોન્તિ ઇહાગ્રબોધૌ ।
તેષાં ચ યત્કિંચિ વદામ ધર્મં સ્પૃહ તત્ર અસ્માક ન જાતુ ભોતિ

તં ચાસ્મ લોકાચરિયઃ સ્વયંભૂરુપેક્ષતે કાલમવેક્ષમાણઃ ।
ન ભાષતે ભૂતપદાર્થસંધિં અધિમુક્તિમસ્માકુ ગવેષમાણઃ

ઉપાયકૌશલ્ય યથૈવ તસ્ય મહાધનસ્ય પુરુષસ્ય કાલે ।
હીનાધિમુક્તં સતતં દમેતિ દમિયાન ચાસ્મૈ પ્રદદાતિ વિત્તમ્

સુદુષ્કરં કુર્વતિ લોકનાથો ઉપાયકૌશલ્ય પ્રકાશયન્તઃ ।
હીનાધિમુક્તાન્ દમયન્તુ પુત્રાન્ દમેત્વ ચ જ્ઞાનમિદં દદાતિ

આશ્ચર્યપ્રાપ્તાઃ સહસા સ્મ અદ્ય યથા દરિદ્રો લભિયાન વિત્તમ્ ।
ફલં ચ પ્રાપ્તં ઇહ બુદ્ધાશાસને પ્રથમં વિશિષ્ટં ચ અનાસ્રવં ચ

યચ્છીલમસ્માભિ ચ દીર્ઘરાત્રં સંરક્ષિતં લોકવિદુસ્ય શાસને ।
અસ્માભિ લબ્ધં ફલમદ્ય તસ્ય શીલસ્ય પૂર્વં ચરિતસ્ય નાથ

યદ્ બ્રહ્મચર્યં પરમં વિશુદ્ધં નિષેવિતં શાસનિ નાયકસ્ય ।
તસ્યો વિશિષ્ટં ફલમદ્ય લબ્ધં શાન્તં ઉદારં ચ અનાસ્રવં ચ

અદ્યો વયં શ્રાવકભૂત નાથ સંશ્રાવયિષ્યામથ ચાગ્રબોધિમ્ ।
બોધીય શબ્દં ચ પ્રકાશયામસ્તેનો વયં શ્રાવક ભીષ્મકલ્પાઃ

અર્હન્તભૂતા વયમદ્ય નાથ અર્હામહે પૂજ સદેવકાતઃ ।
લોકાત્સમારાતુ સબ્રહ્મકાતઃ સર્વેષ સત્ત્વાન ચ અન્તિકાતઃ

કો નામ શક્તઃ પ્રતિકર્તુ તુભ્યમુદ્યુક્તરૂપો બહુકલ્પકોટ્યઃ ।
સુદુષ્કરાણીદૃશકા કરોષિ સુદુષ્કરાન્ યાનિહ મર્ત્યલોકે

હસ્તેહિ પાદેહિ શિરેણ ચાપિ પ્રતિપ્રિયં દુષ્કરકં હિ કર્તુમ્ ।
શિરેણ અંસેન ચ યો ધરેત પરિપૂર્ણકલ્પાન્ યથ ગઙ્ગવાલિકાઃ

ખાદ્યં દદેદ્ભોજનવસ્ત્રપાનં શયનાસનં ચો વિમલોત્તરચ્છદમ્ ।
વિહાર કારાપયિ ચન્દનામયાન્ સંસ્તીર્ય ચો દૂષ્યયુગેહિ દદ્યાત્

ગિલાનભૈષજ્ય બહુપ્રકારં પૂજાર્થ દદ્યાત્ સુગતસ્ય નિત્યમ્ ।
દદેય કલ્પાન્ યથ ગઙ્ગવાલિકા નૈવં કદાચિત્ પ્રતિકર્તુ શક્યમ્

મહાત્મધર્મા અતુલાનુભાવા મહર્દ્ધિકાઃ ક્ષાન્તિબલે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
બુદ્ધા મહારાજ અનાસ્રવા જિના સહન્તિ બાલાન ઇમીદૃશાનિ

અનુવર્તમાનસ્તથ નિત્યકાલં નિમિત્તચારીણ બ્રવીતિ ધર્મમ્ ।
ધર્મેશ્વરો ઈશ્વરુ સર્વલોકે મહેશ્વરો લોકવિનાયકેન્દ્રઃ

પ્રતિપત્તિ દર્શેતિ બહુપ્રકારં સત્ત્વાન સ્થાનાનિ પ્રજાનમાનઃ ।
નાનાધિમુક્તિં ચ વિદિત્વ તેષાં હેતૂસહસ્રેહિ બ્રવીતિ ધર્મમ્

તથાગતશ્ચર્ય પ્રજાનમાનઃ સર્વેષ સત્ત્વાનથ પુદ્ગલાનામ્ ।
બહુપ્રકારં હિ બ્રવીતિ ધર્મં નિદર્શયન્તો ઇમમગ્રબોધિમ્