સદ્ધર્મપુણ્ડરીકસૂત્ર · અધ્યાય 2

ઇત્યાર્યસદ્ધર્મપુણ્ડરીકે ધમપર્યાયે નિદાનપરિવર્તો નામ પ્રથમઃ ॥1॥
સદ્ધ્પ્_2: ઉપાયકૌશલ્યપરિવર્તઃ ।
અથ ખલુ ભગવાન્ સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનંસ્તતઃ સમાધેર્વ્યુત્થિતઃ । વ્યુત્થાય આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમામન્ત્રયતે સ્મ - ગમ્ભીરં શારિપુત્ર દુર્દૃશં દુરનુબોધં બુદ્ધજ્ઞાનં તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ પ્રતિબુદ્ધમ્, દુર્વિજ્ઞેયં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? બહુબુદ્ધકોટીનયુતશતસહસ્રપર્યુપાસિતાવિનો હિ શારિપુત્ર તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા બહુબુદ્ધકોટીનયુતશતસહસ્રચીર્ણચરિતાવિનો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ દૂરાનુગતાઃ કૃતવીર્યા આશ્ચર્યાદ્ભુતધર્મસમન્વાગતા દુર્વિજ્ઞેયધર્મસમન્વાગતા દુર્વિજ્ઞેયધર્માનુજ્ઞાતાવિનઃ ॥
દુર્વિજ્ઞેયં શારિપુત્ર સંધાભાષ્યં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સ્વપ્રત્યયાન્ ધર્માન્ પ્રકાશયન્તિ વિવિધોપાયકૌશલ્યજ્ઞાનદર્શનહેતુકારણનિર્દેશનારમ્બણનિરુક્તિપ્રજ્ઞપ્તિભિસ્તૈરુપાયકૌશલ્યૈસ્તસ્મિંસ્તસ્મિંલ્લગ્નાન્ સત્ત્વાન્ પ્રમોચયિતુમ્ । મહોપાયકૌશલ્યજ્ઞાનદર્શનપરમપારમિતાપ્રાપ્તાઃ શારિપુત્ર તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ । અસઙ્ગાપ્રતિહતજ્ઞાનદર્શનબલવૈશારદ્યાવેણિકેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્ત્યદ્ભુતધર્મસમન્વાગતા વિવિધધર્મસંપ્રકાશકાઃ । મહાશ્ચર્યાદ્ભુતપ્રાપ્તાઃ શારિપુત્ર તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ । અલં શારિપુત્ર એતાવદેવ ભાષિતું ભવતુ - પરમાશ્ચર્યપ્રાપ્તાઃ શારિપુત્ર તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ । તથાગત એવ શારિપુત્ર તથાગતસ્ય ધર્માન્ દેશયેત્, યાન્ ધર્માંસ્તથાગતો જાનાતિ । સર્વધર્માનપિ શારિપુત્ર તથાગત એવ દેશયતિ । સર્વધર્માનપિ તથાગત એવ જાનાતિ, યે ચ તે ધર્માઃ, યથા ચ તે ધર્માઃ, યાદૃશાશ્ચ તે ધર્માઃ, યલ્લક્ષણાશ્ચ તે ધર્માઃ, યત્સ્વભાવાશ્ચ તે ધર્માઃ, યે ચ યથા ચ યાદૃશાશ્ચ યલ્લક્ષણાશ્ચ યત્સ્વભાવાશ્ચ તે ધર્મા ઇતિ । તેષુ ધર્મેષુ તથાગત એવ પ્રત્યક્ષો ઽપરોક્ષઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાનેતમેવાર્થં ભૂયસ્યા માત્રયા સંદર્શયમાનસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
અપ્રમેયા મહાવીરા લોકે સમરુમાનુષે ।
ન શક્યં સર્વશો જ્ઞાતું સર્વસત્ત્વૈર્વિનાયકાઃ

બલા વિમોક્ષા યે તેષાં વૈશારદ્યાશ્ચ યાદૃશાઃ ।
યાદૃશા બુદ્ધધર્માશ્ચ ન શક્યં જ્ઞાતુ કેનચિત્

પૂર્વે નિષેવિતા ચર્યા બુદ્ધકોટીન અન્તિકે ।
ગમ્ભીરા ચૈવ સૂક્ષ્મા ચ દુર્વિજ્ઞેયા સુદુર્દૃશા

તસ્યાં ચીર્ણાય ચર્યાયાં કલ્પકોટ્યો અચિન્તિયા ।
ફલં મે બોધિમણ્ડસ્મિન્ દૃષ્ટં યાદૃશકં હિ તત્

અહં ચ તત્પ્રજાનામિ યે ચાન્યે લોકનાયકાઃ ।
યથા યદ્ યાદૃશં ચાપિ લક્ષણં ચાસ્ય યાદૃશમ્

ન તદ્દર્શયિતું શક્યં વ્યાહારો ઽસ્ય ન વિદ્યતે ।
નાપ્યસૌ તાદૃશઃ કશ્ચિત્ સત્ત્વો લોકસ્મિ વિદ્યતે

યસ્ય તં દેશયેદ્ધર્મ દેશિતં ચાપિ જાનિયાત્ ।
અન્યત્ર બોધિસત્ત્વેભ્યો અધિમુક્તીય યે સ્થિતાઃ

યે ચાપિ તે લોકવિદુસ્ય શ્રાવકાઃ કૃતાધિકારાઃ સુગતાનુવર્ણિતાઃ ।
ક્ષીણાસ્રવા અન્તિમદેહધારિણો ન તેષ વિષયો ઽસ્તિ જિનાન જ્ઞાને

સ ચૈવ સર્વા ઇય લોકધાતુ પૂર્ણા ભવેચ્છારિસુતોપમાનામ્ ।
એકીભવિત્વાન વિચિન્તયેયુઃ સુગતસ્ય જ્ઞાનં ન હિ શક્ય જાનિતુમ્

સચેહ ત્વં સાદૃશકેહિ પણ્ડિતૈઃ પૂર્ણા ભવેયુર્દશા પિ દ્દિશાયો ।
યે ચાપિ મહ્યં ઇમિ શ્રાવકાન્યે તેષાં પિ પૂર્ણા ભવિ એવમેવ

એકીભવિત્વાન ચ તે ઽદ્ય સર્વે વિચિન્તયેયુઃ સુગતસ્ય જ્ઞાનમ્ ।
ન શક્ત સર્વે સહિતા પિ જ્ઞાતું યથાપ્રમેયં મમ બુદ્ધજ્ઞાનમ્

પ્રત્યેકબુદ્ધાન અનાસ્રવાણાં તીક્ષ્ણેન્દ્રિયાણાન્તિમદેહધારિણામ્ ।
દિશો દશઃ સર્વ ભવેયુઃ પૂર્ણા યથા નડાનાં વનવેણુનાં વા

એકો ભવિત્વાન વિચિન્તયેયુર્મમાગ્રધર્માણ પ્રદેશમાત્રમ્ ।
કલ્પાન કોટીનયુતાનનન્તાન્ન તસ્ય ભૂતં પરિજાનિ અર્થમ્

નવયાનસંપ્રસ્થિત બોધિસત્ત્વાઃ કૃતાધિકારા બહુબુદ્ધકોટિષુ ।
સુવિનિશ્ચિતાર્થા બહુધર્મભાણકાસ્તેષાં પિ પૂર્ણા દશિમા દિશો ભવેત્

નડાન વેણૂન વ નિત્યકાલમચ્છિદ્રપૂર્ણો ભવિ સર્વલોકઃ ।
એકીભવિત્વાન વિચિન્તયેયુર્યો ધર્મ સાક્ષાત્ સુગતેન દૃષ્ટઃ

અનુચિન્તયિત્વા બહુકલ્પકોટ્યો ગઙ્ગા યથા વાલિક અપ્રમેયાઃ ।
અનન્યચિત્તાઃ સુખુમાય પ્રજ્ઞયા તેષાં પિ ચાસ્મિન્ વિષયો ન વિદ્યતે

અવિવર્તિકા યે ભવિ બોધિસત્ત્વા અનલ્પકા યથરિવ ગઙ્ગવાલિકાઃ ।
અનન્યચિત્તાશ્ચ વિચિન્તયેયુસ્તેષાં પિ ચાસ્મિન્ વિષયો ન વિદ્યતે

ગમ્ભીર ધર્મા સુખુમા પિ બુદ્ધા અતર્કિકાઃ સર્વિ અનાસ્રવાશ્ચ ।
અહં ચ જાનામિહ યાદૃશા હિ તે તે વા જિના લોકિ દશદ્દિશાસુ

યં શારિપુત્રો સુગતઃ પ્રભાષતે અધિમુક્તિસંપન્ન ભવાહિ તત્ર ।
અનન્યથાવાદિ જિનો મહર્ષી ચિરેણ પી ભાષતિ ઉત્તમાર્થમ્

આમન્ત્રયામી ઇમિ સર્વશ્રાવકાન્ પ્રત્યેકબોધાય ચ યે ઽભિપ્રસ્થિતાઃ ।
સંસ્થાપિતા યે મય નિર્વૃતીય સંમોક્ષિતા દુઃખપરંપરાતઃ

ઉપાયકૌશલ્ય મમેતદગ્રં ભાષામિ ધર્મં બહુ યેન લોકે ।
તહિં તહિં લગ્ન પ્રમોચયામિ ત્રીણી ચ યાનાન્યુપદર્શયામિ

અથ ખલુ યે તત્ર પર્ષત્સંનિપાતે મહાશ્રાવકા આજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યપ્રમુખા અર્હન્તઃ ક્ષીણાસ્રવા દ્વાદશ વશીભૂતશતાનિ યે ચાન્યે શ્રાવકયાનિકા ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકા યે ચ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનસંપ્રસ્થિતાઃ, તેષાં સર્વેષામેતદભવત્ - કો નુ હેતુઃ કિં કારણં યદ્ ભગવાનધિમાત્રમુપાયકૌશલ્યં તથાગતાનાં સંવર્ણયતિ? ગમ્ભીરશ્ચાયં મયા ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધ ઇતિ સંવર્ણયતિ? દુર્વિજ્ઞેયશ્ચ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈરિતિ સંવર્ણયતિ? યથા તાવદ્ ભગવતા એકૈવ વિમુક્તિરાખ્યાતા, વયમપિ બુદ્ધધર્માણાં લાભિનો નિર્વાણપ્રાપ્તાઃ । અસ્ય ચ વયં ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થ ન જાનીમઃ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રસ્તાસાં ચતસૃણાં પર્ષદાં વિચિકિત્સાકથંકથાં વિદિત્વા ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાય આત્મના ચ ધર્મસંશયપ્રાપ્તસ્તસ્યાં વેલાયાં ભગવન્તમેતદવોચત્ - કો ભગવન્ હેતુઃ, કઃ પ્રત્યયો યદ્ ભગવાનધિમાત્રં પુનઃ પુનસ્તથાગતાનામુપાયકૌશલ્યજ્ઞાનદર્શનધર્મદેશનાં સંવર્ણયતિ - ગમ્ભીરશ્ચ મે ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધ ઇતિ । દુર્વિજ્ઞેયં ચ સંઘાભાષ્યમિતિ પુનઃ પુનઃ સંવર્ણયતિ । ન ચ મે ભગવતો ઽન્તિકાદેવંરૂપો ધર્મપર્યાયઃ શ્રુતપૂર્વઃ । ઇમાશ્ચ ભગવંશ્ચતસ્રઃ પર્ષદો વિચિકિત્સાકથંકથાપ્રાપ્તાઃ । તત્સાધુ ભગવાન્નિર્દિશતુ યત્સંઘાય તથાગતો ગમ્ભીરસ્ય તથાગતધર્મસ્ય પુનઃ પુનઃ સંવર્ણનાં કરોતિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
ચિરસ્યાદ્ય નરાદિત્ય ઈદૃશીં કુરુતે કથામ્ ।
બલા વિમોક્ષા ધ્યાનાશ્ચ અપ્રમેયા મિ સ્પર્શિતાઃ

બોધિમણ્ડં ચ કીર્તેસિ પૃચ્છકસ્તે ન વિદ્યતે ।
સંધાભાષ્યં ચ કીર્તેસિ ન ચ ત્વાં કશ્ચિ પૃચ્છતિ

અપૃચ્છિતો વ્યાહરસિ ચર્યાં વર્ણેસિ ચાત્મનઃ ।
જ્ઞાનાધિગમ કીર્તેસિ ગમ્ભીરં ચ પ્રભાષસે

અદ્યેમે સંશયપ્રાપ્તા વશીભૂતા અનાસ્રવાઃ ।
નિર્વાણં પ્રસ્થિતા યે ચ કિમેતદ્ ભાષતે જિનઃ

પ્રત્યેકબોધિં પ્રાર્થેન્તા ભિક્ષુણ્યો ભિક્ષવસ્તથા ।
દેવા નાગાશ્ચ યક્ષાશ્ચ ગન્ધર્વાશ્ચ મહોરગાઃ

સમાલપન્તો અન્યોન્યં પ્રેક્ષન્તે દ્વિપદોત્તમમ્ ।
કથંકથી વિચિન્તેન્તા વ્યાકુરુષ્વ મહામુને

યાવન્તઃ શ્રાવકાઃ સન્તિ સુગતસ્યેહ સર્વશઃ ।
અહમત્ર પારમીપ્રાપ્તો નિર્દિષ્ટઃ પરમર્ષિણા

મમાપિ સંશયો હ્યત્ર સ્વકે સ્થાને નરોત્તમ ।
કિં નિષ્ઠા મમ નિર્વાણે અથ ચર્યા મિ દર્શિતા

પ્રમુઞ્ચ ઘોષં વરદુન્દુભિસ્વરા ઉદાહરસ્વા યથ એષ ધર્મઃ ।
ઇમે સ્થિતા પુત્ર જિનસ્ય ઔરસા વ્યવલોકયન્તશ્ચ કૃતાઞ્જલી જિનમ્

દેવાશ્ચ નાગાશ્ચ સયક્ષરાક્ષસાઃ કોટીસહસ્રા યથ ગઙ્ગવાલિકાઃ ।
યે ચાપિ પ્રાર્થેન્તિ સમગ્રબોધિં સહસ્રશીતિઃ પરિપૂર્ણ યે સ્થિતાઃ

રાજાન યે મહિપતિ ચક્રવર્તિનો યે આગતાઃ ક્ષેત્રસહસ્રકોટિભિઃ ।
કૃતાઞ્જલી સર્વિ સગૌરવાઃ સ્થિતાઃ કથં નુ ચર્યાં પરિપૂરયેમ

એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - અલં શારિપુત્ર । કિમનેનાર્થેન ભાષિતેન? તત્કસ્ય હેતોઃ? ઉત્રસિષ્યતિ શારિપુત્ર અયં સદેવકો લોકો ઽસ્મિન્નર્થે વ્યાક્રિયમાણે । દ્વૈતીયકમપ્યાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમધ્યેષતે સ્મ - ભાષતાં ભગવાન્, ભાષતાં સુગત એતમેવાર્થમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સન્તિ ભગવંસ્તસ્યાં પર્ષદિ બહૂનિ પ્રાણિશતાનિ બહૂનિ પ્રાણિસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ પૂર્વબુદ્ધદર્શાવીનિ પ્રજ્ઞાવન્તિ, યાનિ ભગવતો ભાષિતં શ્રદ્ધાસ્યન્તિ પ્રતીયિષ્યન્તિ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમનયા ગાથયાધ્યભાષત -
વિસ્પષ્ટુ ભાષસ્વ જિનાન ઉત્તમા સન્તીહ પર્ષાય સહસ્ર પ્રાણિનામ્ ।
શ્રાદ્ધાઃ પ્રસન્નાઃ સુગતે સગૌરવા જ્ઞાસ્યન્તિ યે ધર્મમુદાહૃતં તે

અથ ખલુ ભગવાન્ દ્વૈતીયકમપ્યાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - અલં શારિપુત્ર અનેનાર્થેન પ્રકાશિતેન । ઉત્રસિષ્યતિ શારિપુત્ર અયં સદેવકો લોકો ઽસ્મિન્નર્થે વ્યાક્રિયમાણે । અભિમાનપ્રાપ્તાશ્ચ ભિક્ષવો મહાપ્રપાતં પ્રપતિષ્યન્તિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમાં ગાથામભાષત -
અલં હિ ધર્મેણિહ ભાષિતેન સૂક્ષ્મં ઇદં જ્ઞાનમતર્કિકં ચ ।
અભિમાનપ્રાપ્તા બહુ સન્તિ બાલા નિર્દિષ્ટધર્મસ્મિ ક્ષિપે અજાનકાઃ

ત્રૈતીયકમપ્યાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમધ્યેષતે સ્મ - ભાષતાં ભગવાન્, ભાષતાં સુગત એતમેવાર્થમ્ । માદૃશાનાં ભગવન્નિહ પર્ષદિ બહૂનિ પ્રાણિશતાનિ સંવિદ્યન્તે, અન્યાનિ ચ ભગવન્ બહૂનિ પ્રાણિશતાનિ બહૂનિ પ્રાણિસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ, યાનિ ભગવતા પૂર્વભવેષુ પરિપાચિતાનિ, તાનિ ભગવતો ભાષિતં શ્રદ્ધાસ્યન્તિ પ્રતીયિષ્યન્તિ ઉદ્ગહીષ્યન્તિ । તેષાં તદ્ભભવિષ્યતિ દીર્ઘરાત્રમર્થાય હિતાય સુખાયેતિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
ભાષસ્વ ધર્મં દ્વિપદાનમુત્તમા અહં ત્વામધ્યેષમિ જ્યેષ્ઠપુત્રઃ ।
સન્તીહ પ્રાણીન સહસ્રકોટયો યે શ્રદ્દધાસ્યન્તિ તે ધર્મ ભાષિતમ્

યે ચ ત્વયા પૂર્વભવેષુ નિત્યં પરિપાચિતાઃ સત્ત્વ સુદીર્ઘરાત્રમ્ ।
કૃતાઞ્જલી તે પિ સ્થિતાત્ર સર્વે યે શ્રદ્દધાસ્યન્તિ તવૈત ધર્મમ્

અસ્માદૃશા દ્વાદશિમે શતાશ્ચ યે ચાપિ તે પ્રસ્થિત અગ્રબોધયે ।
તાન્ પશ્યમાનઃ સુગતઃ પ્રભાષતાં તેષાં ચ હર્ષં પરમં જનેતુ

અથ ખલુ ભગવાંસ્ત્રૈતીયકમપ્યાયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યાધ્યેષણાં વિદિત્વા આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - યદિદાનીં ત્વં શારિપુત્ર યાવત્રૈતીયકમપિ તથાગતમધ્યેષસે । એવમધ્યેષમાણં ત્વાં શારિપુત્ર કિં વક્ષ્યામિ ? તેન હિ શારિપુત્ર શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે ॥
સમનન્તરભાષિતા ચેયં ભગવતા વાક્, અથ ખલુ તતઃ પર્ષદ આભિમાનિકાનાં ભિક્ષૂણાં ભિક્ષુણીનામુપાસકાનામુપાસિકાનાં પઞ્ચમાત્રાણિ સહસ્રાણ્યુત્થાય આસનેભ્યો ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દિત્વા તતઃ પર્ષદો ઽપક્રામન્તિ સ્મ, યથાપીદમભિમાનાકુશલમૂલેન અપ્રાપ્તે પ્રાપ્તસંજ્ઞિનો ઽનધિગતે ઽધિગતસંજ્ઞિનઃ । તે આત્માનં સવ્રણં જ્ઞાત્વા તતઃ પર્ષદો ઽપક્રાન્તાઃ । ભગવાંશ્ચ તૂષ્ણીંભાવેનાધિવાસયતિ સ્મ ॥
અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમામન્ત્રયતે સ્મ - નિપ્પલાવા મે શારિપુત્ર પર્ષત્ અપગતફલ્ગુઃ શ્રદ્ધાસારે પ્રતિષ્ઠિતા । સાધુ શારિપુત્ર એતેષામાભિમાનિકાનામતો ઽપક્રમણમ્ । તેન હિ શારિપુત્ર ભાષિષ્યે એતમર્થમ્ । સાધુ ભગવન્નિત્યાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ ॥
ભગવાનેતદવોચત્ - કદાચિત્ કર્હિચિચ્છારિપુત્ર તથાગત એવંરૂપાં ધર્મદેશનાં કથયતિ । તદ્યથાપિ નામ શારિપુત્ર ઉદુમ્બરપુષ્પં કદાચિત્ કર્હિચિત્ સંદૃશ્યતે, એવમેવ શારિપુત્ર તથાગતો ઽપિ કદાચિત્ કર્હિચિત્ એવંરૂપાં ધર્મદેશનાં કથયતિ । શ્રદ્દધત મે શારિપુત્ર, ભૂતવાદ્યહમસ્મિ, તથાવાદ્યહમસ્મિ, અનન્યથાવાદ્યહમસ્મિ । દુર્બોધ્યં શારિપુત્ર તથાગતસ્ય સંધાભાષ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? નાનાનિરુક્તિનિર્દેશાભિલાપનિર્દેશનૈર્મયા શારિપુત્ર વિવિધૈરુપાયકૌશલ્યશતસહસ્રૈર્ધર્મઃ સંપ્રકાશિતઃ । અતર્કો ઽતર્કાવચરસ્તથાગતવિજ્ઞેયઃ શારિપુત્ર સદ્ધર્મઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એકકૃત્યેન શારિપુત્ર એકકરણીયેન તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉત્પદ્યતે મહાકૃત્યેન મહાકરણીયેન । કતમં ચ શારિપુત્ર તથાગતસ્ય એકકૃત્યમેકકરણીયં મહાકૃત્યં મહાકરણીયં યેન કૃત્યેન તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉત્પદ્યતે? યદિદં તથાગતજ્ઞાનદર્શનસમાદાપનહેતુનિમિત્તં સત્ત્વાનાં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉત્પદ્યતે । તથાગતજ્ઞાનદર્શનસંદર્શનહેતુનિમિત્તં સત્ત્વાનાં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉત્પદ્યતે । તથાગતજ્ઞાનદર્શનાવતારણહેતુનિમિત્તં સત્ત્વાનાં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉત્પદ્યતે । તથાગતજ્ઞાનપ્રતિબોધનહેતુનિમિત્તં સત્ત્વાનાં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉત્પદ્યતે । તથાગતજ્ઞાનદર્શનમાર્ગાવતારણહેતુનિમિત્તં સત્ત્વાનાં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉત્પદ્યતે । ઇદં તચ્છારિપુત્ર તથાગતસ્ય એકકૃત્યમેકકરણીયં મહાકૃત્યં મહાકરણીયમેકપ્રયોજનં લોકે પ્રાદુર્ભાવાય । ઇતિ હિ શારિપુત્ર યત્તથાગતસ્ય એકકૃત્યમેકકરણીયં મહાકૃત્યં મહાકરણીયમ્, તત્તથાગતઃ કરોતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથાગતજ્ઞાનદર્શનસમાદાપક એવાહં શારિપુત્ર, તથાગતજ્ઞાનદર્શનસંદર્શક એવાહં શારિપુત્ર, તથાગતજ્ઞાનદર્શનાવતારક એવાહં શારિપુત્ર, તથાગતજ્ઞાનદર્શનપ્રતિબોધક એવાહં શારિપુત્ર, તથાગતજ્ઞાનદર્શનમાર્ગાવતારક એવાહં શારિપુત્ર । એકમેવાહં શારિપુત્ર યાનમારભ્ય સત્ત્વાનાં ધર્મ દેશયામિ યદિદં બુદ્ધયાનમ્ । ન કિંચિચ્છારિપુત્ર દ્વિતીયં વા તૃતીયં વા યાનં સંવિદ્યતે । સર્વત્રૈષા શારિપુત્ર ધર્મતા દશદિગ્લોકે । તત્કસ્ય હેતોઃ? યે ઽપિ તુ શારિપુત્ર અતીત
ઽધ્વન્યભૂવન્ દશસુ દિક્ષ્વપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ । યે નાનાભિનિર્હારનિર્દેશવિવિધહેતુકારણનિદર્શનારમ્બણનિરુક્ત્યુપાયકૌશલ્યૈર્નાનાધિમુક્તાનાં સત્ત્વાનાં નાનાધાત્વાશયાનામાશયં વિદિત્વા ધર્મં દેશિતવન્તઃ । તે ઽપિ સર્વે શારિપુત્ર બુદ્ધા ભગવન્ત એકમેવ યાનમારભ્ય સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશિતવન્તઃ, યદિદં બુદ્ધયાનં સર્વજ્ઞતાપર્યવસાનમ્, યદિદં તથાગતજ્ઞાનદર્શનસમાદાપનમેવ સત્ત્વાનાં તથાગતજ્ઞાનદર્શનસંદર્શનમેવ તથાગતજ્ઞાનદર્શનાવતારણમેવ તથાગતજ્ઞાનદર્શનપ્રતિબોધનમેવ તથાગતજ્ઞાનદર્શનમાર્ગાવતારણમેવ સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશિતવન્તઃ । યૈરપિ શારિપુત્ર સત્ત્વૈસ્તેષામતીતાનાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામન્તિકાત્ સદ્ધર્મઃ શ્રુતઃ, તે ઽપિ સર્વે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્લાભિનો ઽભૂવન્ ॥
યે ઽપિ તે શારિપુત્ર અનાગતે ઽધ્વનિ ભવિષ્યન્તિ દશસુ દિક્ષ્વપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ, યે ચ નાનાભિર્નિહારનિર્દેશવિવિધહેતુકારણનિદર્શનારમ્બણનિરુક્ત્યુપાયકૌશલ્યૈર્નાનાધિમુક્તાનાં સત્ત્વાનાં નાનાધાત્વાશયાનામાશયં વિદિત્વા ધર્મં દેશયિષ્યન્તિ, તે ઽપિ સર્વે શારિપુત્ર બુદ્ધા ભગવન્ત એકમેવ યાનમારભ્ય સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયિષ્યન્તિ યદિદં બુદ્ધયાનં સર્વજ્ઞતાપર્યવસાનમ્, યદિદં તથાગતજ્ઞાનદર્શનસમાદાપનમેવ સત્ત્વાનાં તથાગતજ્ઞાનદર્શનસંદર્શનમેવ તથાગતજ્ઞાનદર્શનાવતારણમેવ તથાગતજ્ઞાનદર્શનપ્રતિબોધનમેવ તથાગતજ્ઞાનદર્શનમાર્ગાવતારણમેવ સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયિષ્યન્તિ । યે ઽપિ તે શારિપુત્ર સત્ત્વાસ્તેષામનાગતાનાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામન્તિકાત્ તં ધર્મં શ્રોષ્યન્તિ, તે ઽપિ સર્વે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્લાભિનો ભવિષ્યન્તિ ॥
યે ઽપિ તે શારિપુત્ર એતર્હિ પ્રત્યુત્પન્ને ઽધ્વનિ દશસુ દિક્ષ્વપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્તિષ્ઠન્તિ ઘ્રિયન્તે યાપયન્તિ, ધર્મં ચ દેશયન્તિ બહુજનહિતાય બહુજનહિતાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ, યે નાનાભિનિર્હારનિર્દેશવિવિધહેતુકારણનિદર્શનારમ્બણનિરુક્ત્યુપાયકૌશલ્યૈર્નાનાધિમુક્તાનાં સત્ત્વાનાં નાનાધાત્વાશયાનામાશયં વિદિત્વા ધર્મં દેશયન્તિ, તે ઽપિ સર્વે શારિપુત્ર બુદ્ધા ભગવન્ત એકમેવ યાનમારભ્ય સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયન્તિ યદિદં બુદ્ધયાનં સર્વજ્ઞતાપર્યવસાનમ્, યદિદં તથાગતજ્ઞાનદર્શનસમાદાપનમેવ સત્ત્વાનાં તથાગતજ્ઞાનદર્શનસંદર્શનમેવ તથાગતજ્ઞાનદર્શનાવતારણમેવ તથાગતજ્ઞાનદર્શનપ્રતિબોધનમેવ તથાગતજ્ઞાનદર્શનમાર્ગાવતારણમેવ સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયન્તિ । યે ઽપિ તે શારિપુત્ર સત્ત્વાસ્તેષાં પ્રત્યુત્પન્નાનાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામન્તિકાત્ તં ધર્મં શૃણ્વન્તિ, તે ઽપિ સર્વે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્લાભિનો ભવિષ્યન્તિ ॥

અહમપિ શારિપુત્ર એતર્હિ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ નાનાભિનિર્હારનિર્દેશવિવિધહેતુકારણનિદર્શનારમ્બણનિરુક્ત્યુપાયકૌશલ્યૈર્નાનાધિમુક્તાનાં સત્ત્વાનાં નાનાધાત્વાશયાનામાશયં વિદિત્વા ધર્મં દેશયામિ । અહમપિ શારિપુત્ર એકમેવ યાનમારભ્ય સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયામિ યદિદં બુદ્ધયાનં સર્વજ્ઞતાપર્યવસાનમ્, યદિદં તથાગતજ્ઞાનદર્શનસમાદાપનમેવ સત્ત્વાનાં તથાગતજ્ઞાનદર્શનસંદર્શનમેવ તથાગતજ્ઞાનદર્શનાવતારણમેવ તથાગતજ્ઞાનદર્શનપ્રતિબોધનમેવ તથાગતજ્ઞાનદર્શનમાર્ગાવતારણમેવ સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયામિ । યે ઽપિ તે શારિપુત્ર સત્ત્વા એતર્હિ મમેમં ધર્મં શૃણ્વન્તિ, તે ઽપિ સર્વે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્લાભિનો ભવિષ્યન્તિ । તદનેનાપિ શારિપુત્ર પર્યાયેણ એવં વેદિતવ્યં યથા નાસ્તિ દ્વિતીયસ્ય યાનસ્ય ક્વચિદ્દશસુ દિક્ષુ લોકે પ્રજ્ઞપ્તિઃ, કુતઃ પુનસ્તૃતીયસ્ય ॥
અપિ તુ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર યદા તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા કલ્પકષાયે ( વૈદ્ય 29 ) વોત્પદ્યન્તે સત્ત્વકષાયે વા ક્લેશકષાયે વા દૃષ્ટિકષાયે વા આયુષ્કષાયે વોત્પદ્યન્તે । એવંરૂપેષુ શારિપુત્ર કલ્પસંક્ષોભકષાયેષુ બહુસત્ત્વેષુ લુબ્ધેષ્વલ્પકુશલમૂલેષુ તદા શારિપુત્ર તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ઉપાયકૌશલ્યેન તદેવૈકં બુદ્ધયાનં ત્રિયાનનિર્દેશેન નિર્દિશન્તિ । તત્ર શારિપુત્ર યે શ્રાવકા અર્હન્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધા વા ઇમાં ક્રિયાં તથાગતસ્ય બુદ્ધયાનસમાદપનાં ન શૃણ્વન્તિ નાવતરન્તિ નાવબુધ્યન્તિ, ન તે શારિપુત્ર તથાગતસ્ય શ્રાવકા વેદિતવ્યાઃ, નાપ્યર્હન્તો નાપિ પ્રત્યેકબુદ્ધા વેદિતવ્યાઃ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર યઃ કશ્ચિદ્ ભિક્ષુર્વા ભિક્ષુણી વા અર્હત્ત્વં પ્રતિજાનીયાત્, અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રણિધાનમપરિગૃહ્ય ઉચ્છિન્નો ઽસ્મિ બુદ્ધયાનાદિતિ વદેત્, એતાવન્મે સમુચ્છ્રયસ્ય પશ્ચિમકં પરિનિર્વાણં વદેત્, આભિમાનિકં તં શારિપુત્ર પ્રજાનીયાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અસ્થાનમેતચ્છારિપુત્ર અનવકાશો યદ્ભિક્ષુરર્હન્ ક્ષીણાસ્રવઃ સંમુખીભૂતે તથાગતે ઇમંઃ ધર્મં શ્રુત્વા ન શ્રદ્દધ્યાત્ સ્થાપયિત્વા પરિનિર્વૃતસ્ય તથાગતસ્ય । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ શારિપુત્ર શ્રાવકાસ્તસ્મિન્ કાલે તસ્મિન્ સમયે પરિનિર્વૃતે તથાગતે એતેષામેવંરૂપાણાં સૂત્રાન્તાનાં ધારકા વા દેશકા વા ભવિષ્યન્તિ । અન્યેષુ પુનઃ શારિપુત્ર તથાગતેષ્વર્હત્સુ સમ્યક્સંબુદ્ધેષુ નિઃસંશયા ભવિષ્યન્તિ । ઇમેષુ બુદ્ધધર્મેષુ શ્રદ્દધાધ્વં મે શારિપુત્ર પત્તીયત અવકલ્પયત । ન હિ શારિપુત્ર તથાગતાનાં મૃષાવાદઃ સંવિદ્યતે । એકમેવેદં શારિપુત્ર યાનં યદિદં બુદ્ધયાનમ્ ॥
અથ ખલુ ભગવાનેતમેવાર્થં ભૂયસ્યા માત્રયા સંદર્શયમાનસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
અથાભિમાનપ્રાપ્તા યે ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકાઃ ।
ઉપાસિકાશ્ચ અશ્રાદ્ધાઃ સહસ્રાઃ પઞ્ચનૂનકાઃ

અપશ્યન્ત ઇમં દોષં છિદ્રશિક્ષાસમન્વિતાઃ ।
વ્રણાંશ્ચ પરિરક્ષન્તઃ પ્રક્રાન્તા બાલબુદ્ધયઃ

પર્ષત્કષાયતાં જ્ઞાત્વા લોકનાથો ઽધિવાસયિ ।
તત્તેષાં કુશલં નાસ્તિ શૃણુયુર્ધર્મ યે ઇમમ્

શુદ્ધા ચ નિષ્પલાવા ચ સુસ્થિતા પરિષન્મમ ।
ફલ્ગુવ્યપગતા સર્વા સારા ચેયં પ્રતિષ્ઠિતા

શૃણોહિ મે શારિસુતા યથૈષ સંબુદ્ધ ધર્મઃ પુરુષોત્તમેહિ ।
યથા ચ બુદ્ધાઃ કથયન્તિ નાયકા ઉપાયકૌશલ્યશતૈરનેકૈઃ

યથાશયં જાનિય તે ચરિં ચ નાનાધિમુક્તાનિહ પ્રાણકોટિનામ્ ।
ચિત્રાણિ કર્માણિ વિદિત્વ તેષાં પુરાકૃતં યત્કુશલં ચ તેહિ

નાનાનિરુક્તીહિ ચ કારણેહિ સંપ્રાપયામી ઇમ તેષ પ્રાણિનામ્ ।
હેતૂહિ દૃષ્ટાન્તશતેહિ ચાહં તથા તથા તોષયિ સર્વસત્ત્વાન્

સૂત્રાણિ ભાષામિ તથૈવ ગાથા ઇતિવૃત્તકં જાતકમદ્ભુતં ચ ।
નિદાન ઔપમ્યશતૈશ્ચ ચિત્રૈર્ગેયં ચ ભાષામિ તથોપદેશાન્

યે ભોન્તિ હીનાભિરતા અવિદ્વસૂ અચીર્ણચર્યા બહુબુદ્ધકોટિષુ ।
સંસારલગ્નાશ્ચ સુદુઃખિતાશ્ચ નિર્વાણ તેષામુપદર્શયામિ

ઉપાયમેતં કુરુતે સ્વયંભૂર્બૌદ્ધસ્ય જ્ઞાનસ્ય પ્રબોધનાર્થમ્ ।
ન ચાપિ તેષાં પ્રવદે કદાચિદ્ યુષ્મે ઽપિ બુદ્ધા ઇહ લોકિ ભેષ્યથ

કિં કારણં કાલમવેક્ષ્ય તાયી ક્ષણં ચ દૃષ્ટ્વા તતુ પશ્ચ ભાષતે ।
સો ઽયં ક્ષણો અદ્ય કથંચિ લબ્ધો વદામિ યેનેહ ચ ભૂતનિશ્ચયમ્

નવાઙ્ગમેતન્મમ શાસનં ચ પ્રકાશિતં સત્ત્વબલાબલેન ।
ઉપાય એષો વરદસ્ય જ્ઞાને પ્રવેશનાર્થાય નિદર્શિતો મે

ભવન્તિ યે ચેહ સદા વિશુદ્ધા વ્યક્તા શુચી સૂરત બુદ્ધપુત્રાઃ ।
કૃતાધિકારા બહુબુદ્ધકોટિષુ વૈપુલ્યસૂત્રાણિ વદામિ તેષામ્

તથા હિ તે આશયસંપદાય વિશુદ્ધરૂપાય સમન્વિતાભૂન્ ।
વદામિ તાન્ બુદ્ધ ભવિષ્યથેતિ અનાગતે ઽધ્વાનિ હિતાનુકમ્પકાઃ

શ્રુત્વા ચ પ્રીતિસ્ફુટ ભોન્તિ સર્વે બુદ્ધા ભવિષ્યામ જગત્પ્રધાનાઃ ।
પુનશ્ચ હં જાનિય તેષ ચર્યાં વૈપુલ્યસૂત્રાણિ પ્રકાશયામિ

ઇમે ચ તે શ્રાવક નાયકસ્ય યેહિ શ્રુતં શાસનમેતમગ્ર્યમ્ ।
એકાપિ ગાથા શ્રુત ધારિતા વા સર્વેષ બોધાય ન સંશયો ઽસ્તિ

એકં હિ યાનં દ્વિતિયં ન વિદ્યતે તૃતિયં હિ નૈવાસ્તિ કદાચિ લોકે ।
અન્યત્રુપાયા પુરુષોત્તમાનાં યદ્યાનનાનાત્વુપદર્શયન્તિ

બૌદ્ધસ્ય જ્ઞાનસ્ય પ્રકાશનાર્થં લોકે સમુત્પદ્યતિ લોકનાથઃ ।
એકં હિ કાર્યં દ્વિતિયં ન વિદ્યતે ન હીનયાનેન નયન્તિ બુદ્ધાઃ

પ્રતિષ્ઠિતો યત્ર સ્વયં સ્વયંભૂર્યચ્ચૈવ બુદ્ધં યથ યાદૃશં ચ ।
બલાશ્ચ યે ધ્યાનવિમોક્ષ-ઇન્દ્રિયાસ્તત્રૈવ સત્ત્વા પિ પ્રતિષ્ઠપેતિ

માત્સર્યદોષો હિ ભવેત મહ્યં સ્પૃશિત્વ બોધિં વિરજાં વિશિષ્ટામ્ ।
યદિ હીનયાનસ્મિ પ્રતિષ્ઠપેયમેકં પિ સત્ત્વં ન મમતે સાધુ

માત્સર્ય મહ્યં ન કહિંચિ વિદ્યતે ઈર્ષ્યા ન મે નાપિ ચ છન્દરાગઃ ।
ઉચ્છિન્ન પાપા મમ સર્વધર્માસ્તેનાસ્મિ બુદ્ધો જગતો ઽનુબોધાત્

યથા હ્યહં ચિત્રિતુ લક્ષણેહિ પ્રભાસયન્તો ઇમુ સર્વલોકમ્ ।
પુરસ્કૃતઃ પ્રાણિશતૈરનેકૈર્દેશેમિમાં ધર્મસ્વભાવમુદ્રામ્

એવં ચ ચિન્તેમ્યહુ શારિપુત્ર કથં નુ એવં ભવિ સર્વસત્ત્વાઃ ।
દ્વાત્રિંશતીલક્ષણરૂપધારિણઃ સ્વયંપ્રભા લોકવિદૂ સ્વયંભૂઃ

યથા ચ પશ્યામિ યથા ચ ચિન્તયે યથા ચ સંકલ્પ મમાસિ પૂર્વમ્ ।
પરિપૂર્ણમેતત્ પ્રણિધાનુ મહ્યં બુદ્ધા ચ બોધિં ચ પ્રકાશયામિ

સચેદહં શારિસુતા વદેયં સત્ત્વાન બોધાય જનેથ છન્દમ્ ।
અજાનકાઃ સર્વ ભ્રમેયુરત્ર ન જાતુ ગૃહ્ણીયુ સુભાષિતં મે

તાંશ્ચૈવ હં જાનિય એવરૂપાન્ ન ચીર્ણચર્યાઃ પુરિમાસુ જાતિષુ ।
અધ્યોષિતાઃ કામગુણેષુ સક્તાસ્તૃષ્ણાય સંમૂર્છિત મોહચિત્તાઃ

તે કામહેતોઃ પ્રપતન્તિ દુર્ગતિં ષટ્સૂ ગતીષૂ પરિખિદ્યમાનાઃ ।
કટસી ચ વર્ધેન્તિ પુનઃ પુનસ્તે દુઃખેન સંપીડિત અલ્પપુણ્યાઃ

વિલગ્ન દૃષ્ટીગહનેષુ નિત્યમસ્તીતિ નાસ્તીતિ તથાસ્તિ નાસ્તિ ।
દ્વાષષ્ટિ દૃષ્ટીકૃત નિશ્રયિત્વા અસન્ત ભાવં પરિગૃહ્ય તે સ્થિતાઃ

દુઃશોધકા માનિન દમ્ભિનશ્ચ વઙ્કાઃ શઠા અલ્પશ્રુતાશ્ચ બાલાઃ ।
તે નૈવ શૃણ્વન્તિ સુબુદ્ધઘોષં કદાચિ પિ જાતિસહસ્રકોટિષુ

તેષામહં શારિસુતા ઉપાયં વદામિ દુઃખસ્ય કરોથ અન્તમ્ ।
દુઃખેન સંપીડિત દૃષ્ટ્વ સત્ત્વાન્ નિર્વાણ તત્રાપ્યુપદર્શયામિ

એવં ચ ભાષામ્યહુ નિત્યનિર્વૃતા આદિપ્રશાન્તા ઇમિ સર્વધર્માઃ ।
ચર્યાં ચ સો પૂરિય બુદ્ધપુત્રો અનાગતે ઽધ્વાનિ જિનો ભવિષ્યતિ

ઉપાયકૌશલ્ય મમૈવરૂપં યત્ ત્રીણિ યાનાન્યુપદર્શયામિ ।
એકં તુ યાનં હિ નયશ્ચ એક એકા ચિયં દેશન નાયકાનામ્

વ્યપનેહિ કાઙ્ક્ષાં તથ સંશયં ચ યેષાં ચ કેષાં ચિહ કાઙ્ક્ષ વિદ્યતે ।
અનન્યથાવાદિન લોકનાયકા એકં ઇદં યાનુ દ્વિતીયુ નાસ્તિ

યે ચાપ્યભૂવન્ પુરિમાસ્તથાગતાઃ પરિનિર્વૃતા બુદ્ધસહસ્ર નેકે ।
અતીતમધ્વાનમસંખ્યકલ્પે તેષાં પ્રમાણં ન કદાચિ વિદ્યતે

સર્વેહિ તેહિ પુરુષોત્તમેહિ પ્રકાશિતા ધર્મ બહૂ વિશુદ્ધાઃ ।
દૃષ્ટાન્તકૈઃ કારણહેતુભિશ્ચ ઉપાયકૌશલ્યશતૈરનેકૈઃ

સર્વે ચ તે દર્શયિ એકયાનમેકં ચ યાનં અવતારયન્તિ ।
એકસ્મિ યાને પરિપાચયન્તિ અચિન્તિયા પ્રાણિસહસ્રકોટ્યઃ

અન્યે ઉપાયા વિવિધા જિનાનાં યેહી પ્રકાશેન્તિમમગ્રધર્મમ્ ।
જ્ઞાત્વાધિમુક્તિં તથ આશયં ચ તથાગતા લોકિ સદેવકસ્મિન્

યે ચાપિ સત્ત્વાસ્તહિ તેષ સંમુખં શૃણ્વન્તિ ધર્મં અથ વા શ્રુતાવિનઃ ।
દાનં ચ દત્તં ચરિતં ચ શીલં ક્ષાન્ત્યા ચ સંપાદિત સર્વચર્યાઃ

વીર્યેણ ધ્યાનેન કૃતાધિકારાઃ પ્રજ્ઞાય વા ચિન્તિત એતિ ધર્માઃ ।
વિવિધાનિ પુણ્યાનિ કૃતાનિ યેહિ તે સર્વિ બોધાય અભૂષિ લાભિનઃ

પરિનિર્વૃતાનાં ચ જિનાન તેષાં યે શાસને કેચિદભૂષિ સત્ત્વાઃ ।
ક્ષાન્તા ચ દાન્તા ચ વિનીત તત્ર તે સર્વિ બોધાય અભૂષિ લાભિનઃ

યે ચાપિ ધાતૂન કરોન્તિ પૂજાં જિનાન તેષાં પરિનિર્વૃતાનામ્ ।
રત્નામયાન્ સ્તૂપસહસ્ર નેકાન્ સુવર્ણરૂપ્યસ્ય ચ સ્ફાટિકસ્ય

યે ચાશ્મગર્ભસ્ય કરોન્તિ સ્તૂપાન્ કર્કેતનામુક્તમયાંશ્ચ કેચિત્ ।
વૈડૂર્યશ્રેષ્ઠસ્ય તથેન્દ્રનીલાન્ તે સર્વિ બોધાય અભૂષિ લાભિનઃ

યે ચાપિ શૈલેષુ કરોન્તિ સ્તૂપાન્ યે ચન્દનાનામગુરુસ્ય કેચિત્ ।
યે દેવદારૂસ્ય કરોન્તિ સ્તૂપાન્ યે દારુસંઘાતમયાંશ્ચ કેચિત્

ઇષ્ટામયાન્ મૃત્તિકસંચિતાન્ વા પ્રીતાશ્ચ કુર્વન્તિ જિનાન સ્તૂપાન્ ।
ઉદ્દિશ્ય યે પાંસુકરાશયો ઽપિ અટવીષુ દુર્ગેષુ ચ કારયન્તિ

સિકતામયાન્ વા પુન કૂટ કૃત્વા યે કેચિદુદ્દિશ્ય જિનાન સ્તૂપાન્ ।
કુમારકાઃ ક્રીડિષુ તત્ર તત્ર તે સર્વિ બોધાય અભૂષિ લાભિનઃ

રત્નામયા બિમ્બ તથૈવ કેચિદ્ દ્વાત્રિંશતીલક્ષણરૂપધારિણઃ ।
ઉદ્દિશ્ય કારાપિત યેહિ ચાપિ તે સર્વિ બોધાય અભૂષિ લાભિનઃ

યે સપ્તરત્નામય તત્ર કેચિદ્ યે તામ્રિકા વા તથ કાંસિકા વા ।
કારાપયીષુ સુગતાન બિમ્બા તે સર્વિ બોધાય અભૂષિ લાભિનઃ

સીસસ્ય લોહસ્ય ચ મૃત્તિકાય વા કારાપયીષુ સુગતાન વિગ્રહાન્ ।
યે પુસ્તકર્મામય દર્શનીયાંસ્તે સર્વિ બોધાય અભૂષિ લાભિનઃ

યે ચિત્રભિત્તીષુ કરોન્તિ વિગ્રહાન્ પરિપૂર્ણગાત્રાન્ શતપુણ્યલક્ષણાન્ ।
લિખેત્સ્વયં ચાપિ લિખાપયેદ્વા તે સર્વિ બોધાય અભૂષિ લાભિનઃ

યે ચાપિ કેચિત્તહિ શિક્ષમાણાઃ ક્રીડારતિં ચાપિ વિનોદયન્તઃ ।
નખેન કાષ્ઠેન કૃતાસિ વિગ્રહાન્ ભિત્તીષુ પુરુષા ચ કુમારકા વા

સર્વે ચ તે કારૂણિકા અભૂવન્ સર્વે ઽપિ તે તારયિ પ્રાણિકોટ્યઃ ।
સમાદપેન્તા બહુબોધિસત્વાંસ્તે સર્વિ બોધાય અભૂષિ લાભિનઃ

ધાતૂષુ યૈશ્ચાપિ તથાગતાનાં સ્તૂપેષુ વા મૃત્તિકવિગ્રહેષુ વા ।
આલેખ્યભિત્તીષ્વપિ પાંસુસ્તૂપે પુષ્પા ચ ગન્ધા ચ પ્રદત્ત આસીત્

વાદ્યા ચ વાદાપિત યેહિ તત્ર ભેર્યો ઽથ શઙ્ખાઃ પટહાઃ સુઘોષકાઃ ।
નિર્નાદિતા દુન્દુભયશ્ચ યેહિ પૂજાવિધાનાય વરાગ્રબોધિનામ્

વીણાશ્ચ તાલા પણવાશ્ચ યેહિ મૃદઙ્ગ વંશા તુણવા મનોજ્ઞાઃ ।
એકોત્સવા વા સુકુમારકા વા તે સર્વિ બોધાય અભૂષિ લાભિનઃ

વાદાપિતા ઝલ્લરિયો ઽપિ યેહિ જલમણ્ડકા ચર્પટમણ્ડકા વા ।
સુગતાન ઉદ્દિશ્યથ પૂજનાર્થં ગીતં સુગીતં મધુરં મનોજ્ઞમ્

સર્વે ચ તે બુદ્ધ અભૂષિ લોકે કૃત્વાન તાં બહુવિધધાતુપૂજામ્ ।
કિમલ્પકં પિ સુગતાન ધાતુષુ એકં પિ વાદાપિય વાદ્યભાણ્ડમ્

પુષ્પેણ ચૈકેન પિ પૂજયિત્વા આલેખ્યભિત્તૌ સુગતાન બિમ્બાન્ ।
વિક્ષિપ્તચિત્તા પિ ચ પૂજયિત્વા અનુપૂર્વ દ્રક્ષ્યન્તિ ચ બુદ્ધકોટ્યઃ

યૈશ્ચાઞ્જલિસ્તત્ર કૃતો ઽપિ સ્તૂપે પરિપૂર્ણ એકા તલસક્તિકા વા ।
ઉન્નામિતં શીર્ષમભૂન્મુહૂર્તમવનામિતઃ કાયુ તથૈકવારમ્

નમો ઽસ્તુ બુદ્ધાય કૃતૈકવારં યેહી તદા ધાતુધરેષુ તેષુ ।
વિક્ષિપ્તચિત્તૈરપિ એકવારં તે સર્વિ પ્રાપ્તા ઇમમગ્રબોધિમ્

સુગતાન તેષાં તદ તસ્મિ કાલે પરિનિર્વૃતાનામથ તિષ્ઠતાં વા ।
યે ધર્મનામાપિ શ્રુણિંસુ સત્ત્વાસ્તે સર્વિ બોધાય અભૂષિ લાભિનઃ

અનાગતા પી બહુબુદ્ધકોટ્યો અચિન્તિયા યેષુ પ્રમાણુ નાસ્તિ ।
તે પી જિના ઉત્તમલોકનાથાઃ પ્રકાશયિષ્યન્તિ ઉપાયમેતમ્

ઉપાયકૌશલ્યમનન્તુ તેષાં ભવિષ્યતિ લોકવિનાયકાનામ્ ।
યેના વિનેષ્યન્તિહ પ્રાણકોટ્યો બૌદ્ધસ્મિ જ્ઞાનસ્મિ અનાસ્રવસ્મિન્

એકો ઽપિ સત્ત્વો ન કદાચિ તેષાં શ્રુત્વાન ધર્મં ન ભવેત બુદ્ધઃ ।
પ્રણિધાનમેતદ્ધિ તથાગતાનાં ચરિત્વ બોધાય ચરાપયેયમ્

ધર્મામુખા કોટિસહસ્ર નેકે પ્રકાશયિષ્યન્તિ અનાગતે ઽધ્વે ।
ઉપદર્શયન્તો ઇમમેકયાનં વક્ષ્યન્તિ ધર્મં હિ તથાગતત્વે

સ્થિતિકા હિ એષા સદ ધર્મનેત્રી પ્રકૃતિશ્ચ ધર્માણ સદા પ્રભા[સતે] ।
વિદિત્વ બુદ્ધા દ્વિપદાનમુત્તમા પ્રકાશયિષ્યન્તિ મમેકયાનમ્

ધર્મસ્થિતિં ધર્મનિયામતાં ચ નિત્યસ્થિતાં લોકિ ઇમામકમ્પ્યામ્ ।
બુદ્ધાશ્ચ બોધિં પૃથિવીય મણ્ડે પ્રકાશયિષ્યન્તિ ઉપાયકૌશલમ્

દશસૂ દિશાસૂ નરદેવપૂજિતાસ્તિષ્ઠન્તિ બુદ્ધા યથ ગઙ્ગવાલિકાઃ ।
સુખાપનાર્થં ઇહ સર્વપ્રાણિનાં તે ચાપિ ભાષન્તિમમગ્રબોધિમ્

ઉપાયકૌશલ્ય પ્રકાશયન્તિ વિવિધાનિ યાનાન્યુપદર્શયન્તિ ।
એકં ચ યાનં પરિદીપયન્તિ બુદ્ધા ઇમામુત્તમશાન્તભૂમિમ્

ચરિતં ચ તે જાનિય સર્વદેહિનાં યથાશયં યચ્ચ પુરા નિષેવિતમ્ ।
વીર્યં ચ સ્થામં ચ વિદિત્વ તેષાં જ્ઞાત્વાધિમુક્તિં ચ પ્રકાશયન્તિ

દૃષ્ટાન્તહેતૂન્ બહુ દર્શયન્તિ બહુકારણાન્ જ્ઞાનબલેન નાયકાઃ ।
નાનાધિમુક્તાંશ્ચ વિદિત્વ સત્ત્વાન્ નાનાભિનિર્હારુપદર્શયન્તિ

અહં પિ ચૈતર્હિ જિનેન્દ્રનાયકો ઉત્પન્ન સત્ત્વાન સુખાપનાર્થમ્ ।
સંદર્શયામી ઇમ બુદ્ધબોધિં નાનાભિનિર્હારસહસ્રકોટિભિઃ

દેશેમિ ધર્મં ચ બહુપ્રકારં અધિમુક્તિમધ્યાશય જ્ઞાત્વ પ્રાણિનામ્ ।
સંહર્ષયામી વિવિધૈરુપાયૈઃ પ્રત્યાત્મિકં જ્ઞાનબલં મમૈતત્

અહં પિ પશ્યામિ દરિદ્રસત્ત્વાન્ પ્રજ્ઞાય પુણ્યેહિ ચ વિપ્રહીણાન્ ।
પ્રસ્કન્ન સંસારિ નિરુદ્ધ દુર્ગે મગ્નાઃ પુનર્દુઃખપરંપરાસુ

તૃષ્ણાવિલગ્નાંશ્ચમરીવ બાલે કામૈરિહાન્ધીકૃત સર્વકાલમ્ ।
ન બુદ્ધમેષન્તિ મહાનુભાવં ન ધર્મ માર્ગન્તિ દુખાન્તગામિનમ્

ગતીષુ ષટ્સુ પરિરુદ્ધચિત્તાઃ કુદૃષ્ટિદૃષ્ટીષુ સ્થિતા અકમ્પ્યાઃ ।
દુઃખાતુ દુઃખાનુપ્રધાવમાનાઃ કારુણ્ય મહ્યં બલવન્તુ તેષુ

સો ઽહં વિદિત્વા તહિ બોધિમણ્ડે સપ્તાહ ત્રીણિ પરિપૂર્ણ સંસ્થિતઃ ।
અર્થં વિચિન્તેમિમમેવરૂપં ઉલ્લોકયન્ પાદપમેવ તત્ર

પ્રેક્ષામિ તં ચાનિમિષં દ્રુમેન્દ્રં તસ્યૈવ હેષ્ઠે અનુચંક્રમામિ ।
આશ્ચર્યજ્ઞાનં ચ ઇદં વિશિષ્ટં સત્ત્વાશ્ચ મોહાન્ધ અવિદ્વસૂ ઇમે

બ્રહ્મા ચ માં યાચતિ તસ્મિ કાલે શક્રશ્ચ ચત્વારિ ચ લોકપાલાઃ ।
મહેશ્વરો ઈશ્વર એવ ચાપિ મરુદ્ગણાનાં ચ સહસ્રકોટયઃ

કૃતાઞ્જલી સર્વિ સ્થિતાઃ સગૌરવા અર્થં ચ ચિન્તેમિ કથં કરોમિ ।
અહં ચ બોધીય વદામિ વર્ણાન્ ઇમે ચ દુઃખૈરભિભૂત સત્ત્વાઃ

તે મહ્ય ધર્મં ક્ષિપિ બાલભાષિતં ક્ષિપિત્વ ગચ્છેયુરપાયભૂમિમ્ ।
શ્રેયો મમા નૈવ કદાચિ ભાષિતું અદ્યૈવ મે નિર્વૃતિરસ્તુ શાન્તા

પુરિમાંશ્ચ બુદ્ધાન્ સમનુસ્મરન્તો ઉપાયકૌશલ્યુ યથા ચ તેષામ્ ।
યં નૂન હં પિ ઇમ બુદ્ધબોધિં ત્રિધા વિભજ્યેહ પ્રકાશયેયમ્

એવં ચ મે ચિન્તિતુ એષ ધર્મો યે ચાન્યે બુદ્ધા દશસુ દ્દિશાસુ ।
દર્શિંસુ તે મહ્ય તદાત્મભાવં સાધું તિ ઘોષં સમુદીરયન્તિ

સાધૂ મુને લોકવિનાયકાગ્ર અનુત્તરં જ્ઞાનમિહાધિગમ્ય ।
ઉપાયકૌશલ્યુ વિચિન્તયન્તો અનુશિક્ષસે લોકવિનાયકાનામ્

વયં પિ બુદ્ધાય પરં તદા પદં તૃધા ચ કૃત્વાન પ્રકાશયામઃ ।
હીનાધિમુક્તા હિ અવિદ્વસૂ નરા ભવિષ્યથા બુદ્ધ ન શ્રદ્દધેયુઃ

તતો વયં કારણસંગ્રહેણ ઉપાયકૌશલ્ય નિષેવમાણાઃ ।
ફલાભિલાષં પરિકીર્તયન્તઃ સમાદપેમો બહુબોધિસત્ત્વાન્

અહં ચુદગ્રસ્તદ આસિ શ્રુત્વા ઘોષં મનોજ્ઞં પુરુષર્ષભાણામ્ ।
ઉદગ્રચિત્તો ભણિ તેષ તાયિનાં ન મોહવાદી પ્રવરા મહર્ષી

અહં પિ એવં સમુદાચરિષ્યે યથા વદન્તી વિદુ લોકનાયકાઃ ।
અહં પિ સંક્ષોભિ ઇમસ્મિ દારુણે ઉત્પન્ન સત્ત્વાન કષાયમધ્યે

તતો હ્યહં શારિસુતા વિદિત્વા વારાણસીં પ્રસ્થિતુ તસ્મિ કાલે ।
તહિ પઞ્ચકાનાં પ્રવદામિ ભિક્ષુણાં ધર્મં ઉપાયેન પ્રશાન્તભૂમિમ્

તતઃ પ્રવૃત્તં મમ ધર્મચક્રં નિર્વાણશબ્દશ્ચ અભૂષિ લોકે ।
અર્હન્તશબ્દસ્તથ ધર્મશબ્દઃ સંઘસ્ય શબ્દશ્ચ અભૂષિ તત્ર

ભાષામિ વર્ષાણિ અનલ્પકાનિ નિર્વાણભૂમિં ચુપદર્શયામિ ।
સંસારદુઃખસ્ય ચ એષ અન્તો એવં વદામી અહુ નિત્યકાલમ્

યસ્મિંશ્ચ કાલે અહુ શારિપુત્ર પશ્યામિ પુત્રાન્ દ્વિપદોત્તમાનામ્ ।
યે પ્રસ્થિતા ઉત્તમમગ્રબોધિં કોટીસહસ્રાણિ અનલ્પકાનિ

ઉપસંક્રમિત્વા ચ મમૈવ અન્તિકે કૃતાઞ્જલીઃ સર્વિ સ્થિતાઃ સગૌરવાઃ ।
યેહી શ્રુતો ધર્મ જિનાન આસીત્ ઉપાયકૌશલ્યુ બહુપ્રકારમ્

તતો મમા એતદભૂષિ તત્ક્ષણં સમયો મમા ભાષિતુમગ્રધર્મમ્ ।
યસ્યાહમર્થં ઇહ લોકિ જાતઃ પ્રકાશયામી તમિહાગ્રબોધિમ્

દુઃશ્રદ્દધં એતુ ભવિષ્યતે ઽદ્ય નિમિત્તસંજ્ઞાનિહ બાલબુદ્ધિનામ્ ।
અધિમાનપ્રાપ્તાન અવિદ્વસૂનાં ઇમે તુ શ્રોષ્યન્તિ હિ બોધિસત્ત્વાઃ

વિશારદશ્ચાહુ તદા પ્રહૃષ્ટઃ સંલીયનાં સર્વ વિવર્જયિત્વા ।
ભાષામિ મધ્યે સુગતાત્મજાનાં તાંશ્ચૈવ બોધાય સમાદપેમિ

સંદૃશ્ય ચૈતાદૃશબુદ્ધપુત્રાંસ્તવાપિ કાઙ્ક્ષા વ્યપનીત ભેષ્યતિ ।
યે ચા શતા દ્વાદશિમે અનાસ્રવા બુદ્ધા ભવિષ્યન્તિમિ લોકિ સર્વે

યથૈવ તેષાં પુરિમાણ તાયિનાં અનાગતાનાં ચ જિનાન ધર્મતા ।
મમાપિ એષૈવ વિકલ્પવર્જિતા તથૈવ હં દેશયિ અદ્ય તુભ્યમ્

કદાચિ કહિંચિ કથંચિ લોકે ઉત્પાદુ ભોતિ પુરુષર્ષભાણામ્ ।
ઉત્પદ્ય ચા લોકિ અનન્તચક્ષુષઃ કદાચિદેતાદૃશુ ધર્મ દેશયુઃ

સુદુર્લભો ઈદૃશુ અગ્રધર્મઃ કલ્પાન કોટીનયુતૈરપિ સ્યાત્ ।
સુદુર્લભા ઈદૃશકાશ્ચ સત્ત્વાઃ શ્રત્વાન યે શ્રદ્દધિ અગ્રધર્મમ્

ઔદુમ્બરં પુષ્પ યથૈવ દુર્લભં કદાચિ કહિંચિ કથંચિ દૃશ્યતે ।
મનોજ્ઞરૂપં ચ જનસ્ય તદ્ભવેદાશ્ચર્યુ લોકસ્ય સદેવકસ્ય

અતશ્ચ આશ્ચર્યતરં વદામિ શ્રુત્વાન યો ધર્મમિમં સુભાષિતમ્ ।
અનુમોદિ એકં પિ ભણેય વાચં કૃત સર્વબુદ્ધાન ભવેય પૂજા

વ્યપનેહિ કાઙ્ક્ષામિહ સંશયં ચ આરોચયામિ અહુ ધર્મરાજા ।
સમાદપેમિ અહમગ્રબોધૌ ન શ્રાવકાઃ કેચિદિહાસ્તિ મહ્યમ્

તવ શારિપુત્રૈતુ રહસ્યુ ભોતુ યે ચાપિ મે શ્રાવક મહ્ય સર્વે ।
યે બોધિસત્ત્વાશ્ચ ઇમે પ્રધાના રહસ્યમેતન્મમ ધારયન્તુ

કિં કારણં પઞ્ચકષાયકાલે ક્ષુદ્રાશ્ચ દુષ્ટાશ્ચ ભવન્તિ સત્ત્વાઃ ।
કામૈરિહાન્ધીકૃત બાલબુદ્ધયો ન તેષ બોધાય કદાચિ ચિત્તમ્

શ્રુત્વા ચ યાનં મમ એતદેકં પ્રકાશિતં તેન જિનેન આસીત્ ।
અનાગતે ઽધ્વાનિ ભ્રમેયુ સત્ત્વાઃ સૂત્રં ક્ષિપિત્વા નરકં વ્રજેયુઃ

લજ્જી શુચી યે ચ ભવેયુ સત્ત્વાઃ સંપ્રસ્થિતા ઉત્તમમગ્રબોધિમ્ ।
વિશારદો ભૂત્વ વદેમિ તેષામેકસ્ય યાનસ્ય અનન્તવર્ણાન્

એતાદૃશી દેશન નાયકાનામુપાયકૌશલ્યમિદં વરિષ્ઠમ્ ।
બહૂહિ સંધાવચનેહિ ચોક્તં દુર્બોધ્યમેતં હિ અશિક્ષિતેહિ

તસ્માદ્ધિ સંધાવચનં વિજાનિયા બુદ્ધાન લોકાચરિયાણ તાયિનામ્ ।
જહિત્વ કાઙ્ક્ષાં વિજહિત્વ સંશયં ભવિષ્યથા બુદ્ધ જનેથ હર્ષમ્