સદ્ધર્મપુણ્ડરીકસૂત્ર · અધ્યાય 3

ઇત્યાર્યસદ્ધર્મપુણ્ડરીકે ધર્મપર્યાયે ઉપાયકૌશલ્યપરિવર્તો નામ દ્વિતીયઃ ॥
સદ્ધ્પ્_3: ઔપમ્યપરિવર્તઃ ।
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રસ્તસ્યાં વેલાયાં તુષ્ટ ઉદગ્ર આત્તમનાઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતો યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવતો ઽભિમુખો ભગવન્તમેવ વ્યવલોકયમાનો ભગવન્તમેતદવોચત્ - આશ્ચર્યાદ્ભુતપ્રાપ્તો ઽસ્મિ ભગવન્ ઔદ્બિલ્યપ્રાપ્તઃ ઇદમેવંરૂપં ભગવતો ઽન્તિકાદ્ ઘોષં શ્રુત્વા । તત્કસ્ય હેતોઃ? અશ્રુત્વૈવ તાવદહં ભગવન્ ઇદમેવંરૂપં ભગવતો ઽન્તિકાદ્ ધર્મં તદન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વા બોધિસત્ત્વાનાં ચ અનાગતે ઽધ્વનિ બુદ્ધનામ શ્રુત્વા અતીવ શોચામિ અતીવ સંતપ્યે, ભ્રષ્ટો ઽસ્મ્યેવંરૂપાત્ તથાગતજ્ઞાનગોચરાદ્ જ્ઞાનદર્શનાત્ । યદા ચાહં ભગવન્ અભીક્ષ્ણં ગચ્છામિ પર્વતગિરિકન્દરાણિ વનષણ્ડાન્યારામનદીવૃક્ષમૂલાન્યેકાન્તાનિ દિવાવિહારાય, તદાપ્યહં ભગવન્ યદ્ભૂયસ્ત્વેન અનેનૈવ વિહારેણ વિહરામિ । તુલ્યે નામ ધર્મધાતુપ્રવેશે વયં ભગવતા હીનેન યાનેન નિર્યાતિતાઃ । એવં ચ મે ભગવંસ્તસ્મિન્ સમયે ભવતિ - અસ્માકમેવૈષો ઽપરાધઃ, નૈવ ભગવતો ઽપરાધઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સચેદ્ભગવાનસ્માભિઃ પ્રતીક્ષિતઃ સ્યાત્ સામુત્કર્ષિકીં ધર્મદેશનાં કથયમાનઃ, યદિદમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમારભ્ય, તેષ્વેવ વયં ભગવન્ ધર્મેષુ નિર્યાતાઃ સ્યામ । યત્પુનર્ભગવન્ અસ્માભિરનુપસ્થિતેષુ બોધિસત્ત્વેષુ સંધાભાષ્યં ભગવતો ઽજાનમાનૈસ્ત્વરમાણૈઃ પ્રથમભાષિતૈવ તથાગતસ્ય ધર્મદેશના શ્રુત્વોદ્ગૃહીતા ધારિતા ભાવિતા ચિન્તિતા મનસિકૃતા । સો ઽહં ભગવન્ આત્મપરિભાષણયૈવ ભૂયિષ્ઠેન રાત્રિંદિવાન્યતિનામયામિ । અદ્યાસ્મિ ભગવન્ નિર્વાણપ્રાપ્તઃ । અદ્યાસ્મિ ભગવન્ પરિનિર્વૃતઃ । અદ્ય મે ભગવન્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્તમ્ । અદ્યાહં ભગવન્ ભગવતઃ પુત્રો જ્યેષ્ઠ ઔરસો મુખતો જાતો ધર્મજો ધર્મનિર્મિતો ધર્મદાયાદો ધર્મનિર્વૃત્તઃ । અપગતપરિદાહો ઽસ્મ્યદ્ય ભગવન્ ઇમમેવંરૂપમદ્ભુતધર્મમશ્રુતપૂર્વં ભગવતો ઽન્તિકાદ્ ઘોષં શ્રુત્વા ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રસ્તસ્યાં વેલાયાં ભગવન્તમાભિર્ગાથાભિરધ્યભાષત -
આશ્ચર્યપ્રાપ્તો ઽસ્મિ મહાવિનાયક ઔદ્બિલ્યજાતો ઇમુ ઘોષ શ્રુત્વા ।
કથંકથા મહ્ય ન ભૂય કાચિત્ પરિપાચિતો ઽહં ઇહ અગ્રયાને

આશ્ચર્યભૂતઃ સુગતાન ઘોષઃ કાઙ્ક્ષાં ચ શોકં ચ જહાતિ પ્રાણિનામ્ ।
ક્ષીણાસ્રવસ્યો મમ યશ્ચ શોકો વિગતો ઽસ્તિ સર્વં શ્રુણિયાન ઘોષમ્

દિવાવિહારમનુચંક્રમન્તો વનષણ્ડ આરામથ વૃક્ષમૂલમ્ ।
ગિરિકન્દરાંશ્ચાઉપ્યુપસેવમાનો અનુચિન્તયામી ઇમમેવ ચિન્તામ્

અહો ઽસ્મિ પરિવઞ્ચિતુ પાપચિત્તૈસ્તુલ્યેષુ ધર્મેષુ અનાસ્રવેષુ ।
યન્નામ ત્રૈધાતુકિ અગ્રધર્મં ન દેશયિષ્યામિ અનાગતે ઽધ્વે

દ્વાત્રિંશતી લક્ષણ મહ્ય ભ્રષ્ટા સુવર્ણવર્ણચ્છવિતા ચ ભ્રષ્ટા ।
બલા વિમોક્ષાશ્ચિમિ સર્વિ રિઞ્ચિતા તુલ્યેષુ ધર્મેષુ અહો ઽસ્મિ મૂઢઃ

અનુવ્યઞ્જના યે ચ મહામુનીનામશીતિ પૂર્ણાઃ પ્રવરા વિશિષ્ટાઃ ।
અષ્ટાદશાવેણિક યે ચ ધર્માસ્તે ચાપિ ભ્રષ્ટા અહુ વઞ્ચિતો ઽસ્મિ

દૃષ્ટ્વા ચ ત્વાં લોકહિતાનુકમ્પી દિવાવિહારં પરિગમ્ય ચૈકઃ ।
હા વઞ્ચિતો ઽસ્મીતિ વિચિન્તયામિ અસઙ્ગજ્ઞાનાતુ અચિન્તિયાતઃ

રાત્રિંદિવાનિ ક્ષપયામિ નાથ ભૂયિષ્ઠ સો એવ વિચિન્તયન્તઃ ।
પૃચ્છામિ તાવદ્ ભગવન્તમેવ ભ્રષ્ટો ઽહમસ્મીત્યથ વા ન વેતિ

એવં ચ મે ચિન્તયતો જિનેન્દ્ર ગચ્છન્તિ રાત્રિંદિવ નિત્યકાલમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ચ અન્યાન્ બહુબોધિસત્ત્વાન્ સંવર્ણિતાંલ્લોકવિનાયકેન

શ્રુત્વા ચ સો ઽહં ઇમુ બુદ્ધધર્મં સંઘાય એતત્કિલ ભાષિતં તિ ।
અતર્કિકં સૂક્ષ્મમનાસ્રવં ચ જ્ઞાનં પ્રણેતી જિન બોધિમણ્ડે

દૃષ્ટીવિલગ્નો હ્યહમાસિ પૂર્વં પરિવ્રાજકસ્તીર્થિકસંમતશ્ચ ।
તતો મમા આશયુ જ્ઞાત્વ નાથો દૃષ્ટીવિમોક્ષાય બ્રવીતિ નિર્વૃતિમ્

વિમુચ્ય તા દૃષ્ટિકૃતાનિ સર્વશઃ શૂન્યાંશ્ચ ધર્માનહુ સ્પર્શયિત્વા ।
તતો વિજાનામ્યહુ નિર્વૃતો ઽસ્મિ ન ચાપિ નિર્વાણમિદં પ્રવુચ્યતિ

યદા તુ બુદ્ધો ભવતે ઽગ્રસત્ત્વઃ પુરસ્કૃતો નરમરુયક્ષરાક્ષસૈઃ ।
દ્વાત્રિંશતીલક્ષણરૂપધારી અશેષતો નિર્વૃતુ ભોતિ તત્ર

વ્યપનીત સર્વાણિ મિ મન્યિતાનિ શ્રુત્વા ચ ઘોષં અહમદ્ય નિર્વૃતઃ ।
યદાપિ વ્યાકુર્વસિ અગ્રબોધૌ પુરતો હિ લોકસ્ય સદેવકસ્ય

બલવચ્ચ આસીન્મમ છમ્ભિતત્વં પ્રથમં ગિરં શ્રુત્વ વિનાયકસ્ય ।
મા હૈવ મારો સ ભવેદ્વિહેઠકો અભિનિર્મિણિત્વા ભુવિ બુદ્ધવેષમ્

યદા તુ હેતૂહિ ચ કારણૈશ્ચ દૃષ્ટાન્તકોટીનયુતૈશ્ચ દર્શિતા ।
સુપરિસ્થિતા સા વરબુદ્ધબોધિસ્તતો ઽસ્મિ નિષ્કાઙ્ક્ષુ શ્રુણિત્વ ધર્મમ્

યદા ચ મે બુદ્ધસહસ્રકોટ્યઃ કીર્તેષ્યતી તાન્ પરિનિર્વૃતાન્ જિનાન્ ।
યથા ચ તૈર્દેશિતુ એષ ધર્મ ઉપાયકૌશલ્ય પ્રતિષ્ઠિહિત્વા

અનાગતાશ્ચો બહુ બુદ્ધ લોકે તિષ્ઠન્તિ યે ચો પરમાર્થદર્શિનઃ ।
ઉપાયકૌશલ્યશતૈશ્ચ ધર્મં નિદર્શયિષ્યન્ત્યથ દેશયન્તિ ચ

તથા ચ તે આત્મન યાદૃશી ચરી અભિનિષ્ક્રમિત્વા પ્રભૃતીય સંસ્તુતા ।
બુદ્ધં ચ તે યાદૃશુ ધર્મચક્રં તથા ચ તે ઽવસ્થિત ધર્મદેશના

તતશ્ચ જાનામિ ન એષ મારો ભૂતાં ચરિં દર્શયિ લોકનાથઃ ।
ન હ્યત્ર મારાણ ગતી હિ વિદ્યતે મમૈવ ચિત્તં વિચિકિત્સપ્રાપ્તમ્

યદા તુ મધુરેણ ગભીરવલ્ગુના સંહર્ષિતો બુદ્ધસ્વરેણ ચાહમ્ ।
તદા મિ વિધ્વંસિત સર્વસંશયા વિચિકિત્સ નષ્ટા ચ સ્થિતો ઽસ્મિ જ્ઞાને

નિઃસંશયં ભેષ્યિ તથાગતો ઽહં પુરસ્કૃતો લોકિ સદેવકે ઽસ્મિન્ ।
સંઘાય વક્ષ્યે ઇમુ બુદ્ધબોધિં સમાદપેન્તો બહુબોધિસત્ત્વાન્

એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - આરોચયામિ તે શારિપુત્ર, પ્રતિવેદયામિ તે અસ્ય સદેવકસ્ય લોકસ્ય પુરતઃ સમારકસ્ય સબ્રહ્મકસ્ય સશ્રમણબ્રાહ્મણિકાયાઃ પ્રજાયાઃ પુરતઃ । મયા ત્વં શારિપુત્ર વિંશતીનાં બુદ્ધકોટીનયુતશતસહસ્રાણામન્તિકે પરિપાચિતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । મમ ચ ત્વં શારિપુત્ર દીર્ઘરાત્રમનુશિક્ષિતો ઽભૂત્ । સ ત્વં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસંમન્ત્રિતેન બોધિસત્ત્વરહસ્યેન ઇહ મમ પ્રવચને ઉપપન્નઃ । સ ત્વં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વાધિષ્ઠાનેન તત્પૌર્વકં ચર્યાપ્રણિધાનં બોધિસત્ત્વસંમન્ત્રિતં બોધિસત્ત્વરહસ્યં ન સમનુસ્મરસિ । નિર્વૃતો ઽસ્મીતિ મન્યસે । સો ઽહં ત્વાં શારિપુત્ર પૂર્વચર્યાપ્રણિધાનજ્ઞાનાનુબોધમનુસ્મારયિતુકામ ઇમં સદ્ધર્મપુણ્ડરીકં ધર્મપર્યાયં સૂત્રાન્તં મહાવૈપુલ્યં બોધિસત્ત્વાવવાદં સર્વબુદ્ધપરિગ્રહં શ્રાવકાણાં સંપ્રકાશયામિ ॥
અપિ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર, ભવિષ્યસિ ત્વમનાગતે ઽધ્વનિ અપ્રમેયૈઃ કલ્પૈરચિન્ત્યૈરપ્રમાણૈર્બહૂનાં તથાગતકોટીનયુતશતસહસ્રાણાં સદ્ધર્મં ધારયિત્વા વિવિધાં ચ પૂજાં કૃત્વા ઇમામેવ બોધિસત્ત્વચર્યાં પરિપૂર્ય પદ્મપ્રભો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોકે ભવિષ્યસિ ( વૈદ્ય 48 ) વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ ॥
તેન ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર સમયેન તસ્ય ભગવતઃ પદ્મપ્રભસ્ય તથાગતસ્ય વિરજં નામ બુદ્ધક્ષેત્રં ભવિષ્યતિ સમં રમણીયં પ્રાસાદિકં પરમસુદર્શનીયં પરિશુદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ઋદ્ધં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ બહુજનનારીગણાકીર્ણં ચ મરુપ્રકીર્ણં ચ વૈડૂર્યમયં સુવર્ણસૂત્રાષ્ટાપદનિબદ્ધમ્ । તેષુ ચ અષ્ટાપદેષુ રત્નવૃક્ષા ભવિષ્યન્તિ સપ્તાનાં રત્નાનાં પુષ્પફલૈઃ સતતસમિતં સમર્પિતાઃ ॥
સો ઽપિ શારિપુત્ર પદ્મપ્રભસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ત્રીણ્યેવ યાનાન્યારભ્ય ધર્મં દેશયિષ્યતિ । કિંચાપિ શારિપુત્ર સ તથાગતો ન કલ્પકષાય ઉત્પત્સ્યતે, અપિ તુ પ્રણિધાનવશેન ધર્મં દેશયિષ્યતિ । મહારત્નપ્રતિમણ્ડિતશ્ચ નામ શારિપુત્ર સ કલ્પો ભવિષ્યતિ । તત્કિં મન્યસે શારિપુત્ર કેન કારણેન સ કલ્પો મહારત્નપ્રતિમણ્ડિત ઇત્યુચ્યતે? રત્નાનિ શારિપુત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે બોધિસત્ત્વા ઉચ્યન્તે । તે તસ્મિન્ કાલે તસ્યાં વિરજાયાં લોકધાતૌ બહવો બોધિસત્ત્વા ભવિષ્યન્ત્યપ્રમેયા અસંખ્યેયા અચિન્ત્યા અતુલ્યા અમાપ્યા ગણનાં સમતિક્રાન્તા અન્યત્ર તથાગતગણનયા । તેન કારણેન સ કલ્પો મહારત્નપ્રતિમણ્ડિત ઇત્યુચ્યતે ॥
તેન ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર સમયેન બોધિસત્ત્વાસ્તસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે યદ્ભૂયસા રત્નપદ્મવિક્રામિણો ભવિષ્યન્તિ । અનાદિકર્મિકાશ્ચ તે બોધિસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ । ચિરચરિતકુશલમૂલા બહુબુદ્ધશતસહસ્રચીર્ણબ્રહ્મચર્યાઃ, તથાગતપરિસંસ્તુતા બુદ્ધજ્ઞાનાભિયુક્તા મહાભિજ્ઞાપરિકર્મનિર્જાતાઃ સર્વધર્મનયકુશલા માર્દવાઃ સ્મૃતિમન્તઃ । ભૂયિષ્ઠેન શારિપુત્ર એવંરૂપાણાં બોધિસત્ત્વાનાં પરિપૂર્ણં તદ્બુદ્ધક્ષેત્રં ભવિષ્યતિ ॥
તસ્ય ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર પદ્મપ્રભસ્ય તથાગતસ્ય દ્વાદશાન્તરકલ્પા આયુષ્પ્રમાણં ભવિષ્યતિ સ્થાપયિત્વા કુમારભૂતત્વમ્ । તેષાં ચ સત્ત્વાનામષ્ટાન્તરકલ્પા આયુષ્પ્રમાણં ભવિષ્યતિ । સ ચ શારિપુત્ર પદ્મપ્રભસ્તથાગતો દ્વાદશાનામન્તરકલ્પાનામત્યયેન ધૃતિપરિપૂર્ણં નામ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં વ્યાકૃત્ય અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિનિર્વાસ્યતિ । અયં ભિક્ષવો ધૃતિપરિપૂર્ણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મમાનન્તરમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યતે । પદ્મવૃષભવિક્રામી નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોકે ભવિષ્યતિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । તસ્યાપિ શારિપુત્ર પદ્મવૃષભવિક્રામિણસ્તથાગતસ્ય એવંરૂપમેવ બુદ્ધક્ષેત્રં ભવિષ્યતિ ॥
તસ્ય ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર પદ્મપ્રભસ્ય તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય દ્વાત્રિંશદન્તરકલ્પાન્ સદ્ધર્મઃ સ્થાસ્યતિ । તતસ્તસ્ય તસ્મિન્ સદ્ધર્મે ક્ષીણે દ્વાત્રિંશદન્તરકલ્પાન્ સદ્ધર્મપ્રતિરૂપકઃ સ્થાસ્યતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
ભવિષ્યસે શારિસુતા તુહં પિ અનાગતે ઽધ્વાનિ જિનસ્તથાગતઃ ।
પદ્મપ્રભો નામ સમન્તચક્ષુર્વિનેષ્યસે પ્રાણિસહસ્રકોટ્યઃ

બહુબુદ્ધકોટીષુ કરિત્વ સત્ક્રિયાં ચર્યાબલં તત્ર ઉપાર્જયિત્વા ।
ઉત્પાદયિત્વા ચ દશો બલાનિ સ્પૃશિષ્યસે ઉત્તમમગ્રબોધિમ્

અચિન્તિયે અપરિમિતસ્મિ કલ્પે પ્રભૂતરત્નસ્તદ કલ્પુ ભેષ્યતિ ।
વિરજા ચ નામ્ના તદ લોકધાતુઃ ક્ષેત્રં વિશુદ્ધં દ્વિપદોત્તમસ્ય

વૈદૂર્યસંસ્તીર્ણ તથૈવ ભૂમિઃ સુવર્ણસૂત્રપ્રતિમણ્ડિતા ચ ।
રત્નામયૈર્વૃક્ષશતૈરુપેતા સુદર્શનીયૈઃ ફલપુષ્પમણ્ડિતૈઃ

સ્મૃતિમન્ત તસ્મિન્ બહુબોધિસત્ત્વાઃ ચર્યાભિનિર્હારસુકોવિદાશ્ચ ।
યે શિક્ષિતા બુદ્ધશતેષુ ચર્યાં તે તત્ર ક્ષેત્રે ઉપપદ્ય સન્તિ

સો ચેજ્જિનઃ પશ્ચિમકે સમુચ્છ્રયે કુમારભૂમીમતિનામયિત્વા ।
જહિત્વ કામાનભિનિષ્કમિત્વા સ્પૃશિષ્યતે ઉત્તમમગ્રબોધિમ્

સમ દ્વાદશા અન્તરકલ્પ તસ્ય ભવિષ્યતે આયુ તદા જિનસ્ય ।
મનુજાનપી અન્તરકલ્પ અષ્ટ આયુષ્પ્રમાણં તહિ તેષ ભેષ્યતિ

પરિનિર્વૃતસ્યાપિ જિનસ્ય તસ્ય દ્વાત્રિંશતિં અન્તરકલ્પ પૂર્ણામ્ ।
સદ્ધર્મ સંસ્થાસ્યતિ તસ્મિ કાલે હિતાય લોકસ્ય સદેવકસ્ય

સદ્ધર્મિ ક્ષીણે પ્રતિરૂપકો ઽસ્ય દ્વાત્રિંશતી અન્તરકલ્પ સ્થાસ્યતિ ।
શરીરવૈસ્તારિક તસ્ય તાયિનઃ સુસત્કૃતો નરમરુતૈશ્ચ નિત્યમ્

એતાદૃશઃ સો ભગવાન્ ભવિષ્યતિ પ્રહૃષ્ટ ત્વં શારિસુતા ભવસ્વ ।
ત્વમેવ સો તાદૃશકો ભવિષ્યસિ અનાભિભૂતો દ્વિપદાનમુત્તમઃ

અથ ખલુ તાશ્ચતસ્રઃ પર્ષદો ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકા દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગમનુષ્યામનુષ્યા આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યેદં વ્યાકરણમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ભગવતો ઽન્તિકાત્ સંમુખં શ્રુત્વા તુષ્ટા ઉદગ્રા આત્તમનસઃ પ્રમુદિતાઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતાઃ સ્વકસ્વકૈશ્ચીવરૈર્ભગવન્તમભિચ્છાદયામાસુઃ । શક્રશ્ચ દેવાનામિન્દ્રો બ્રહ્મા ચ સહાંપતિરન્યાશ્ચ દેવપુત્રશતસહસ્રકોટ્યો ભગવન્તં દિવ્યૈર્વસ્ત્રૈરભિચ્છાદયામાસુઃ । દિવ્યૈશ્ચ માન્દારવૈર્મહામાન્દરવૈશ્ચ પુષ્પૈરભ્યવકિરન્તિ સ્મ । દિવ્યાનિ ચ વસ્ત્રાણ્યુપર્યન્તરીક્ષે ભ્રામયન્તિ સ્મ । દિવ્યાનિ ચ તૂર્યશતસહસ્રાણિ દુન્દુભયશ્ચોપર્યન્તરીક્ષે પરાહનન્તિ સ્મ । મહાન્તં ચ પુષ્પવર્ષમભિપ્રવર્ષયિત્વા એવં ચ વાચં ભાષન્તે સ્મ - પૂર્વં ભગવતા વારાણસ્યામૃષિપતને મૃગદાવે ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતમ્ । ઇદં પુનર્ભગવતા અદ્ય અનુત્તરં દ્વિતીયં ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતમ્ । તે ચ દેવપુત્રાસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષન્ત -
ધર્મચક્રં પ્રવર્તેસિ લોકે અપ્રતિપુદ્ગલ ।
વારાણસ્યાં મહાવીર સ્કન્ધાનામુદયં વ્યયમ્

પ્રથમં પ્રવર્તિતં તત્ર દ્વિતીયમિહ નાયક ।
દુઃશ્રદ્દધેય યસ્તેષાં દેશિતો ઽદ્ય વિનાયક

બહુ ધર્મઃ શ્રુતો ઽસ્માભિઅર્લોકનાથસ્ય સંમુખમ્ ।
ન ચાયમીદૃશો ધર્મઃ શ્રુતપૂર્વઃ કદાચન

અનુમોદામ મહાવીર સંધાભાષ્યં મહર્ષિણઃ ।
યથાર્થો વ્યાકૃતો હ્યેષ શારિપુત્રો વિશારદઃ

વયમપ્યેદૃશાઃ સ્યામો બુદ્ધા લોકે અનુત્તરાઃ ।
સંધાભાષ્યેણ દેશેન્તો બુદ્ધબોધિમનુત્તરામ્

યચ્છ્રુતં કૃતમસ્માભિરસ્મિંલ્લોકે પરત્ર વા ।
આરાગિતશ્ચ યદ્બુદ્ધઃ પ્રાર્થના ભોતુ બોધયે

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - નિષ્કાઙ્ક્ષો ઽસ્મિ ભગવન્ વિગતકથંકથો ભગવતો ઽન્તિકાત્ સંમુખમિદમાત્મનો વ્યાકરણં શ્રુત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । યાનિ ચ ઇમાનિ ભગવન્ દ્વાદશ વશીભૂતશતાનિ ભગવતા પૂર્વં શૈક્ષભૂમૌ સ્થાપિતાનિ એવમવવદિતાનિ એવમનુશિષ્ટાન્યભૂવન્ એતત્પર્યવસાનો મે ભિક્ષવો ધર્મવિનયો યદિદં જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકસમતિક્રમો નિર્વાણસમવસરણઃ । ઇમે ચ ભગવન્ દ્વે ભિક્ષુસહસ્રે શૈક્ષાશૈક્ષાણાં ભગવતઃ શ્રાવકાણાં સર્વેષામાત્મદૃષ્ટિભવદૃષ્ટિવિભવદૃષ્ટિસર્વદૃષ્ટિવિવર્જિતાનાં નિર્વાણભૂમિસ્થિતાઃ સ્મઃ ઇત્યાત્મનઃ સંજાનતામ્, તે ભગવતો ઽન્તિકાદિમમેવંરૂપમશ્રુતપૂર્વં ધર્મ શ્રુત્વા કથંકથામાપન્નાઃ । તત્સાધુ ભગવાન્ ભાષતામેષાં ભિક્ષૂણાં કૌકૃત્યવિનોદનાર્થ યથા ભગવન્નેતાશ્ચતસ્રઃ પર્ષદો નિષ્કાઙ્ક્ષા નિર્વિચિકિત્સા ભવેયુઃ ॥
એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - નનુ તે મયા શારિપુત્ર પૂર્વમેવાખ્યાતં યથા નાનાભિનિર્હારનિર્દેશવિવિધહેતુકારણનિદર્શનારમ્બણનિરુક્ત્યુપાયકૌશલ્યૈર્નાનાધિમુક્તાનાં સત્ત્વાનાં નાનાધાત્વાશયાનામાશયં વિદિત્વા તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ધર્મં દેશયતિ । ઇમામેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમારભ્ય સર્વધર્મદેશનાભિર્બોધિસત્ત્વયાનમેવ સમાદાપયતિ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર ઔપમ્યં તે કરિષ્યામિ અસ્યૈવાર્થસ્ય ભૂયસ્યા માત્રયા સંદર્શનાર્થમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઉપમયા ઇહ એકત્યા વિજ્ઞપુરુષા ભાષિતસ્યાર્થમાજાનન્તિ ॥
તદ્યથાપિ નામ શારિપુત્ર ઇહ સ્યાત્ કસ્મિંશ્ચિદેવ ગ્રામે વા નગરે વા નિગમે વા જનપદે વા જનપદપ્રદેશે વા રાષ્ટ્રે વા રાજધાન્યાં વા ગૃહપતિર્જીર્ણો વૃદ્ધો મહલ્લકો ઽભ્યતીતવયો ઽનુપ્રાપ્ત આઢ્યો મહાધનો મહાભોગઃ । મહચ્ચાસ્ય નિવેશનં ભવેદુચ્છ્રિતં ચ વિસ્તીર્ણં ચ ચિરકૃતં ચ જીર્ણં ચ દ્વયોર્વા ત્રયાણાં વા ચતુર્ણાં વા પઞ્ચાનાં વા પ્રાણિશતાનામાવાસઃ । એકદ્વારં ચ તન્નિવેશનં ભવેત્ । તૃણસંછન્નં ચ ભવેત્ । વિગલિતપ્રાસાદં ચ ભવેત્ । પૂતિસ્તમ્ભમૂલં ચ ભવેત્ । સંશીર્ણકુડ્યકટલેપનં ચ ભવેત્ । તચ્ચ સહસૈવ મહાતાગ્નિસ્કન્ધેન સર્વપાર્શ્વેષુ સર્વાવન્તં નિવેશનં પ્રદીપ્તં ભવેત્ । તસ્ય ચ પુરુષસ્ય બહવઃ કુમારકાઃ સ્યુઃ પઞ્ચ વા દશ વા વિંશતિર્વા । સ ચ પુરુષસ્તસ્માન્નિવેશનાદ્ બહિર્નિર્ગતઃ સ્યાત્ ॥
અથ ખલુ શારિપુત્ર સ પુરુષસ્તં સ્વકં નિવેશનં મહાતાગ્નિસ્કન્ધેન સમન્તાત્
સંપ્રજ્વલિતં દૃષ્ટ્વા ભીતસ્ત્રસ્ત ઉદ્વિગ્નચિત્તો ભવેત્, એવં ચાનુવિચિન્તયેત્ - પ્રતિબલો ઽહમનેન મહતાગ્નિસ્કન્ધેનાસંસ્પૃષ્ટો ઽપરિદગ્ધઃ ક્ષિપ્રમેવ સ્વસ્તિના અસ્માદ્ ગૃહાદાદીપ્તાદ્ દ્વારેણ નિર્ગન્તું નિર્ધાવિતુમ્ । અપિ તુ ય ઇમે મમૈવ પુત્રા બાલકાઃ કુમારકા અસ્મિન્નેવ નિવેશને આદીપ્તે તૈસ્તૈઃ ક્રીડનકૈઃ ક્રીડન્તિ રમન્તિ પરિચારયન્તિ, ઇમં ચાગારમાદીપ્તં ન જાનન્તિ ન બુધ્યન્તે ન વિદન્તિ ન ચેતયન્તિ નોદ્વેગમાપદ્યન્તે, સંતપ્યમાના અપ્યનેન મહતાગ્નિસ્કન્ધેન મહતા ચ દુઃખસ્કન્ધેન સ્પૃષ્ટાઃ સમાના ન દુઃખં મનસિ કુર્વન્તિ, નાપિ નિર્ગમનમનસિકારમુત્પાદયન્તિ ॥
સ ચ શારિપુત્ર પુરુષો બલવાન્ ભવેદ્ બાહુબલિકઃ । સ એવમનુવિચિન્તયેત્ - અહમસ્મિ બલવાન્ બાહુબલિકશ્ચ । યન્ન્વહં સર્વાનિમાન્ કુમારકાનેકપિણ્ડયિત્વા ઉત્સઙ્ગેનાદાય અસ્માદ્ ગૃહાન્નિર્ગમયેયમ્ । સ પુનરેવમનુવિચિન્તયેત્ - ઇદં ખલુ નિવેશનમેકપ્રવેશં સંવૃતદ્વારમેવ । કુમારકાશ્ચપલાશ્ચઞ્ચલા બાલજાતીયાશ્ચ । મા હૈવ પરિભ્રમેયુઃ । તે ઽનેન મહતાગ્નિસ્કન્ધેનાનયવ્યસનમાપદ્યેરન્ । યન્નૂનમહમેતાન્ સંચોદયયમ્ । ઇતિ પ્રતિસંખ્યાય તાન્ કુમારકાનામન્ત્રયતે સ્મ - આગચ્છત ભવન્તઃ કુમારકાઃ, નિર્ગચ્છત । આદીપ્તમિદં ગૃહં મહતા અગ્નિસ્કન્ધેન । મા હૈવાત્રૈવ સર્વે ઽનેન મહતાગ્નિસ્કન્ધેન ધક્ષ્યથ, અનયવ્યસનમાપત્સ્યથ । અથ ખલુ તે કુમારકા એવં તસ્ય હિતકામસ્ય પુરુષસ્ય તદ્ભાષિતં નાવબુધ્યન્તે નોદ્વિજન્તિ નોત્રસન્તિ ન સંત્રસન્તિ ન સંત્રાસમાપદ્યન્તે, ન વિચિન્તયન્તિ ન નિર્ધાવન્તિ, નાપિ જાનન્તિ ન વિજાનન્તિ કિમેતદાદીપ્તં નામેતિ । અન્યત્ર તેન તેનૈવ ધાવન્તિ વિધાવન્તિ, પુનઃ પુનશ્ચ તં પિતરમવલોકયન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યથાપીદં બાલભાવત્વાત્ ॥
અથ ખલુ સ પુરુષ એવમનુવિચિન્તયેત્ - આદીપ્તમિદં નિવેશનં મહતાગ્નિસ્કન્ધેન સંપ્રદીપ્તમ્ । મા હૈવાહં ચેમે ચ કુમારકા ઇહૈવાનેન મહાતાગ્નિસ્કન્ધેન અનયવ્યસનમાપત્સ્યામહે । યન્ન્વહમુપાયકૌશલ્યેનેમાન્ કુમારકાન્ અસ્માદ્ ગૃહાત્ નિષ્ક્રામયેયમ્ । સ ચ પુરુષસ્તેષાં કુમારકાણામાશયજ્ઞો ભવેત્, અધિમુક્તિં ચ વિજાનીયાત્ । તેષાં ચ કુમારકાણામનેકવિધાન્યનેકાનિ ક્રીડનકાનિ ભવેયુર્વિવિધાનિ ચ રમણીયકાનીષ્ટાનિ કાન્તાનિ પ્રિયાણિ મનઆપાનિ, તાનિ ચ દુર્લભાનિ ભવેયુઃ ॥
અથ ખલુ સ પુરુષસ્તેષાં કુમારકાણામાશયં જાનંસ્તાન્ કુમારકાનેતદવોચત્ - યાનિ તાનિ કુમારકા યુષ્માકં ક્રીડનકાનિ રમણીયકાન્યાશ્ચર્યાદ્ભુતાનિ, યેષામલાભાત્ સંતપ્યથ, નાનાવર્ણાનિ બહુપ્રકારાણિ । તદ્યથા ગોરથકાન્યજરથકાનિ મૃગરથકાનિ । યાનિ ભવતામિષ્ટાનિ કાન્તાનિ પ્રિયાણિ મનઆપાનિ । તાનિ ચ મયા સર્વાણિ બહિનિર્વેશનદ્વારે સ્થાપિતાનિ યુષ્માકં ક્રીડનહેતોઃ । આગચ્છન્તુ ભવન્તો નિર્ધાવન્ત્વસ્માન્નિવેશનાત્ । અહં વો યસ્ય યસ્ય યેનાર્થો યેન પ્રયોજનં ભવિષ્યતિ, તસ્મૈ તસ્મૈ તત્પ્રદાસ્યામિ । આગચ્છત શીઘ્રં તેષાં કારણમ્, નિર્ધાવત । અથ ખલુ તે કુમારકાસ્તેષાં ક્રીડનકાનાં રમણીયકાનામર્થાય યથેપ્સિતાનાં યથાસંકલ્પિતાનામિષ્ટાનાં કાન્તાનાં પ્રિયાણાં મનઆપાનાં નામધેયાનિ શ્રુત્વા તસ્માદાદીપ્તાદગારાત્ ક્ષિપ્રમેવારબ્ધવીર્યા બલવતા જવેન અન્યોન્યમપ્રતીક્ષમાણાઃ કઃ પ્રથમં કઃ પ્રથમતરમિત્યન્યોન્યં સંઘટ્ટિતકાયાસ્તસ્માદાદીપ્તાદગારાત્ ક્ષિપ્રમેવ નિર્ધાવિતાઃ ॥

અથ સ પુરુષઃ ક્ષેમસ્વસ્તિના તાન્ કુમારકાન્ નિર્ગતાન્ દૃષ્ટ્વા અભયપ્રાપ્તાનિતિ વિદિત્વા આકાશે ગ્રામચત્વરે ઉપવિષ્ટઃ પ્રીતિપ્રામોદ્યજાતો નિરુપાદાનો વિગતનીવરણો ઽભયપ્રાપ્તો ભવેત્ । અથ ખલુ તે કુમારકા યેન સ પિતા તેનોપસંક્રામન્, ઉપસંક્રમ્યૈવં વદેયુઃ - દેહિ નસ્તાત તાનિ વિવિધાનિ ક્રીડનકાનિ રમણીયાનિ । તદ્યથા - ગોરથકાન્યજરથકાનિ મૃગરથકાનિ । અથ ખલુ શારિપુત્ર સ પુરુષસ્તેષાં સ્વકાનાં પુત્રાણાં વાતજવસંપન્નાન્ ( વૈદ્ય 53 ) ગોરથકાનેવાનુપ્રયચ્છેત્ સપ્તરત્નમયાન્ સવેદિકાન્ સકિઙ્કિણીજાલાભિપ્રલમ્બિતાનુચ્ચાન્ પ્રગૃહીતાનાશ્ચર્યાદ્ભુતરત્નાલંકૃતાન્ રત્નદામકૃતશોભાન્ પુષ્પમાલ્યાલંકૃતાંસ્તૂલિકાગોણિકાસ્તરણાન્ દૂષ્યપટપ્રત્યાસ્તીર્ણાનુભયતો લોહિતોપધાનાન્ શ્વેતૈઃ પ્રપાણ્ડરૈઃ શીઘ્રજવૈર્ગોણૈર્યોજિતાન્ બહુપુરુષપરિગૃહીતાન્ । સવૈજયન્તાન્ ગોરથકાનેવ વાતબલજવસંપન્નાનેકવર્ણાનેકવિધાનેકૈકસ્ય દારકસ્ય દદ્યાત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ શારિપુત્ર સ પુરુષ આઢ્યશ્ચ ભવેન્મહાધનશ્ચ પ્રભૂતકોષ્ઠાગારશ્ચ । સ એવં મન્યેત - અલં મ એષાં કુમારકાણામન્યૈર્યાનૈર્દત્તૈરિતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વ એવૈતે કુમારકા મમૈવ પુત્રાઃ, સર્વે ચ મે પ્રિયા મનઆપાઃ । સંવિદ્યન્તે ચ મે ઇમાન્યેવંરૂપાણિ મહાયાનાનિ । સમં ચ મયૈતે કુમારકાઃ સર્વે ચિન્તયિતવ્યા ન વિષમમ્ । અહમપિ બહુકોષકોષ્ઠાગારઃ । સર્વસત્ત્વાનામપ્યહમિમાન્યેવંરૂપાણિ મહાયાનાનિ દદ્યામ્, કિમઙ્ગ પુનઃ સ્વકાનાં પુત્રાણામ્ । તે ચ દારકાસ્તસ્મિન્ સમયે તેષુ મહાયાનેષ્વભિરુહ્ય આશ્ચર્યાદ્ભુતપ્રાપ્તા ભવેયુઃ । તત્કિં મન્યસે શારિપુત્ર મા હૈવ તસ્ય પુરુષસ્ય મૃષાવાદઃ સ્યાત્, યેન તેષાં દારકાણાં પૂર્વં ત્રીણિ યાનાન્યુપદર્શયિત્વા પશ્ચાત્સર્વેષાં મહાયાનાન્યેવ દત્તાનિ, ઉદારયાનાન્યેવ દત્તાનિ?
શારિપુત્ર આહ - ન હ્યેતદ્ ભગવન્, ન હ્યેતત્ સુગત । અનેનૈવ તાવદ્ ભગવન્ કારણેન સ પુરુષો ન મૃષાવાદી ભવેદ્ યત્તેન પુરુષેણોપાયકૌશલ્યેન તે દારકાસ્તસ્માદાદીપ્તાદ્ ગૃહાન્નિષ્કાસિતાઃ, જીવિતેન ચ અભિચ્છાદિતાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? આત્મભાવપ્રતિલમ્ભેનૈવ ભગવન્ સર્વક્રીડનકાનિ લબ્ધાનિ ભવન્તિ । યદ્યપિ તાવદ્ ભગવન્ સ પુરુષસ્તેષાં કુમારકાણામેકરથમપિ ન દદ્યાત્, તથાપિ તાવદ્ ભગવન્ સ પુરુષો ન મૃષાવાદી ભવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવંસ્તેન પુરુષેણ પૂર્વમેવ એવમનુવિચિન્તિતમ્ - ઉપાયકૌશલ્યેન અહમિમાન્ કુમારકાંસ્તસ્માન્મહતો દુઃખસ્કન્ધાત્ પરિમોચયિષ્યામીતિ । અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ તસ્ય પુરુષસ્ય ન મૃષાવાદો ભવેત્ । કઃ પુનર્વાદો યત્તેન પુરુષેણ પ્રભૂતકોશકોષ્ઠાગારમસ્તીતિ કૃત્વા પુત્રપ્રિયતામેવ મન્યમાનેન શ્લાઘમાનેનૈકવર્ણાન્યેકયાનાનિ દત્તાનિ, યદુત મહાયાનાનિ । નાસ્તિ ભગવંસ્તસ્ય પુરુષસ્ય મૃષાવાદઃ ॥
એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ શારિપુત્ર । એવમેતચ્છારિપુત્ર, એવમેતદ્ યથા વદસિ । એવમેવ શારિપુત્ર તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વભયવિનિવૃત્તઃ સર્વોપદ્રવોપાયાસોપસર્ગદુઃખદૌર્મનસ્યાવિદ્યાન્ધકારતમસ્તિમિરપટલપર્યવનાહેભ્યઃ સર્વેણ સર્વં સર્વથા વિપ્રમુક્તઃ । તથાગતો જ્ઞાનબલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્મસમન્વાગતઃ ઋદ્ધિબલેનાતિબલવાંલ્લોકપિતાઃ, મહોપાયકૌશલ્યજ્ઞાનપરમપારમિતાપ્રાપ્તો મહાકારુણિકો ઽપરિખિન્નમાનસો હિતૈષી અનુકમ્પકઃ । સ ત્રૈધાતુકે મહતા દુઃખદૌર્મનસ્યસ્કન્ધેન આદીપ્તજીર્ણપટલશરણનિવેશનસદૃશ ઉત્પદ્યતે સત્ત્વાનાં જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાવિદ્યાન્ધકારતમસ્તિમિરપટલપર્યવનાહપ્રતિષ્ઠાનાં રાગદ્વેષમોહપરિમોચનહેતોરનુત્તરાયાં ( વૈદ્ય 54 ) સમ્યક્સંબોધૌ સમાદાપનહેતોઃ । સ ઉત્પન્નઃ સમાનઃ પશ્યતિ સત્ત્વાન્ દહ્યતઃ પચ્યમાનાંસ્તપ્યમાનાન્ પરિતપ્યમાનાન્ જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસૈઃ, પરિભોગનિમિત્તં ચ કામહેતુનિદાનં ચ અનેકાવિધાનિ દુઃખાનિ પ્રત્યનુભવન્તિ । દૃષ્ટધાર્મિકં ચ પર્યેષ્ટિનિદાનં પરિગ્રહનિદાનં સાંપરાયિકં નરકતિર્યગ્યોનિયમલોકેષ્વનેકવિધાનિ દુઃખાનિ પ્રત્યનુભવિષ્યન્તિ । દેવમનુષ્યદારિદ્ર્યમનિષ્ટસંયોગમિષ્ટવિનાભાવિકાનિ ચ દુઃખાનિ પ્રત્યનુભવન્તિ । તત્રૈવ ચ દુઃખસ્કન્ધે પરિવર્તમાનાઃ ક્રીડન્તિ રમન્તે પરિચારયન્તિ નોત્રસન્તિ ન સંત્રસન્તિ ન સંત્રાસમાપદ્યન્તે ન બુધ્યન્તે ન ચેતયન્તિ નોદ્વિજન્તિ ન નિઃસરણં પર્યેષન્તે । તત્રૈવ ચ આદીપ્તાગારસદૃશે ત્રૈધાતુકે ઽભિરમન્તિ, તેન તેનૈવ વિધાવન્તિ । તેન ચ મહતા દુઃખસ્કન્ધેન અભ્યાહતા ન દુઃખમનસિકારસંજ્ઞામુત્પાદયન્તિ ॥
તત્ર શારિપુત્ર તથાગત એવં પશ્યતિ - અહં ખલ્વેષાં સત્ત્વાનાં પિતા । મયા હ્યેતે સત્ત્વા અસ્માદેવંરૂપાન્મહતો દુઃખસ્કન્ધાત્ પરિમોચયિતવ્યાઃ, મયા ચૈષાં સત્ત્વાનામપ્રમેયમચિન્ત્યં બુદ્ધજ્ઞાનસુખં દાતવ્યમ્, યેનૈતે સત્ત્વાઃ ક્રીડિષ્યન્તિ રમિષ્યન્તિ પરિચારયિષ્યન્તિ, વિક્રીડિતાનિ ચ કરિષ્યન્તિ ॥
તત્ર શારિપુત્ર તથાગત એવં પશ્યતિ - સચેદહં જ્ઞાનબલો ઽસ્મીતિ કૃત્વા ઋદ્ધિબલો ઽસ્મીતિ કૃત્વા અનુપાયેનૈષાં સત્ત્વાનાં તથાગતજ્ઞાનબલવૈશારદ્યાનિ સંશ્રાવયેયમ્, નૈતે સત્ત્વા એભિર્ધર્ભૈર્નિર્યાયેયુઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અધ્યવસિતા હ્યમી સત્ત્વાઃ પઞ્ચસુ કામગુણેષુ ત્રૈધાતુકરત્યામ્ । અપરિમુક્તા જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસેભ્યઃ । દહ્યન્તે પચ્યન્તે તપ્યન્તે પરિતપ્યન્તે । અનિર્ધાવિતાસ્ત્રૈધાતુકાદાદીપ્તજીર્ણપટલશરણનિવેશનસદૃશાત્ કથમેતે બુદ્ધજ્ઞાનં પરિભોત્સ્યન્તે?

તત્ર શારિપુત્ર તથાગતો યદ્યથાપિ નામ સ પુરુષો બાહુબલિકઃ સ્થાપયિત્વા બાહુબલમ્, ઉપાયકૌશલ્યેન તાન્ કુમારકાંસ્તસ્માદાદીપ્તાદગારાન્નિષ્કાસયેત્, નિષ્કાસયિત્વા સ તેષાં પશ્ચાદુદારાણિ મહાયાનાનિ દદ્યાત્, એવમેવ શારિપુત્ર તથાગતો ઽપ્યર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્તથાગતજ્ઞાનબલવૈશારદ્યસમન્વાગતઃ સ્થાપયિત્વા તથાગતજ્ઞાનબલવૈશારદ્યમ્, ઉપાયકૌશલ્યજ્ઞાનેનાદીપ્તજીર્ણપટલશરણનિવેશનસદૃશાત્ ત્રૈધાતુકાત્ સત્ત્વાનાં નિષ્કાસનહેતોસ્ત્રીણિ યાનાન્યુપદર્શયતિ યદુત્ શ્રાવકયાનં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનં બોધિસત્ત્વયાનમિતિ । ત્રિભિશ્ચ યાનૈઃ સત્ત્વાંલ્લોભયતિ, એવં ચૈષાં વદતિ - મા ભવન્તો ઽસ્મિન્નાદીપ્તાગારસદૃશે ત્રૈધાતુકે ઽભિરમધ્વં હીનેષુ રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શેષુ । અત્ર હિ યૂયં ત્રૈધાતુકે ઽભિરતાઃ પઞ્ચકામગુણસહગતયા તૃષ્ણયા દહ્યથ તપ્યથ પરિતપ્યથ । નિર્ધાવધ્વમસ્માત્ ત્રૈધાતુકાત્ । ત્રીણિ યાનાન્યનુપ્રાપ્સ્યથ યદિદં શ્રાવકયાનં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનં બોધિસત્ત્વયાનમિતિ । અહં વો ઽત્ર સ્થાને પ્રતિભૂઃ । અહં વો દાસ્યામ્યેતાનિ ત્રીણિ યાનાનિ । અભિયુજ્યધ્વે ત્રૈધાતુકાન્નિ ઽસરણહેતોઃ । એવં ચૈતાંલ્લોભયામિ - એતાનિ ભોઃ સત્ત્વા યાનિ આર્યાણિ ચ આર્યપ્રશસ્તાનિ ચ મહારમણીયકસમન્વાગતાનિ ચ । અકૃપણમેતૈર્ભવન્તઃ ક્રીડિષ્યથ રમિષ્યથ પરિચારયિષ્યથ । ઇન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિભિશ્ચ મહતીં રતિં પ્રત્યનુભવિષ્યથ । મહતા ચ સુખસૌમનસ્યેન સમન્વાગતા ભવિષ્યથ ॥
તત્ર શારિપુત્ર યે સત્ત્વાઃ પણ્ડિતજાતીયા ભવન્તિ, તે તથાગતસ્ય લોકપિતુરભિશ્રદ્દધન્તિ । અભિશ્રદ્દધિત્વા ચ તથાગતશાસને ઽભિયુજ્યન્તે ઉદ્યોગમાપદ્યન્તે । તત્ર કેચિત્ સત્ત્વા પરઘોષશ્રવાનુગમનમાકાઙ્ક્ષમાણા આત્મપરિનિર્વાણહેતોશ્ચતુરાર્યસત્યાનુબોધાય તથાગતશાસને ઽભિયુજ્યન્તે । તે ઉચ્યન્તે શ્રાવકયાનમાકાઙ્ક્ષમાણાઃ ત્રૈધાતુકાન્નિર્ધાવન્તિ । તદ્યથાપિ નામ તસ્માદાદીપ્તાદગારાદન્યતરે દારકા મૃગરથમાકાઙ્ક્ષમાણા નિર્ધાવિતાઃ । અન્યે સત્ત્વા અનાચાર્યકં જ્ઞાનં દમશમથમાકાઙ્ક્ષમાણા આત્મપરિનિર્વાણહેતોર્હેતુપ્રત્યયાનુબોધાય તથાગતશાસને ઽભિયુજ્યન્તે, તે ઉચ્યન્તે પ્રત્યેકબુદ્ધયાનમાકાઙ્ક્ષમાણાસ્ત્રૈધાતુકાન્નિર્ધાવન્તિ । તદ્યથાપિ નામ તસ્માદાદીપ્તાદગારાદન્યતરે દારકા અજરથમાઙ્ક્ષમાણા નિર્ધાવિતાઃ । અપરે પુનઃ સત્ત્વાઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનં બુદ્ધજ્ઞાનં સ્વયંભૂજ્ઞાનમનાચાર્યકં જ્ઞાનમાકાઙ્ક્ષમાણા બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ સર્વસત્ત્વપરિનિર્વાણહેતોસ્તથાગતજ્ઞાનબલવૈશારદ્યાનુબોધાય તથાગતશાસને ઽભિયુજ્યન્તે । તે ઉચ્યન્તે મહાયાનમાકાઙ્ક્ષમાણાસ્ત્રૈધાતુકાન્નિર્ધાવન્તિ । તેન કારણેનોચ્યન્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઇતિ । તદ્યથાપિ નામ તસ્માદાદીપ્તાદગારાદન્યતરે દારકા ગોરથમાકાઙ્ક્ષમાણાનિર્ધાવિતાઃ । તદ્યથાપિ નામ શારિપુત્ર સ પુરુષસ્તાન્ કુમારકાંસ્તસ્માદાદીપ્તાદગારાન્નિર્ધાવિતાન્ દૃષ્ટ્વા ક્ષેમસ્વસ્તિભ્યાં પરિમુક્તાનભયપ્રાપ્તાનિતિ વિદિત્વા આત્માનં ચ મહાધનં વિદિત્વા તેષાં દારકાણામેકમેવ યાનમુદારમનુપ્રયચ્છેત્, એવમેવ શારિપુત્ર તથાગતો ઽપ્યર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો યદા પશ્યતિ - અનેકાઃ સત્ત્વકોટીસ્ત્રૈધાતુકાત્ પરિમુક્તા દુઃખભયભૈરવોપદ્રવપરિમુક્તાસ્તથાગતશાસનદ્વારેણ નિર્ધાવિતાઃ પરિમુક્તાઃ સર્વભયોપદ્રવકાન્તારેભ્યઃ । નિર્વૃતિસુખપ્રાપ્તાઃ નિર્વૃતિસુખાપ્રાપ્તાઃ । તાનેતાન્ શારિપુત્ર તસ્મિન્ સમયે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ પ્રભૂતો મહાજ્ઞાનબલવૈશારદ્યકોશ ઇતિ વિદિત્વા સર્વે ચૈતે મમૈવ પુત્રા ઇતિ જ્ઞાત્વા બુદ્ધયાનેનૈવ તાન્ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયતિ । ન ચ કસ્યચિત્ સત્ત્વસ્ય પ્રત્યાત્મિકં પરિનિર્વાણં વદતિ । સર્વાંશ્ચ તાન્ સત્ત્વાંસ્તથાગતપરિનિર્વાણેન મહાપરિનિર્વાણેન
પરિનિર્વાપયતિ । યે ચાપિ તે શારિપુત્ર સત્ત્વાસ્ત્રૈધાતુકાત્ પરિમુક્તા ભવન્તિ, તેષાં તથાગતો ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તીરાર્યાણિ પરમસુખાનિ ક્રીડનકાનિ રમણીયકાનિ દદાતિ, સર્વાણ્યેતાન્યેકવર્ણાનિ । તદ્યથાપિ નામ શારિપુત્ર તસ્ય પુરુષસ્ય ન મૃષાવાદો ભવેત્, યેન ત્રીણિ યાનાન્યુપદર્શયિત્વા તેષાં કુમારકાણામેકમેવ મહાયાનં સર્વેષાં દત્તં સપ્તરત્નમયં સર્વાલંકારવિભૂષિતમેકવર્ણમેવ ઉદારયાનમેવ સર્વેષામગ્રયાનમેવ દત્તં ભવેત્ । એવમેવ શારિપુત્ર તથાગતો ઽપ્યર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ન મૃષાવાદી ભવતિ, યેન પૂર્વમુપાયકૌશલ્યેન ત્રીણિ યાનાન્યુપદર્શયિત્વા પશ્ચાન્મહાયાનેનૈવ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથાગતો હિ શારિપુત્ર પ્રભૂતજ્ઞાનબલવૈશારદ્યકોશકોષ્ઠાગારસમન્વાગતઃ પ્રતિબલઃ સર્વસત્ત્વાનાં સર્વજ્ઞજ્ઞાનસહગતં ( વૈદ્ય 56 ) ધર્મમુપદર્શયિતુમ્ । અનેનાપિ શારિપુત્ર પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યમ્, યથા ઉપાયકૌશલ્યજ્ઞાનાભિનિર્હારૈસ્તથાગત એકમેવ મહાયાનં દેશયતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
યથા હિ પુરુષસ્ય ભવેદગારં જીર્ણં મહન્તં ચ સુદુર્બલં ચ ।
વિશીર્ણ પ્રાસાદુ તથા ભવેત સ્તમ્ભાશ્ચ મૂલેષુ ભવેયુ પૂતિકાઃ

ગવાક્ષહર્મ્યા ગલિતૈકદેશા વિશીર્ણ કુડયં કટલેપનં ચ ।
જીર્ણુ પ્રવૃદ્ધોદ્ધૃતવેદિકં ચ તૃણચ્છદં સર્વત ઓપતન્તમ્

શતાન પઞ્ચાન અનૂનકાનાં આવાસુ સો તત્ર ભવેત પ્રાણિનામ્ ।
બહૂનિ ચા નિષ્કુટસંકટાનિ ઉચ્ચારપૂર્ણાનિ જુગુપ્સિતાનિ

ગોપાનસી વિગલિત તત્ર સર્વા કુડયાશ્ચ ભિત્તીશ્ચ તથૈવ સ્રસ્તાઃ ।
ગૃધ્રાણ કોટ્યો નિવસન્તિ તત્ર પારાવતોલૂક તથાન્યપક્ષિણઃ

આશીવિષા દારુણ તત્ર સન્તિ દેશપ્રદેશેષુ મહાવિષોગ્રાઃ ।
વિચિત્રિકા વૃશ્ચિકમૂષિકાશ્ચ એતાન આવાસુ સુદુષ્ટપ્રાણિનામ્

દેશે ચ દેશે અમનુષ્ય ભૂયો ઉચ્ચારપ્રસ્રાવવિનાશિતં ચ ।
કૃમિકીટખદ્યોતકપૂરિતં ચ શ્વભિઃ શૃગાલૈશ્ચ નિનાદિતં ચ

ભેરુણ્ડકા દારુણા તત્ર સન્તિ મનુષ્યકુણપાનિ ચ ભક્ષયન્તઃ ।
તેષાં ચ નિર્યાણુ પ્રતીક્ષમાણાઃ શ્વાનાઃ શૃગાલાશ્ચ વસન્ત્યનેકે

તે દુર્બલા નિત્ય ક્ષુધાભિભૂતા દેશેષુ દેશેષુ વિખાદમાનાઃ ।
કલહં કરોન્તાશ્ચ નિનાદયન્તિ સુભૈરવં તદ્ગૃહમેવરૂપમ્

સુરૌદ્રચિત્તા પિ વસન્તિ યક્ષા મનુષ્યકુણપાનિ વિકડ્ઢમાનાઃ ।
દેશેષુ દેશેષુ વસન્તિ તત્ર શતાપદી ગોનસકાશ્ચ વ્યાલાઃ

દેશેષુ દેશેષુ ચ નિક્ષિપન્તિ તે પોતકાન્યાલયનાનિ કૃત્વા ।
ન્યસ્તાનિ ન્યસ્તાનિ ચ તાનિ તેષાં તે યક્ષ ભૂયો પરિભક્ષયન્તિ

યદા ચ તે યક્ષ ભવન્તિ તૃપ્તાઃ પરસત્ત્વ ખાદિત્વ સુરૌદ્રચિત્તાઃ ।
પરસત્ત્વમાંસૈઃ પરિતૃપ્તગાત્રાઃ કલહં તદા તત્ર કરોન્તિ તીવ્રમ્

વિધ્વસ્તલેનેષુ વસન્તિ તત્ર કુમ્ભાણ્ડકા દારૂણરૌદ્રચિત્તાઃ ।
વિતસ્તિમાત્રાસ્તથ હસ્તમાત્રા દ્વિહસ્તમાત્રાશ્ચનુચંક્રમન્તિ

તે ચાપિ શ્વાનાન્ પરિગૃહ્ય પાદૈરુત્તાનકાન્ કૃત્વ તથૈવ ભૂમૌ ।
ગ્રીવાસુ ચોત્પીડ્ય વિભર્ત્સયન્તો વ્યાબાધયન્તશ્ચ રમન્તિ તત્ર

નાનાશ્ચ કૃષ્ણાશ્ચ તથૈવ દુર્બલા ઉચ્ચા મહન્તાશ્ચ વસન્તિ પ્રેતાઃ ।
જિઘત્સિતા ભોજન માર્ગમાણા આર્તસ્વરં ક્રન્દિષુ તત્ર તત્ર

સૂચીમુખા ગોણમુખાશ્ચ કેચિત્ મનુષ્યમાત્રાસ્તથ શ્વાનમાત્રાઃ ।
પ્રકીર્ણકેશાશ્ચ કરોન્તિ શબ્દમાહારતૃષ્ણાપરિદહ્યમાનાઃ

ચતુર્દિશં ચાત્ર વિલોકયન્તિ ગવાક્ષ-ઉલ્લોકનકેહિ નિત્યમ્ ।
તે યક્ષ પ્રેતાશ્ચ પિશાચકાશ્ચ ગૃધ્રાશ્ચ આહાર ગવેષમાણાઃ

એતાદૃશં ભૈરવુ તદ્ ગૃહં ભવેત્ મહન્તમુચ્ચં ચ સુદુર્બલં ચ ।
વિજર્જરં દુર્બલમિત્વરં ચ પુરુષસ્ય એકસ્ય પરિગ્રહં ભવેત્

સ ચ બાહ્યતઃ સ્યાત્પુરુષો ગૃહસ્ય નિવેશનં તચ્ચ ભવેત્પ્રદીપ્તમ્ ।
સહસા સમન્તેન ચતુર્દિશં ચ જ્વાલાસહસ્રૈઃ પરિદીપ્યમાનમ્

વંશાશ્ચ દારૂણિ ચ અગ્નિતાપિતાઃ કરોન્તિ શબ્દં ગુરુકં સુભૈરવમ્ ।
પ્રદીપ્ત સ્તમ્ભાશ્ચ તથૈવ ભિત્તયો યક્ષાશ્ચ પ્રેતાશ્ચ મુચન્તિ નાદમ્

જ્વાલૂષિતા ગૃધ્રશતાશ્ચ ભૂયઃ કુમ્ભાણ્ડકાઃ પ્લોષ્ટમુખા ભ્રમન્તિ ।
સમન્તતો વ્યાલશતાશ્ચ તત્ર નદન્તિ ક્રોશન્તિ ચ દહ્યમાનાઃ

પિશાચકાસ્તત્ર બહૂ ભ્રમન્તિ સંતાપિતા અગ્નિન મન્દપુણ્યાઃ ।
દન્તેહિ પાટિત્વ તિ અન્યમન્યં રુધિરેણ સિઞ્ચન્તિ ચ દહ્યમાનાઃ

ભેરૂણ્ડકાઃ કાલગતાશ્ચ તત્ર ખાદન્તિ સત્ત્વાશ્ચ તિ અન્યમન્યમ્ ।
ઉચ્ચાર દહ્યત્યમનોજ્ઞગન્ધઃ પ્રવાયતે લોકિ ચતુર્દિશાસુ

શતાપદીયો પ્રપલાયમાનાઃ કુમ્ભાણ્ડકાસ્તાઃ પરિભક્ષયન્તિ ।
પ્રદીપ્તકેશાશ્ચ ભ્રમન્તિ પ્રેતાઃ ક્ષુધાય દાહેન ચ દહ્યમાનાઃ

એતાદૃશં ભૈરવ તન્નિવેશનં જ્વાલાસહસ્રૈર્હિ વિનિશ્ચરદ્ભિઃ ।
પુરુષશ્ચ સો તસ્ય ગૃહસ્ય સ્વામી દ્વારસ્મિ અસ્થાસિ વિપશ્યમાનઃ

શૃણોતિ ચાસૌ સ્વકે અત્ર પુત્રાન્ ક્રીડાપનૈઃ ક્રીડનસક્તબુદ્ધીન્ ।
રમન્તિ તે ક્રીડનકપ્રમત્તા યથાપિ બાલા અવિજાનમાનાઃ

શ્રુત્વા ચ સો તત્ર પ્રવિષ્ટુ ક્ષિપ્રં પ્રમોચનાર્થાય તદાત્મજાનામ્ ।
મા મહ્ય બાલા ઇમિ સર્વ દારકા દહ્યેયુ નશ્યેયુ ચ ક્ષિપ્રમેવ

સ ભાષતે તેષમગારદોષાન્ દુઃખં ઇદં ભોઃ કુલપુત્ર દારુણમ્ ।
વિવિધાશ્ચ સત્ત્વેહ અયં ચ અગ્નિ મહન્તિકા દુઃખપરંપરા તુ

આશીવિષા યક્ષ સુરૌદ્રચિત્તાઃ કુમ્ભાણ્ડ પ્રેતા બહવો વસન્તિ ।
ભેરુણ્ડકાઃ શ્વાનશૃગાલસંઘા ગૃધ્રાશ્ચ આહાર ગવેષમાણાઃ

એતાદૃશાસ્મિન્ બહવો વસન્તિ વિનાપિ ચાગ્નેઃ પરમં સુભૈરવમ્ ।
દુઃખં ઇદં કેવલમેવરૂપં સમન્તતશ્ચાગ્નિરયં પ્રદીપ્તઃ

તે ચોદ્યમાનાસ્તથ બાલબુદ્ધયઃ કુમારકાઃ ક્રીડનકે પ્રમત્તાઃ ।
ન ચિન્તયન્તે પિતરં ભણન્તં ન ચાપિ તેષાં મનસીકરોન્તિ

પુરુષશ્ચ સો તત્ર તદા વિચિન્તયેત્ સુદુઃખિતો ઽસ્મી ઇહ પુત્રચિન્તયા ।
કિં મહ્ય પુત્રેહિ અપુત્રકસ્ય મા નામ દહ્યેયુરિહાગ્નિના ઇમે

ઉપાયુ સો ચિન્તયિ તસ્મિ કાલે લુબ્ધા ઇમે ક્રીડનકેષુ બાલાઃ ।
ન ચાત્ર ક્રીડા ચ રતી ચ કાચિદ્ બાલાન હો યાદૃશુ મૂઢભાવઃ

સ તાનવોચછૃણુથા કુમારકા નાનાવિધા યાનક યા મમાસ્તિ ।
મૃગૈરજૈર્ગોણવરૈશ્ચ યુક્તા ઉચ્ચા મહન્તા સમલંકૃતા ચ

તા બાહ્યતો અસ્ય નિવેશનસ્ય નિર્ધાવથા તેહિ કરોથ કાર્યમ્ ।
યુષ્માકમર્થે મય કારિતાનિ નિર્યાથ તૈસ્તુષ્ટમનાઃ સમેત્ય

તે યાન એતાદૃશકા નિશામ્ય આરબ્ધવીર્યાસ્ત્વરિતા હિ ભૂત્વા ।
નિર્ધાવિતાસ્તત્ક્ષણમેવ સર્વે આકાશિ તિષ્ઠન્તિ દુખેન મુક્તાઃ

પુરુષશ્ચ સો નિર્ગત દૃષ્ટ્વ દારકાન્ ગ્રામસ્ય મધ્યે સ્થિતુ ચત્વરસ્મિન્ ।
ઉપવિશ્ય સિંહાસનિ તાનુવાચ અહો અહં નિર્વૃતુ અદ્ય માર્ષાઃ

યે દુઃખલબ્ધા મમ તે તપસ્વિનઃ પુત્રા પ્રિયા ઓરસ વિંશ બાલાઃ ।
તે દારૂણે દુર્ગગૃહે અભૂવન્ બહૂજન્તૂપૂર્ણે ચ સુભૈરવે ચ

આદીપ્તકે જ્વાલસહસ્રપૂર્ણે રતા ચ તે ક્રીડરતીષુ આસન્ ।
મયા ચ તે મોચિત અદ્ય સર્વે યેનાહુ નિર્વાણુ સમાગતો ઽદ્ય

સુખસ્થિતં તં પિતરં વિદિત્વા ઉપગમ્ય તે દારક એવમાહુઃ ।
દદાહિ નસ્તાત યથાભિભાષિતં ત્રિવિધાનિ યાનાનિ મનોરમાણિ

સચેત્તવ સત્યક તાત સર્વં યદ્ભાષિતં તત્ર નિવેશને તે ।
ત્રિવિધાનિ યાનાનિ હ સંપ્રદાસ્યે દદસ્વ કાલો ઽયમિહાદ્ય તેષામ્

પુરુષશ્ચ સો કોશબલી ભવેત સુવર્ણરૂપ્યામણિમુક્તકસ્ય ।
હિરણ્ય દાસાશ્ચ અનલ્પકાઃ સ્યુરુપસ્થપે એકવિધા સ યાના

રત્નામયા ગોણરથા વિશિષ્ટા સવેદિકાઃ કિઙ્કિણિજાલનદ્ધાઃ ।
છત્રધ્વજેભિઃ સમલંકૃતાશ્ચ મુક્તામણીજાલિકછાદિતાશ્ચ

સુવર્ણપુષ્પાણ કૃતૈશ્ચ દામૈર્દેશેષુ દેશેષુ પ્રલમ્બમાનૈઃ ।
બસ્ત્રૈરુદારૈઃ પરિસંવૃતાશ્ચ પ્રત્યાસ્તૃતા દૂષ્યવરૈશ્ચ શુક્લૈઃ

મૃદુકાન્ પટ્ટાન તથૈવ તત્ર વરતૂલિકાસંસ્તૃત યે ઽપિ તે રથાઃ ।
પ્રત્યાસ્તૃતાઃ કોટિસહસ્રમૂલ્યૈર્વરૈશ્ચ કોચ્કૈર્બકહંસલક્ષણૈઃ

શ્વેતાઃ સુપુષ્ટા બલવન્ત ગોણા મહાપ્રમાણા અભિદર્શનીયાઃ ।
યે યોજિતા રત્નરથેષુ તેષુ પરિગૃહીતાઃ પુરુષૈરનેકૈઃ

એતાદૃશાન્ સો પુરુષો દદાતિ પુત્રાણ સર્વાણ વરાન્ વિશિષ્ટાન્ ।
તે ચાપિ તુષ્ટાત્તમનાશ્ચ તેહિ દિશાશ્ચ વિદિશાશ્ચ વ્રજન્તિ ક્રીડકાઃ

એમેવ હં શારિસુતા મહર્ષી સત્ત્વાન ત્રાણં ચ પિતા ચ ભોમિ ।
પુત્રાશ્ચ તે પ્રાણિન સર્વિ મહ્યં ત્રૈધાતુકે કામવિલગ્ન બાલાઃ

ત્રૈધાતુકં ચો યથ તન્નિવેશનં સુભૈરવં દુઃખશતાભિકીર્ણમ્ ।
અશેષતઃ પ્રજ્વલિતં સમન્તાજ્જાતીજરાવ્યાધિશતૈરનેકૈઃ

અહં ચ ત્રૈધાતુકમુક્ત શાન્તો એકાન્તસ્થાયી પવને વસામિ ।
ત્રૈધાતુકં ચો મમિદં પરિગ્રહો યે હ્યત્ર દહ્યન્તિ મમૈતિ પુત્રાઃ

અહં ચ આદીનવ તત્ર દર્શયી વિદિત્વ ત્રાણં અહમેવ ચૈષામ્ ।
ન ચૈવ મે તે શ્રુણિ સર્વિ બાલા યથાપિ કામેષુ વિલગ્નબુદ્ધયઃ

ઉપાયકૌશલ્યમહં પ્રયોજયી યાનાનિ ત્રીણિ પ્રવદામિ ચૈષામ્ ।
જ્ઞાત્વા ચ ત્રૈધાતુકિ નેકદોષાન્ નિર્ધાવનાર્થાય વદામ્યુપાયમ્

માં ચૈવ યે નિશ્રિત ભોન્તિ પુત્રાઃ ષડભિજ્ઞ ત્રૈવિદ્ય મહાનુભાવાઃ ।
પ્રત્યેકબુદ્ધાશ્ચ ભવન્તિ યે ઽત્ર અવિવર્તિકા યે ચિહ બોધિસત્ત્વાઃ

સમાન પુત્રાણ હુ તેષ તત્ક્ષણમિમેન દૃષ્ટાન્તવરેણ પણ્ડિત ।
વદામિ એકં ઇમુ બુદ્ધયાનં પરિગૃહ્ણથા સર્વિ જિના ભવિષ્યથ

તચ્ચા વરિષ્ઠં સુમનોરમં ચ વિશિષ્ટરૂપં ચિહ સર્વલોકે ।
બુદ્ધાન જ્ઞાનં દ્વિપદોત્તમાનામુદારરૂપં તથ વન્દનીયમ્

બલાનિ ધ્યાનાનિ તથા વિમોક્ષાઃ સમાધિનાં કોટિશતા ચ નેકા ।
અયં રથો ઈદૃશકો વરિષ્ઠો રમન્તિ યેનો સદ બુદ્ધપુત્રાઃ

ક્રીડન્ત એતેન ક્ષપેન્તિ રાત્રયો દિવસાંશ્ચ પક્ષાનૃતવો ઽથ માસાન્ ।
સંવત્સરાનન્તરકલ્પમેવ ચ ક્ષપેન્તિ કલ્પાન સહસ્રકોટ્યઃ

રત્નામયં યાનમિદં વરિષ્ઠં ગચ્છન્તિ યેનો ઇહ બોધિમણ્ડે ।
વિક્રીડમાના બહુબોધિસત્ત્વા યે ચો શૃણોન્તિ સુગતસ્ય શ્રાવકાઃ

એવં પ્રજાનાહિ ત્વમદ્ય તિષ્ય નાસ્તીહ યાનં દ્વિતિયં કહિંચિત્ ।
દિશો દશા સર્વ ગવેષયિત્વા સ્થાપેત્વુપાયં પુરુષોત્તમાનામ્

પુત્રા મમા યૂયમહં પિતા વો મયા ચ નિષ્કાસિત યૂય દુઃખાત્ ।
પરિદહ્યમાના બહુકલ્પકોટયસ્ત્રૈધાતુકાતો ભયભૈરવાતઃ

એવં ચ હં તત્ર વદામિ નિર્વૃતિમનિર્વૃતા યૂય તથૈવ ચાદ્ય ।
સંસારદુઃખાદિહ યૂય મુક્તા બૌદ્ધં તુ યાનં વ ગવેષિતવ્યમ્

યે બોધિસત્ત્વાશ્ચ ઇહાસ્તિ કેચિચ્છૃણ્વન્તિ સર્વે મમ બુદ્ધનેત્રીમ્ ।
ઉપાયકૌશલ્યમિદં જિનસ્ય યેનો વિનેતી બહુબોધિસત્ત્વાન્

હીનેષુ કામેષુ જુગુપ્સિતેષુ રતા યદા ભોન્તિમિ અત્ર સત્ત્વાઃ ।
દુઃખં તદા ભાષતિ લોકનાયકો અનન્યથાવાદિરિહાર્યસત્યમ્

યે ચાપિ દુઃખસ્ય અજાનમાના મૂલં ન પશ્યન્તિહ બાલબુદ્ધયઃ ।
માર્ગં હિ તેષામનુદર્શયામિ સમુદાગમસ્તૃષ્ણ દુખસ્ય સંભવઃ

તૃષ્ણાનિરોધો ઽથ સદા અનિશ્રિતા નિરોધસત્યં તૃતિયં ઇદં મે ।
અનન્યથા યેન ચ મુચ્યતે નરો માર્ગં હિ ભાવિત્વ વિમુક્ત ભોતિ

કુતશ્ચ તે શારિસુતા વિમુક્તા અસન્તગ્રાહાતુ વિમુક્ત ભોન્તિ ।
ન ચ તાવ તે સર્વત મુક્ત ભોન્તિ અનિર્વૃતાંસ્તાન્ વદતીહ નાયકઃ

કિકારણં નાસ્ય વદામિ મોક્ષમપ્રાપ્યિમામુત્તમમગ્રબોધિમ્ ।
મમૈષ છન્દો અહુ ધર્મરાજા સુખાપનાર્થાયિહ લોકિ જાતઃ

ઇય શારિપુત્રા મમ ધર્મમુદ્રા યા પશ્ચિમે કાલિ મયાદ્ય ભાષિતા ।
હિતાય લોકસ્ય સદેવકસ્ય દિશાસુ વિદિશાસુ ચ દેશયસ્વ

યશ્ચાપિ તે ભાષતિ કશ્ચિ સત્ત્વો અનુમોદયામીતિ વદેત વાચમ્ ।
મૂર્ધ્નેન ચેદં પ્રતિગૃહ્ય સૂત્રં અવિવર્તિકં તં નરુ ધારયેસ્ત્વમ્

દૃષ્ટાશ્ચ તેનો પુરિમાસ્તથાગતાઃ સત્કારુ તેષાં ચ કૃતો અભૂષિ ।
શ્રુતશ્ચ ધર્મો અયમેવરૂપો ય એત સૂત્રં અભિશ્રદ્દધેત

અહં ચ ત્વં ચૈવ ભવેત દૃષ્ટો અયં ચ સર્વો મમ ભિક્ષુસંઘઃ ।
દૃષ્ટાશ્ચ સર્વે ઇમિ બોધિસત્ત્વા યે શ્રદ્દધે ભાષિતમેત મહ્યમ્

સૂત્રં ઇમં બાલજનપ્રમોહનમભિજ્ઞજ્ઞાનાન મિ એતુ ભાષિતમ્ ।
વિષયો હિ નૈવાસ્તિહ શ્રાવકાણાં પ્રત્યેકબુદ્ધાન ગતિર્ન ચાત્ર

અધિમુક્તિસારસ્તુવ શારિપુત્ર કિં વા પુનર્મહ્ય ઇમે ઽન્યશ્રાવકાઃ ।
એતે ઽપિ શ્રદ્ધાય મમૈવ યાન્તિ પ્રત્યાત્મિકં જ્ઞાનુ ન ચૈવ વિદ્યતે

મા ચૈવ ત્વં સ્તમ્ભિષુ મા ચ માનિષુ માયુક્તયોગીન વદેસિ એતત્ ।
બાલા હિ કામેષુ સદા પ્રમત્તા અજાનકા ધર્મુ ક્ષિપેયુ ભાષિતમ્

ઉપાયકૌશલ્ય ક્ષિપિત્વ મહ્યં યા બુદ્ધનેત્રી સદ લોકિ સંસ્થિતા ।
ભૃકુટિં કરિત્વાન ક્ષિપિત્વ યાનં વિપાકુ તસ્યેહ શૃણોહિ તીવ્રમ્

ક્ષિપિત્વ સૂત્રં ઇદમેવરૂપં મયિ તિષ્ઠમાને પરિનિર્વૃતે વા ।
ભિક્ષૂષુ વા તેષુ ખિલાનિ કૃત્વા તેષાં વિપાકં મમિહં શૃણોહિ

ચ્યુત્વા મનુષ્યેષુ અવીચિ તેષાં પ્રતિષ્ઠ ભોતી પરિપૂર્ણકલ્પાત્ ।
તતશ્ચ ભૂયો ઽન્તરકલ્પ નેકાંશ્ચ્યુતાશ્ચ્યુતાસ્તત્ર પતન્તિ બાલાઃ

યદા ચ નરકેષુ ચ્યુતા ભવન્તિ તતશ્ચ તિર્યક્ષુ વ્રજન્તિ ભૂયઃ ।
સુદુર્બલાઃ શ્વાનશૃગાલભૂતાઃ પરેષ ક્રીડાપનકા ભવન્તિ

વર્ણેન તે કાલક તત્ર ભોન્તિ કલ્માષકા વ્રાણિક કણ્ડુલાશ્ચ ।
નિર્લોમકા દુર્બલ ભોન્તિ ભૂયો વિદ્વેષમાણા મમ અગ્રબોધિમ્

જુગુપ્સિતા પ્રાણિષુ નિત્ય ભોન્તિ લોષ્ટપ્રહારાભિહતા રુદન્તઃ ।
દણ્ડેન સંત્રાસિત તત્ર તત્ર ક્ષુધાપિપાસાહત શુષ્કગાત્રાઃ

ઉષ્ટ્રાથ વા ગર્દભ ભોન્તિ ભૂયો ભારં વહન્તઃ કશદણ્ડતાડિતાઃ ।
આહારચિન્તામનુચિન્તયન્તો યે બુદ્ધનેત્રી ક્ષિપિ બાલબુદ્ધયઃ

પુનશ્ચ તે ક્રોષ્ટુક ભોન્તિ તત્ર બીભત્સકાઃ કાણક કુણ્ઠકાશ્ચ ।
ઉત્પીડિતા ગ્રામકુમારકેહિ લોષ્ટપ્રહારાભિહતાશ્ચ બાલાઃ

તતશ્ચ્યવિત્વાન ચ ભૂયુ બાલાઃ પઞ્ચાશતીનાં સમ યોજનાનામ્ ।
દીર્ઘાત્મભાવા હિ ભવન્તિ પ્રાણિનો જડાશ્ચ મૂઢાઃ પરિવર્તમાનાઃ

અપાદકા ભોન્તિ ચ ક્રોડસક્કિનો વિખાદ્યમાના બહુપ્રાણિકોટિભિઃ ।
સુદારુણાં તે અનુભોન્તિ વેદનાં ક્ષિપિત્વ સૂત્રં ઇદમેવરૂપમ્

પુરુષાત્મભાવં ચ યદ લભન્તે તે કુણ્ઠકા લઙ્ગક ભોન્તિ તત્ર ।
કુબ્જાથ કાણા ચ જડા જઘન્યા અશ્રદ્દધન્તા ઇમ સૂત્ર મહ્યમ્

અપ્રત્યનીયાશ્ચ ભવન્તિ લોકે પૂતી મુખાત્તેષ પ્રવાતિ ગન્ધઃ ।
યક્ષગ્રહો ઉક્રમિ તેષ કાયે અશ્રદ્દધન્તાનિમ બુદ્ધબોધિમ્

દરિદ્રકા પેષણકારકાશ્ચ ઉપસ્થાયકા નિત્ય પરસ્ય દુર્બલાઃ ।
આબાધ તેષાં બહુકાશ્ચ ભોન્તિ અનાથભૂતા વિહરન્તિ લોકે

યસ્યૈવ તે તત્ર કરોન્તિ સેવનામદાતુકામો ભવતી સ તેષામ્ ।
દત્તં પિ ચો નશ્યતિ ક્ષિપ્રમેવ ફલં હિ પાપસ્ય ઇમેવરૂપમ્

યચ્ચાપિ તે તત્ર લભન્તિ ઔષધં સુયુક્તરૂપં કુશલેહિ દત્તમ્ ।
તેનાપિ તેષાં રુજ ભૂયુ વર્ધતે સો વ્યાધિરન્તં ન કદાચિ ગચ્છતિ

અન્યેહિ ચૌર્યાણિ કૃતાનિ ભોન્તિ ડમરાથ ડિમ્બાસ્તથ વિગ્રહાશ્ચ ।
દ્રવ્યાપહારાશ્ચ કૃતાસ્તથાન્યૈર્નિપતન્તિ તસ્યોપરિ પાપકર્મણઃ

ન જાતુ સો પશ્યતિ લોકનાથં નરેન્દ્રરાજં મહિ શાસમાનમ્ ।
તસ્યાક્ષણેષ્વેવ હિ વાસુ ભોતિ ઇમાં ક્ષિપિત્વા મમ બુદ્ધનેત્રીમ્

ન ચાપિ સો ધર્મ શૃણોતિ બાલો બધિરશ્ચ સો ભોતિ અચેતનશ્ચ ।
ક્ષિપિત્વ બોધીમિમમેવરૂપામુપશાન્તિ તસ્યો ન કદાચિ ભોતિ

સહસ્ર નેકા નયુતાંશ્ચ ભૂયઃ કલ્પાન કોટ્યો યથ ગઙ્ગવાલિકાઃ ।
જડાત્મભાવો વિકલશ્ચ ભોતિ ક્ષિપિત્વ સૂત્રં ઇમુ પાપકં ફલમ્

ઉદ્યાનભૂમી નરકો ઽસ્ય ભોતિ નિવેશનં તસ્ય અપાયભૂમિઃ ।
ખરસૂકરા ક્રોષ્ટુક ભૂમિસૂચકાઃ પ્રતિષ્ઠિતસ્યેહ ભવન્તિ નિત્યમ્

મનુષ્યભાવત્વમુપેત્ય ચાપિ અન્ધત્વ બધિરત્વ જડત્વમેતિ ।
પરપ્રેષ્ય સો ભોતિ દરિદ્ર નિત્યં તત્કાલિ તસ્યાભરણાનિમાનિ

વસ્ત્રાણિ ચો વ્યાધયુ ભોન્તિ તસ્ય વ્રણાન કોટીનયુતાશ્ચ કાયે ।
વિચર્ચિકા કણ્ડુ તથૈવ પામા કુષ્ઠં કિલાસં તથ આમગન્ધઃ

સત્કાયદૃષ્ટિશ્ચ ઘનાસ્ય ભોતિ ઉદીર્યતે ક્રોધબલં ચ તસ્ય ।
સંરાગુ તસ્યાતિભૃશં ચ ભોતિ તિર્યાણ યોનીષુ ચ સો સદા રમી

સચેદહં શારિસુતાદ્ય તસ્ય પરિપૂર્ણકલ્પં પ્રવદેય દોષાન્ ।
યો હી મમા એતુ ક્ષિપેત સૂત્રં પર્યન્તુ દોષાણ ન શક્ય ગન્તુમ્

સંપશ્યમાનો ઇદમેવ ચાર્થં ત્વાં સંદિશામી અહુ શારિપુત્ર ।
મા હૈવ ત્વં બાલજનસ્ય અગ્રતો ભાષિષ્યસે સૂત્રમિમેવરૂપમ્

યે તૂ ઇહ વ્યક્ત બહુશ્રુતાશ્ચ સ્મૃતિમન્ત યે પણ્ડિત જ્ઞાનવન્તઃ ।
યે પ્રસ્થિતા ઉત્તમમગ્રબોધિં તાન્ શ્રાવયેસ્ત્વં પરમાર્થમેતત્

દૃષ્ટાશ્ચ યેહી બહુબુદ્ધકોટ્યઃ કુશલં ચ યૈ રોપિતમપ્રમેયમ્ ।
અધ્યાશયાશ્ચા દૃઢ યેષ ચો સ્યાત્તાન્ શ્રાવયેસ્ત્વં પરમાર્થમેતત્

યે વીર્યવન્તઃ સદ મૈત્રચિત્તા ભાવેન્તિ મૈત્રીમિહ દીર્ઘરાત્રમ્ ।
ઉત્સૃષ્ટકાયા તથ જીવિતે ચ તેષામિદં સૂત્ર ભણેઃ સમક્ષમ્

અન્યોન્યસંકલ્પ સગૌરવાશ્ચ તેષાં ચ બાલેહિ ન સંસ્તવો ઽસ્તિ ।
યે ચાપિ તુષ્ટા ગિરિકન્દરેષુ તાન્ શ્રાવયેસ્ત્વં ઇદ સૂત્ર ભદ્રકમ્

કલ્યાણમિત્રાંશ્ચ નિષેવમાણાઃ પાપાંશ્ચ મિત્રાન્ પરિવર્જયન્તઃ ।
યાનીદૃશાન્ પશ્યસિ બુદ્ધપુત્રાંસ્તેષામિદં સૂત્ર પ્રકાશયેસિ

અચ્છિદ્રશીલા મણિરત્નસાદૃશા વૈપુલ્યસૂત્રાણ પરિગ્રહે સ્થિતાઃ ।
પશ્યેસિ યાનીદૃશ બુદ્ધપુત્રાંસ્તેષાગ્રતઃ સૂત્રમિદં વદેસિ

અક્રોધના યે સદ આર્જવાશ્ચ કૃપાસમન્વાગત સર્વપ્રાણિષુ ।
સગૌરવા યે સુગતસ્ય અન્તિકે તેષાગ્રતઃ સૂત્રમિદં વદેસિ

યો ધર્મુ ભાષે પરિષાય મધ્યે અસઙ્ગપ્રાપ્તો વદિ યુક્તમાનસઃ ।
દૃષ્ટાન્તકોટીનયુતૈરનેકૈસ્તસ્યેદ સૂત્રં ઉપદર્શયેસિ

મૂર્ધ્નાઞ્જલિં યશ્ચ કરોતિ બદ્ધ્વા સર્વજ્ઞભાવં પરિમાર્ગમાણઃ ।
દશો દિશો યો ઽપિ ચ ચંક્રમેત સુભાષિતં ભિક્ષુ ગવેષમાણઃ

વૈપુલ્યસૂત્રાણિ ચ ધારયેત ન ચાસ્ય રુચ્યન્તિ કદાચિદન્યે ।
એકાં પિ ગાથાં ન ચ ધારયે ઽન્યતસ્તં શ્રાવયેસ્ત્વં વરસૂત્રમેતત્

તથાગતસ્યો યથ ધાતુ ધારયેત્તથૈવ યો માર્ગતિ કોચિ તં નરઃ ।
એમેવ યો માર્ગતિ સૂત્રમીદૃશં લભિત્વ યો મૂર્ધનિ ધારયેત

અન્યેષુ સૂત્રેષુ ન કાચિ ચિન્તા લોકાયતૈરન્યતરૈશ્ચ શાસ્ત્રૈઃ ।
બાલાન એતાદૃશ ભોન્તિ ગોચરાસ્તાંસ્ત્વં વિવર્જિત્વ પ્રકાશયેરિદમ્

પૂર્ણં પિ કલ્પં અહુ શારિપુત્ર વદેયમાકાર સહસ્રકોટ્યઃ ।
યે પ્રસ્થિતા ઉત્તમમગ્રબોધિં તેષાગ્રતઃ સૂત્રમિદં વદેસિ