ઋગ્વેદ · અધ્યાય 10.090

સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ।
સ ભૂમિં વિશ્વતો વૃત્વાત્ય્ અતિષ્ઠદ્ દશાઙ્ગુલમ્ ॥

પુરુષ એવેદં સર્વં યદ્ ભૂતં યચ્ ચ ભવ્યમ્ ।
ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદ્ અન્નેનાતિરોહતિ ॥

એતાવાન્ અસ્ય મહિમાતો જ્યાયાઁશ્ ચ પૂરુષઃ ।
પાદો ઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદ્ અસ્યામૃતં દિવિ ॥

ત્રિપાદ્ ઊર્ધ્વ ઉદ્ ઐત્ પુરુષઃ પાદો ઽસ્યેહાભવત્ પુનઃ ।
તતો વિષ્વઙ્ વ્ય્ અક્રામત્ સાશનાનશને અભિ ॥

તસ્માદ્ વિરાળ્ અજાયત વિરાજો અધિ પૂરુષઃ ।
સ જાતો અત્ય્ અરિચ્યત પશ્ચાદ્ ભૂમિમ્ અથો પુરઃ ॥

યત્ પુરુષેણ હવિષા દેવા યજ્ઞમ્ અતન્વત ।
વસન્તો અસ્યાસીદ્ આજ્યં ગ્રીષ્મ ઇધ્મઃ શરદ્ ધવિઃ ॥

તં યજ્ઞમ્ બર્હિષિ પ્રૌક્ષન્ પુરુષં જાતમ્ અગ્રતઃ ।
તેન દેવા અયજન્ત સાધ્યા ઋષયશ્ ચ યે ॥

તસ્માદ્ યજ્ઞાત્ સર્વહુતઃ સમ્ભૃતમ્ પૃષદાજ્યમ્ ।
પશૂન્ તાઁશ્ ચક્રે વાયવ્યાન્ આરણ્યાન્ ગ્રામ્યાશ્ ચ યે ॥

તસ્માદ્ યજ્ઞાત્ સર્વહુત ઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરે ।
છન્દાંસિ જજ્ઞિરે તસ્માદ્ યજુસ્ તસ્માદ્ અજાયત ॥

તસ્માદ્ અશ્વા અજાયન્ત યે કે ચોભયાદતઃ ।
ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્ તસ્માજ્ જાતા અજાવયઃ ॥

યત્ પુરુષં વ્ય્ અદધુઃ કતિધા વ્ય્ અકલ્પયન્ ।
મુખં કિમ્ અસ્ય કૌ બાહૂ કા ઊરૂ પાદા ઉચ્યેતે ॥

બ્રાહ્મણો ઽસ્ય મુખમ્ આસીદ્ બાહૂ રાજન્યઃ કૃતઃ ।
ઊરૂ તદ્ અસ્ય યદ્ વૈશ્યઃ પદ્ભ્યાં શૂદ્રો અજાયત ॥

ચન્દ્રમા મનસો જાતશ્ ચક્ષોઃ સૂર્યો અજાયત ।
મુખાદ્ ઇન્દ્રશ્ ચાગ્નિશ્ ચ પ્રાણાદ્ વાયુર્ અજાયત ॥

નાભ્યા આસીદ્ અન્તરિક્ષં શીર્ષ્ણો દ્યૌઃ સમ્ અવર્તત ।
પદ્ભ્યામ્ ભૂમિર્ દિશઃ શ્રોત્રાત્ તથા લોકાઁ અકલ્પયન્ ॥

સપ્તાસ્યાસન્ પરિધયસ્ ત્રિઃ સપ્ત સમિધઃ કૃતાઃ ।
દેવા યદ્ યજ્ઞં તન્વાના અબધ્નન્ પુરુષમ્ પશુમ્ ॥

યજ્ઞેન યજ્ઞમ્ અયજન્ત દેવાસ્ તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્ય્ આસન્ ।
તે હ નાકમ્ મહિમાનઃ સચન્ત યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ ॥