રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 51

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે શૂલભેદમાહાત્મ્યે પાત્રાપાત્રપરીક્ષાદાનાદિનિયમવર્ણનં નામ પઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 51
ઉત્તાનપાદ ઉવાચ:
કાલે તત્ક્રિયતે કસ્મિઞ્છ્રાદ્ધં દાનં તથેશ્વર ।
યાત્રા તત્ર પ્રકર્તવ્યા તિથૌ યસ્યાં વદાશુ તત્

ઈશ્વર ઉવાચ:
પિતૃતીર્થં યથા પુણ્યં સર્વકામિકમુત્તમમ્ ।
ઇદં તીર્થં તથા પુણ્યં સ્નાનદાનાદિતર્પણૈઃ

વિશેષેણ તુ કુર્વીત શ્રાદ્ધં સર્વયુગાદિષુ ।
મન્વન્તરાદયો વત્સ શ્રૂયન્તાં ચ ચતુર્દશ

અશ્વયુક્છુક્લનવમી દ્વાદશી કાર્ત્તિકસ્ય ચ ।
તૃતીયા ચૈત્રમાસસ્ય તથા ભાદ્રપદસ્ય ચ

આષાઢસ્યૈવ દશમી માઘસ્યૈવ તુ સપ્તમી ।
શ્રાવણસ્યાષ્ટમી કૃષ્ણા તથાષાઢસ્ય પૂર્ણિમા

ફાલ્ગુનસ્ય ત્વમાવાસ્યા પૌષસ્યૈકાદશી સિતા ।
કાર્ત્તિકી ફાલ્ગુની ચૈત્રી જ્યૈષ્ઠી પઞ્ચદશી તથા

મન્વન્તરાદયશ્ચૈતે અનન્તફલદાઃ સ્મૃતાઃ ।
અયને ચોત્તરે રાજન્દક્ષિણે શ્રાદ્ધમાચરેત્

કાર્ત્તિકી ચ તથા માઘી વૈશાખસ્ય તૃતીયિકા ।
પૌર્ણમાસી ચ ચૈત્રસ્ય જ્યેષ્ઠસ્ય ચ વિશેષતઃ

અષ્ટકાસુ ચ સંક્રાન્તૌ વ્યતીપાતે તથૈવ ચ ।
શ્રાદ્ધકાલા ઇમે સર્વે દત્તમેષ્વક્ષયં સ્મૃતમ્

મધુમાસે સિતે પક્ષ એકાદશ્યામુપોષિતઃ ।
નિશિ જાગરણં કુર્યાદ્ વિષ્ણુપાદસમીપતઃ

ધૂપદીપાદિનૈવેદ્યૈઃ સ્રઙ્માલાગુરુચન્દનૈઃ ।
અર્ચાં કુર્વન્તિ યે વિષ્ણોઃ પઠેયુઃ પ્રાક્તનીં કથામ્

ઋગ્યજુઃસામમન્ત્રોક્તં સૂક્તં જપતિ યો દ્વિજઃ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

પ્રાતઃ શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વીત દ્વિજાન્ સમ્પૂજ્ય યત્નતઃ ।
દાનં દદ્યાદ્ યથાશક્તિ ગોહિરણ્યામ્બરાદિકમ્

પિતરસ્તસ્ય તૃપ્યન્તિ યાવદ્ આભૂતસમ્પ્લવમ્ ।
શ્રાદ્ધદસ્તુ વ્રજેત્ તત્ર યત્ર દેવો જનાર્દનઃ

ત્રયોદશ્યાં તતો ગચ્છેદ્ગુહાવાસિનિ લિઙ્ગકે ।
દૃષ્ટ્વા માર્કણ્ડમીશાનં મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

ઉત્તાનપાદ ઉવાચ:
ગુહામધ્યે મહાદેવ લિઙ્ગં પરમશોભિતમ્ ।
યેન પ્રતિષ્ઠિતં દેવ તન્મમાખ્યાતુમ્ અર્હસિ

ઈશ્વર ઉવાચ:
ત્રિષુ લોકેષુ વિખ્યાતો માર્કણ્ડેયો મુનીશ્વરઃ ।
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં સ તપસ્તેપે સુદારુણમ્

ગુહામધ્યં પ્રવિષ્ટો ઽસૌ યોગાભ્યાસમુપાશ્રિતઃ ।
લિઙ્ગં તુ સ્થાપિતં તેન માર્કણ્ડેશ્વરસંજ્ઞિતમ્

તત્ર સ્નાત્વા ચ યો ભક્ત્યા સોપવાસો જિતેન્દ્રિયઃ ।
તત્ર જાગરણં કુર્વન્ દદ્યાદ્ દીપં પ્રયત્નતઃ

દેવસ્ય સ્નપનં કુર્યાન્મૃતૈઃ પઞ્ચભિસ્ તથા ।
યથા શક્ત્યા સમાલભ્ય પૂજાં કુર્યાદ્ યથાવિધિ

સ્વશાખોત્પન્નમન્ત્રૈશ્ચ જપં કુર્યુર્ દ્વિજાતયઃ ।
સાવિત્ર્યષ્ટસહસ્રં તુ શતાષ્ટકમ્ અથાપિ વા

એતત્કૃત્વા નૃપશ્રેષ્ઠ જન્મનઃ ફલમાપ્નુયાત્ ।
ચતુર્દશ્યાં તુ વૈ સ્નાત્વા પૂજાં કૃત્વા યથાવિધિ

પાત્રં પરીક્ષ્ય દાતવ્યમ્ આત્મનઃ શ્રેય ઇચ્છતા ।
પિતરસ્તસ્ય તૃપ્યન્તિ દ્વાદશાબ્દાન્યસંશયમ્

દાતા સ ગચ્છતે તત્ર યત્ર ભોગાઃ સનાતનાઃ ।
ગુહામધ્યે પ્રવિષ્ટસ્તુ લોટયેચ્ચૈવ શક્તિતઃ

નીલે ગિરૌ હિ યત્પુણ્યં તત્સમસ્તં લભન્તિ તે ।
શૂલભેદે તુ યઃ કુર્યાચ્છ્રાદ્ધં પર્વણિ પર્વણિ

વિશેષાચ્ચૈત્રમાસાન્તે તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ।
કેદારે ચૈવ યત્પુણ્યં ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમે

સિતાસિતે તુ યત્પુણ્યમન્યતીર્થે વિશેષતઃ ।
અર્બુદે વિદ્યતે પુણ્યં પુણ્યં ચામરપર્વતે

ગયાદિસર્વતીર્થાનાં ફલમાપ્નોતિ માનવઃ ।
વિધિમન્ત્રસમાયુક્તસ્ તર્પયેત્ પિતૃદેવતાઃ

કુલાનાં તારયેદ્ વિંશં દશ પૂર્વાન્ દશાપરાન્ ।
દક્ષિણસ્યાં તતો મૂર્તૌ શુચિર્ભૂત્વા સમાહિતઃ

ન્યાસં કૃત્વા તુ પૂર્વોક્તં પ્રદદ્યાદ્ અષ્ટપુષ્પિકામ્ ।
શાસ્ત્રોક્તૈરષ્ટભિઃ પુષ્પૈર્માનસૈઃ શૃણુ તદ્યથા

વારિજં સૌમ્યમાગ્નેયં વાયવ્યં પાર્થિવં પુનઃ ।
વાનસ્પત્યં ભવેત્ ષષ્ઠં પ્રાજાપત્યં તુ સપ્તમમ્

અષ્ટમં શિવપુષ્પં સ્યાદ્ એષાં શૃણુ વિનિર્ણયમ્ ।
વારિજં સલિલં જ્ઞેયં સૌમ્યં મધુઘૃતં પયઃ

આગ્નેયં ધૂપદીપાદ્યં વાયવ્યં ચન્દનાદિકમ્ ।
પાર્થિવં કન્દમૂલાદ્યં વાનસ્પત્યં ફલાત્મકમ્

પ્રાજાપત્યં તુ પાઠાદ્યં શિવપુષ્પં તુ વાસના ।
અહિંસા પ્રથમં પુષ્પં પુષ્પમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ

તૃતીયં તુ દયા પુષ્પં ક્ષમા પુષ્પં ચતુર્થકમ્ ।
ધ્યાનપુષ્પં તપઃ પુષ્પં જ્ઞાનપુષ્પં તુ સપ્તમમ્

સત્યં ચૈવાષ્ટમં પુષ્પમેભિસ્ તુષ્યન્તિ દેવતાઃ ।
ભક્ત્યા તપસ્વિનઃ પૂજ્યા જ્ઞાનિનશ્ચ નરાધિપ

છત્રમાવરણં દદ્યાદ્ ઉપાનદ્યુગલં તથા ।
તેન પૂજિતમાત્રેણ પૂજિતાઃ પુરુષાસ્ત્રયઃ

સ્વર્ગલોકે વસેત્ તાવદ્ યાવદ્ આભૂતસમ્પ્લવમ્ ।
શૂલપાણેસ્તુ ભક્ત્યા વૈ જાપ્યં કુર્વન્તિ યે નરાઃ

પઞ્ચામૃતૈઃ પઞ્ચગવ્યૈર્ યક્ષકર્દમકુઙ્કુમૈઃ ।
સમાલભેત દેવેશં શ્રીખણ્ડાગુરુચન્દનૈઃ

નાનાવિધૈશ્ચ યે પુષ્પૈરર્ચાં કુર્વન્તિ શૂલિનઃ ।
નિશિ જાગરણં કુર્યુર્ દીપદાનં પ્રયત્નતઃ

ધૂપનૈવેદ્યકં દદ્યાત્ પઠેત્પૌરાણિકીં કથામ્ ।
તત્ર સ્થાને સ્થિતા ભક્ત્યા જપં કુર્વન્તિ યે નરાઃ

શ્રીસૂક્તં પૌરુષં સૂક્તં પાવમાનં વૃષાકપિમ્ ।
વેદોક્તૈશ્ચૈવ મન્ત્રૈશ્ચ રૌદ્રીં વા બહુરૂપિણીમ્

બ્રાહ્મણાન્ પૂજયેદ્ ભક્ત્યા પૂજયિત્વા પ્રણમ્ય ચ ।
નાનાવિધૈર્ મહાભોગૈઃ શિવલોકે મહીયતે

અગ્નિમ્ ઇત્યાદિ જાપ્યાનિ ઋગ્વેદી જપતે તુ યઃ ।
રુદ્રાન્ પુરુષસૂક્તં ચ શ્લોકાધ્યાયં ચ શુક્રિયમ્

ઇષેત્વા દિકમન્ત્રૌઘં જ્યોતિર્બ્રાહ્મણમેવ ચ ।
ગાયત્ર્યં વૈ મધુ ચૈવ મણ્ડલબ્રાહ્મણાનિ ચ

એતાઞ્જપ્યાંસ્તુ યો ભક્ત્યા યજુર્વેદી જપેદ્ યદિ ।
દેવવ્રતં વામદેવ્યં પુરુષર્ષભમેવ ચ

બૃહદ્રથાન્તરં ચૈવ યો જપેદ્ ભક્તિતત્પરઃ ।
સ પ્રયાતિ નરઃ સ્થાનં યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ

પાદશૌચં તથાભ્યઙ્ગં કુરુતે યો ઽત્ર ભક્તિતઃ ।
ગોદાને ચૈવ યત્પુણ્યં લભતે નાત્ર સંશયઃ

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્ તત્ર મધુના પાયસેન ચ ।
એકસ્મિન્ ભોજિતે વિપ્રે કોટિર્ ભવતિ ભોજિતા

સુવર્ણં રજતં વસ્ત્રં દદ્યાદ્ ભક્ત્યા દ્વિજોત્તમે ।
તર્પિતાસ્તેન દેવાઃ સ્યુર્ મનુષ્યાઃ પિતરસ્ તથા

ચન્દ્રસૂર્યગ્રહે ભક્ત્યા સ્નાનં કુર્વન્તિ યે નરાઃ ।
દેવાર્ચનં યે ચ કુર્યુર્ જપં હોમં વિશેષતઃ ।
દદ્યાદ્ દાનં યથાશક્તિ બ્રાહ્મણે વેદપારગે

અશ્વં રથં ગજં યાનં તુલાપુરુષમેવ ચ ।
શકટં યઃ પ્રદદ્યાદ્વા સપ્તધાન્યપ્રપૂરિતમ્

સયોક્ત્રં લાઙ્ગલં દદ્યાદ્યુવાનૌ તુ ધુરંધરૌ ।
ગોભૂતિલહિરણ્યાદિ પાત્રે દાતવ્યમ્ અર્ચિતમ્

અપાત્રે વિદુષા કિંચિન્ન દેયં ભૂતિમિચ્છતા ।
યતો ઽસૌ સર્વભૂતાનિ દધાતિ ધરણી કિલ

તતો વિપ્રાય સા દેયા સર્વસસ્યૌઘમાલિની ।
અથાન્યચ્છૃણુ રાજેન્દ્ર ગોદાનસ્ય તુ યત્ફલમ્

યાવદ્વત્સસ્ય પાદૌ દ્વૌ મુખં યોન્યાં પ્રદૃશ્યતે ।
તાવદ્ગૌઃ પૃથિવી જ્ઞેયા યાવદ્ ગર્ભં ન મુઞ્ચતિ

યેન કેનાપ્યુપાયેન બ્રાહ્મણે તાં સમર્પયેત્ ।
પૃથ્વી દત્તા ભવેત્ તેન સશૈલવનકાનના

તારયેન્નિયતં દત્તા કુલાનામ્ એકવિંશતિમ્ ।
રૌપ્યખુરીં કાંસ્યદોહાં સવસ્ત્રાં ચ પયસ્વિનીમ્

યે પ્રયચ્છન્તિ કૃતિનો ગ્રસ્તે સૂર્યે નિશાકરે ।
તેષાં સંખ્યાં ન જાનામિ પુણ્યસ્યાબ્દશાતૈર્ અપિ

સર્વસ્યાપિ હિ દાનસ્ય સંખ્યાસ્તીહ નરાધિપ ।
ચન્દ્રસૂર્યોપરાગે ચ દાનસંખ્યા ન વિદ્યતે

યત્ર ગૌર્ દૃશ્યતે રાજન્ સર્વતીર્થાનિ તત્ર હિ ।
તત્ર પર્વ વિજાનીયાન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

પુનઃ સ્મૃત્વા તુ તત્તીર્થં યઃ કુર્યાદ્ ગમનં નરઃ ।
અથવા મ્રિયતે યો ઽત્ર રુદ્રસ્યાનુચરો ભવેત્