રાવણવધ · અધ્યાય 9

દ્રુ-ભઙ્ગ-ધ્વનિ-સંવિગ્નાઃ કુવદ્-પક્ષિ-કુલા ઽઽકુલાઃ
અકાર્ષુઃ ક્ષણદા-ચર્યો રાવણસ્ય નિવેદનમ્.

"યદતાપ્સીચ્ છનૈર્ ભાનુર્, યત્રાઽવાસીન્ મિતં મરુત્
યદાપ્યાનં હિમોસ્રેણ, ભનક્ત્યુપવનં કપિઃ."

તતો ઽશીતિ-સહસ્રાણિ કિઙ્કરાણાં સમાદિશત્
ઇન્દ્રજિત્-સૂર્ વિનાશાય મારુતેઃ ક્રોધ-મૂર્ચ્છિતઃ.

શક્ત્યૃષ્ટિ-પરિઘ-પ્રાસ-ગદા-મુદ્ગર-પાણયઃ
વ્યશ્નુવાના દિશઃ પ્રાપુર્ વનં દૃષ્ટિ-વિષોપમાઃ

દધ્વાન મેઘ-વદ્ ભીમમાદાય પરિઘં કપિઃ
નેદુર્ દીપ્તાયુધાસ્ તેઽપિ તડિત્વન્ત ઇવાઽમ્બુદાઃ.

કપિના ઽમ્ભોધિ-ધીરેણ સમગંસત રાક્ષસાઃ
વર્ષાસૂદ્ધત-તોયૌઘાઃ સમુદ્રેણેવ સિન્ધવઃ.

લાઙ્ગૂલમુદ્ધતં ધુન્વન્નુદ્વહન્ પરિઘં ગુરુમ્
તસ્થૌ તોરણમારુહ્ય, પૂર્વં ન પ્રજહાર સઃ.

અક્ષારિષુઃ શરામ્ભાંસિ તસ્મિન્ રક્ષઃ-પયોધરાઃ,
ન ચા ઽહ્વાલીન્, ન ચાઽવ્રાજીત્ ત્રાસં કપિ-મહીધરઃ

અવાદીત્ તિષ્ઠતેત્યુચ્ચૈઃ, પ્રાદેવીત્ પરિઘં કપિઃ
તથા, યથા રણે પ્રાણાન્ બહૂનામગ્રહીદ્ દ્વિષામ્.

વ્રણૈરવમિષૂ રક્તં, દેહૈઃ પ્રાઋનાવિષુર્ ભુવમ્,
દિશઃ પ્રૌર્ણાવિષુશ્ ચાઽન્યે યાતુધાના ભવદ્-ભિયઃ

અરાસિષુશ્ ચ્યુતોત્સાહા ભિન્ન-દેહાઃ પ્રિયાઽસવઃ
કપેરત્રાસિષુર્ નાદાન્ મૃગાઃ સિંહ-ધ્વનેરિવ

માયાનામીશ્વરાસ્ તે ઽપિ શસ્ત્ર-હસ્તા રથૈઃ કપિમ્
પ્રત્યાવવૃતિરે હન્તું હન્તવ્યા મારુતેઃ પુનઃ

તાંશ્ ચેતવ્યાન્ ક્ષિતૌ શ્રિત્વા વાનરસ્ તોરણં યુતાન્
જઘાનાઽઽધૂય પરિઘં વિજિઘૃક્ષૂન્ સમાગતાન્.

સંજુઘુક્ષવ આયૂંષિ તતઃ પ્રતિરુરૂષવઃ
રાવણાઽન્તિકમાજગ્મુર્ હત-શેષા નિશા-ચરાઃ

"એકેન બહવઃ શૂરાઃ સાઽઽવિષ્કારાઃ પ્રમત્ત-વત્
વૈમુખ્યં ચકૃમે" ત્યુચ્ચૈરૂચુર્ દશ-મુખાઽન્તિકે.

માંસોપભોગ-સંશૂનાનુદ્વિગ્નાંસ્ તાનવેત્ય સઃ
ઉદ્વૃત્તા-નયનો મિત્રાન્ મન્ત્રિણઃ સ્વાન્ વ્યસર્જયત્

પ્રમેદિતાઃ સ-પુત્રાસ્ તે સુ-સ્વાન્તા બાઢ-વિક્રમાઃ
અ-મ્લિષ્ટ-નાદા નિરગુઃ ફાણ્ટચિત્રાઽસ્ત્ર-પાણયઃ

તાન્ દૃષ્ટ્વા ઽતિદૃઢાન્ ધૃષ્ટાન્ પ્રાપ્તાન્ પરિવૃઢાઽઽજ્ઞયા
કષ્ટં વિનર્દતઃ ક્રૂરાન્ શસ્ત્ર-ઘુષ્ટ-કરાન્ કપિઃ

અ-વ્યર્ણો ગિરિ-કૂટાભાનભ્યર્ણાનાર્દિદદ્ દ્રુતમ્
વૃત્ત-શસ્ત્રાન્ મહાઽરમ્ભ્યાન્-દાન્તાંસ્ ત્રિદશૈરપિ

દમિતાઽરિઃ પ્રશાન્તૌજા નાદાઽઽપૂરિત-દિઙ્મુખઃ
જઘાન રુષિતો રુષ્ટાંસ્ ત્વરિતસ્ તૂર્ણમાગતાન્.

તેષાં નિહન્યમાનાનાં સંઘુષ્ટૈઃ કર્ણ-ભેદિભિઃ
અભૂદભ્યમિત-ત્રાસમાસ્વાન્તાઽશેષ-દિગ્ જગત્.

ભય-સંહૃષ્ટ-રોમાણસ્ તતસ્ તે ઽપચિત-દ્વિષઃ
ક્ષણેન ક્ષીણ-વિક્રાન્તાઃ કપિના ઽનેષત ક્ષયમ્

હત્વા રક્ષાંસિ લવિતુમક્રમીન્ મારુતિઃ પુનઃ
અશોકવનિકામેવ નિગૃહીતાઽરિ-શાસનઃ.

આવરીતુમિવા ઽઽકાશં વરિતું વીનિવોત્થિતમ્
વનં પ્રભઞ્જન-સુતો ના ઽદયિષ્ટ વિનાશયન્.

વરિષીષ્ટ શિવં ક્ષિપ્યન્ મૈથિલ્યાઃ કલ્પ-શાખિનઃ,
પ્રાવારિષુરિવ ક્ષોણીં ક્ષિપ્તા વૃક્ષાઃ સમન્તતઃ.

સંવુવૂર્ષુઃ સ્વમાકૂતમાજ્ઞાં વિવરિષુર્ દ્રુતમ્
અવરિષ્ટાક્ષમ-ક્ષમ્યં કપિં હન્તું દષાનનઃ

ઊચે-"સંવરિષીષ્ઠાસ્ ત્વં ગચ્છ શત્રોઃ પરાક્રમમ્,
ધ્વૃષીષ્ઠા યુધિ માયાભિઃ સ્વરિતા શત્રુ-સમ્મુખમ્

દ્રુતં સંસ્વરિષીષ્ઠાસ્ ત્વં નિર્-ભયઃ પ્રધનોત્તમે"
સ માયાનામગાત્ સોતા કપેર્ વિધવિતું દ્યુતિમ્

વિગાઢા ઽરં વનસ્યા ઽસૌ શત્રૂણાં ગાહિતા કપિઃ
અક્ષં રધિતુમારેભે રદ્ધા લઙ્કાઽનિવાસિનામ્.

નિષ્કોષિતવ્યાન્ નિષ્કોષ્ટું પ્રાણાન્ દશમુખાઽઽત્મજાત્
આદાય પરિઘં તસ્થૌ વનાન્ નિષ્કુષિત-દ્રુમઃ

એષ્ટારમેષિતા સંખ્યે સોઢારં સહિતા ભૃશમ્
રેષ્ટારં રેષિતં વ્યાસ્યદ્ રોષ્ટા ઽક્ષઃ શસ્ત્ર-સંહતીઃ

શસ્ત્રૈર્ દિદેવિષું સંખ્યે દુદ્યૂષુઃ પરિઘં કપિઃ
અર્દિધિષુર્ યશઃ કીર્તિમીર્ત્સું વૃક્ષૈરતાડયત્.

ભૂયસ્ તં ધિપ્સુમાહૂય રાજ-પુત્રં દિદમ્ભિષુઃ
અહંસ્ તતઃ સ મૂર્ચ્છા-વાન્ સંશિશ્રીષુરભૂદ્ ધ્વજમ્

આશ્વસ્યા ઽક્ષઃ ક્ષણાલ્ લોકાન્ બિભ્રક્ષુરિવ તેજસા
રુષા બિભ્રજ્જિષુ-પ્રખ્યં કપિં બાણૈરવાકિરત્.

સંયુયૂષું દિશો બાણૈરક્ષં યિયવિષુર્ દ્રુમૈઃ
કપિર્ માયામિવા ઽકાર્ષીદ્ દર્શયન્ વિક્રમં રણે.

વાનરં પ્રોર્ણુનવિષુઃ શસ્ત્રૈરક્ષો વિદિદ્યુતે,
તં પ્રોર્ણુનૂષુરુપલૈઃ સ-વૃક્ષૈરાબભૌ કપિઃ,

સ્વાં જિજ્ઞાપયિષૂ શક્તિં બુભૂર્ષૂ નુ જગન્તિ કિમ્
શસ્ત્રૈરિત્યકૃષાતાં તૌ પશ્યતાં બુદ્ધિમાહવે.

માયાભિઃ સુ-ચિરં ક્લિષ્ટ્વા રાક્ષસો ઽક્લિશિત-ક્રિયમ્
સંપ્રાપ્ય વાનરં ભૂમૌ પપાત પરિઘાઽઽહતઃ.

પવિતો ઽનુગુણૈર્ વાતૈઃ શીતૈઃ પૂત્વા પયો-નિધૌ
બભઞ્જાઽધ્યુષિતં ભુયઃ ક્ષુધિત્વા પત્રિભિર્ વનમ્

ઉચ્ચૈરઞ્ચિત-લાઙ્ગૂલઃ શિરો ઽઞ્ચિત્વેવ સંવહન્
દધદ્ વિલુભિતં વાતૈઃ કેશરં વહ્નિ-પિઙ્ગલમ્

જરિત્વેવ જવેના ઽન્યે નિપેતુસ્ તસ્ય શાખિનઃ,
વ્રશ્ચિત્વા વિવશાનન્યાન્ બલેના ઽપાતયત્ તરૂન્.

દમિત્વાઽપ્યરિ-સંઘાતાનશ્રાન્ત્વા કપિ-કેશરી
વનં ચચાર કર્તિષ્યન્ નર્ત્સ્યન્નિવ નિરઙ્કુશઃ.

પારં જિગમિષન્ સો ઽથ પુનરાવર્ત્સ્યતાં દ્વિષામ્
મત્ત-દ્વિરદ-વદ્ રેમે વને લઙ્કા-નિવાસિનામ્.

"યદ્યકલ્પ્સ્યદભિપ્રાયો યોદ્ધું રક્ષઃ-પતેઃ સ્વયમ્,
તમપ્યકર્ત્સ્યમદ્યા ઽહં" વદન્નિત્યચરત્ કપિઃ.

"હતે તસ્મિન્ પ્રિયં શ્રુત્વા કલ્પ્તા પ્રીતિં પરાં પ્રભુઃ,
તોષો ઽદ્યૈવ ચ સીતાયાઃ પરશ્ ચેતસિ કલ્પ્સ્યતિ."

આહૂય રાવણો ઽવોચદથેન્દ્રજિતમન્તિકાત્
"વને મત્ત ઇવ ક્રુદ્ધો ગજેન્દ્રઃ પ્રધનેષ્વટન્

યયાથ ત્વં દ્વિષામન્તં, ભૂયો યાતાસિ ચા ઽસકૃત્
શશક્થ જેતું ત્વં દેવાન્, માયાઃ સસ્મર્થ સંયતિ.

ત્વં સસર્જિથ શસ્ત્રાણિ, દદ્રષ્ઠા ઽરીંશ્ ચ દુઃસહાન્,
શસ્ત્રૈરાદિથ શસ્ત્રાણિ ત્વમેવ મહતામપિ.

સ ત્વં હનિષ્યન્ દુર્-બુદ્ધિં કપિં વ્રજ મમા ઽઽજ્ઞયા,
મા ના ઽઞ્જી રાક્ષસીર્ માયાઃ, પ્રસ્તાવીર્ મા ન વિક્રમમ્.

મા ન સાવીર્ મહાઽસ્ત્રાણિ, મા ન ધાવીરરિં રણે,
વાનરં મા ન સંયંસીર્, વ્રજ તૂર્ણમશઙ્કિતઃ."

અનંસીચ્ ચરણૌ તસ્ય મન્દિરાદિન્દ્રજિદ્ વ્રજન્,
અવાપ્ય ચાઽઽશિષસ્ તસ્માદાયાસીત્ પ્રીતિમુત્તમામ્

ગતે તસ્મિન્નુપારંસીત્ સંરમ્ભાદ્ રક્ષસાં પતિઃ
ઇન્દ્રજિદ્ વિક્રમાઽભિજ્ઞો મન્વાનો વાનરં જિતમ્.

સંસિસ્મયિષમાણો ઽગાન્ માયાં વ્યઞ્જિજિષુર્ દ્વિષઃ
જગત્ પિપવિષુર્ વાયુઃ કલ્પાન્ત ઇવ દુર્ધરઃ

લોકાનાશિશિષોસ્ તુલ્યઃ કૃતાન્તસ્ય વિપર્યયે
વને ચિકરિષોર્ વૃક્ષાન્ બલં જિગરિષુઃ કપેઃ

રોદિતિ સ્મેવ ચા ઽઽયાતિ તસ્મિન્ પક્ષિ-ગણઃ શુચા
મુક્ત-કણ્ઠં હતાન્ વૃક્ષાન્ બન્ધૂન્ બન્ધોરિવા ઽઽગમે

આશ્વસીદિવ ચા ઽઽયાતિ તદ્ વેગ-પવનાઽઽહતમ્
વિચિત્ર-સ્તબકોદ્ભાસિ વનં લુલિત-પલ્લવમ્

"ન પ્રાણિષિ દુરાચાર !, માયાનામીશિષે ન ચ.
નેડિષે યદિ કાકુત્સ્થં" તમૂચે વાનરો વચઃ

સ-સૈન્યશ્ છાદયન્ સંખ્યે પ્રાવર્તિષ્ટ તમિન્દ્રિજિત્
શરૈઃ ક્ષુરપ્રૈર્ માયાભિઃ શતશઃ સર્વતો મુહુઃ

વાનરઃ કુલ-શૈલાઽઽભઃ પ્રસહ્યા ઽઽયુધ-શીકરમ્
રક્ષસ્-પાશાન્ યશસ્-કામ્યંસ્ તમસ્-કલ્પાનદુદ્રુવત્.

ધનુષ્-પાશભૃતઃ સંખ્યે જ્યોતિષ્-કલ્પોરુ-કેશરઃ
દુધાવ નિર્ નમસ્-કારાન્ રાક્ષસેન્દ્ર-પુરસ્-કૃતાન્.

સ્વામિનો નિષ્-ક્રયં ગન્તુમાવિષ્-કૃત-બલઃ કપિઃ
રરાજ સમરે શત્રૂન્ ઘ્નન્ દુષ્-કૃત-બહિષ્-કૃતઃ.

ચતુષ્-કાષ્ઠં ક્ષિપન્ વૃક્ષાન્ તિરસ્-કુર્વન્નરીન્ રણે
તિરસ્-કૃત-દિગાભોગો દદૃશો બહુધા ભ્રમન્.

દ્વિષ્-કુર્વતાં ચતુષ્-કુર્વન્નભિઘાતં નરૈર્ દ્વિષામ્
બહિષ્-કરિષ્યન્ સંગ્રામાદ્ રિપૂન્ જ્વલન-પિઙ્ગલઃ

જ્યોતિષ્-કુર્વન્નિવૈકો ઽસાવાટીત્ સંખ્યે પરાર્ધ્ય-વત્,
તમરાયુષ્-કરં પ્રાપ શક્ર-શત્રુર્ ધનુષ્-કરઃ.

અસ્યન્નરુષ્-કરાન્ બાણાન્ જ્યોતિષ્-કર-સમ-દ્યુતિઃ
યશસ્-કરો-યશસ્-કામં કપિં બાણૈર્તાડયત્.

ચકારા ઽધસ્-પદં ના ઽસૌ ચરન્ વિયતિ મારુતિઃ
મર્મા-વિદ્ભિસ્ તમસ્-કાણ્ડૈર્ વિધ્યમાનોઽપ્યનેકધા

પુરુહૂત-દ્વિષો ધૂર્ષુ યુક્તાન્ યાનસ્ય વાજિનઃ
આયૂંષિ ત્વક્ષુ નિર્ભિદ્ય પ્રાભઞ્જનિરમોચયત્.

સુષુપુસ્ તે યદા ભૂમૌ, રાવણિઃ સારથિં તદા
આહર્તુમન્યાનશિષત્ પ્રોષિત-ત્રાસ-કર્કશઃ.

પ્રતુષ્ટૂષુઃ પુનર્ યુદ્ધમાસિષઞ્જયિષુર્ ભયમ્
આતસ્થૌ રથમાત્મીયાનુત્સિસાહયિષન્નિવ.

બલાન્યભિષિષિક્ષન્તં તરુભિઃ કપિ-વારિદમ્
વિજિગીષુઃ પુનશ્ ચક્રે વ્યૂહં દુર્-જયમિન્દ્રજિત્.

અભિષ્યન્તઃ કપિં ક્રોધાદભ્યષિઞ્ચન્નિવા ઽઽત્મનઃ
સંપ્રહાર-સમુદ્ભૂતૈ રક્તૈઃ કોષ્ણૈરરુશ્-ચ્યુતૈઃ.

સંગ્રામે તાનધિષ્ઠાસ્યન્ નિષદ્ય પુર-તોરણમ્
અવિષીદન્નવષ્ટબ્ધાન્ વ્યષ્ટભ્નાન્ નર-વિષ્વણાન્

વિષહ્ય રાક્ષસાઃ ક્રુદ્ધાઃ શસ્ત્ર-જાલમવાકિરન્,
યન્ ન વ્યષહતેન્દ્રો ઽપિ; કપિઃ પર્યષહિષ્ટ તત્.

વિષ્યન્દમાન-રુધિરો રક્ત-વિસ્યન્દ-પાટલાન્
વિષ્કન્ત્ ન્ પરિઘેણા ઽહન્નવિસ્કન્તા કપિર્ દ્વિષઃ.

મેઘ-નાદઃ પરિસ્કન્દન્ પરિષ્કન્દન્તમાશ્વરિમ્
અબધ્નાદપરિસ્કન્દં બ્રહ્મ-પાશેન વિસ્ફુરન્.

વિસ્ફુલદ્ભિર્ ગૃહીતો ઽસૌ નિષ્ફુલઃ પુરુષાઽશનૈઃ
વિષ્કમ્ભિતું સમર્થો ઽપિ નાઽચલદ્ બ્રહ્મ-ગૌરવાત્.

કૃષીઢ્વં ભર્તુરાનન્દં, મા ન પ્રોઢ્વં દ્રુતં વિયત્
વાનરં નેતુમિત્યુચ્ચૈરિન્દ્ર-જિત્ પ્રાવદત્ સ્વકાન્.

"ગતમઙ્ગુલિ-ષઙ્ગં ત્વાં ભીરુ-ષ્ઠાનાદિહા ઽઽગતમ્
ખાદિષ્યામ" ઇતિ પ્રોચુર્ નયન્તો મારુતિં દ્વિષઃ.

"અગ્નિષ્ટોમાદિ-સંસ્થેષુ જ્યોતિષ્ટોમાઽઽદિષુ દ્વિજાન્
યો ઽરક્ષીત્, તસ્ય દૂતો ઽયં માનુષસ્યેતિ ચાઽવદન્.

"નાસાં માતૃ-ષ્વસેય્યાશ્ ચ રાવણસ્ય લુલાવ યઃ,
માતુઃ સ્વસુશ્ ચ તનયાન્ ખરાઽઽદીન્ વિજઘાન યઃ

પ્રાદુઃષન્તિ ન સંત્રાસા યસ્ય રક્ષઃ-સમાગમે,
તસ્ય ક્ષત્રિય-દુઃષૂતેરયં પ્રણિધિરાગતઃ.

દૃષ્ટ્વા સુ-ષુપ્તં રાજેન્દ્રં પાપો ઽયં વિષમાઽશયઃ
ચાર-કર્મણિ નિષ્ણાતઃ પ્રવિષ્ટઃ પ્રમદા-વનમ્.

સુપ્રતિષ્ણાત-સૂત્રાણા કપિષ્ઠલ-સમ-ત્વિષામ્
સ્થિતાં વૃત્તે દ્વિજાતીનાં રાત્રાવૈક્ષત મૈથિલીમ્

સર્વ-નારી-ગુણૈઃ પ્રષ્ઠાં વિષ્ટર-સ્થાં ગવિ-ષ્ઠિરામ્
શયાનાં કુ-ષ્ઠલે તારાં દિવિ-ષ્ઠામિવ નિર્-મલામ્

સુ-ષામ્નીં સર્વ-તેજસ્સુ તન્વીં જ્યોતિષ્ટમાં શુભામ્
નિષ્ટપન્તીમિવા ઽઽત્માનં જ્યોતિઃસાત્-કુર્વતીં વનમ્

મધુસાદ્-ભૂત-કિઞ્જલ્ક-પિઞ્જર-ભ્રમરાઽઽકુલામ્
ઉલ્લસત્-કુસુમાં પુણ્યાં હેમ-રત્ન-લતામિવ

વિલોચનાઽમ્બુ મુઞ્ચન્તીં-કુર્વાણાં પરિ-સેસિચામ્
હૃદયસ્યેવ શોકાઽગ્નિ-સંતપ્તસ્યોત્તમ-વ્રતામ્

દૃષ્ટ્વા તામભનગ્ વૃક્ષાન્ દ્વિષો ઘ્નન્ પરિસેધતઃ
પરિતસ્ તાન્ વિચિક્ષેપ ક્રુદ્ધઃ સ્વયમિવા ઽનિલઃ

અ-પ્રતિસ્તબ્ધ-વિક્રાન્તમ-નિસ્તબ્ધો મહાઽઽહવે,
વિસોઢવન્તમસ્ત્રાણિ વ્યતસ્તમ્ભદ્ ઘન-ધ્વનિઃ"

તે વિજ્ઞાયા ઽભિસોષ્યનતં રક્તૈ રક્ષાંસિ સ-વ્યથાઃ
અન્યૈરપ્યાયતં નેહુર્ વરત્રા-શૃઙ્ખલાઽઽદિભિઃ

વિષસાદેન્દ્રજિદ્ બુદ્ધ્વા બન્ધે બન્ધાઽન્તરક્રિયામ્
દિવ્ય-બન્ધો વિષહતે ના ઽપરં બન્ધનં યતઃ

મુષ્ણન્તમિવ તેજાંસિ વિસ્તીર્ણોરસ્-સ્થલં પુરઃ
ઉપસેદુર્ દશ-ગ્રીવં ગૃહીત્વા રાક્ષસાઃ કપિમ્.

બહુધા ભિન્ન-મર્માણો ભીમાઃ ખરણસાઽઽદયઃ
અગ્રે-વણં વર્તમાને પ્રતીચ્યાં ચન્દ્ર-મણ્ડલે

"નિર્વણં કૃતમુદ્યાનમનેના ઽઽમ્રવણાઽઽદિભિઃ
દેવદારુ-વનામિશ્રૈ" રિત્યૂચુર્ વાનર-દ્વિષઃ.

ઉપાસ્થિષત સંપ્રીતાઃ પૂર્વાહ્ણે રોષ-વાહણમ્
રાક્ષસાઃ કપિમાદાય પતિં રુધિર-પાયિણામ્.

સુરા-પાણ-પરિક્ષીબં રિપુ-દર્પ-હરોદયમ્
પર-સ્ત્રી-વાહિનં પ્રાયુઃ સાઽઽવિષ્કારં સુરા-પિણઃ.

સંઘર્ષ-યોગિણઃ પદૌ પ્રણેમુસ્ ત્રિદશ-દ્વિષઃ
પ્રહિણ્વન્તો હનૂમન્તં પ્રમીણન્તં દ્વિષન્-મતીઃ.

"પ્રવપાણિ શિરો ભૂમૌ વાનરસ્ય વનચ્છિદઃ"
આમન્ત્રયત સંક્રુદ્ધઃ સમિતિં રક્ષસાં પતિઃ

પ્રણ્યગાદીત્ પ્રણિઘ્નન્તં ઘનઃ પ્રણિનદન્નિવ
તતઃ પ્રણિહિતઃ સ્વાઽર્થે રાક્ષસેન્દ્રં વિભીષણઃ.

"પ્રણિશામ્ય દશા-ગ્રીવ !, પ્રણિયાતુમલં રુષમ્,
પ્રણિજાનીહિ, હન્યન્તે દૂતા દોષે ન સત્યપિ."

પ્રાણયન્તમરિં પ્રોચે રાક્ષસેન્દ્રો વિભીષણમ્
"પ્રાણિણિષુર્ ન પાપો ઽયં, યો ઽભાઙ્ક્ષીત્ પ્રમદા-વનમ્.

પ્રાઘાનિષત રક્ષાંસિ યેના ઽઽપ્તાનિ વને મમ,
ન પ્રહણ્મઃ કથં પાપં વદ પૂર્વાઽપકારિણમ્.

વેશ્માઽન્તર્-હણનં કોપાન્ મમ શત્રોઃ કરિષ્યતઃ
મા કાર્ષીરઽન્તરયણં, પ્રયાણાઽર્હમવેહ્યમુમ્.

પ્રહીણ-જીવિતં કુર્યુર્ યે ન શત્રુમુપસ્થિતમ્
ન્યાય્યાયા અપિ તે લક્ષ્મ્યાઃ કુર્વન્ત્યાશુ પ્રહાપણમ્

કઃ કૃત્વા રાવણાઽઽમર્ષ-પ્રકોપણમવદ્ય-ધીઃ
શક્તો જગતિ શાક્રો ઽપિ કર્તુમાયુઃ-પ્રગોપણમ્.

વનાઽન્ત-પ્રેઙ્ખણઃ પાપઃ ફલાનાં પરિણિંસકઃ
પ્રણિક્ષિષ્યતિ નો ભૂયઃ પ્રણિન્દ્યા ઽસ્માન્ મધૂન્યયમ્

હરેઃ પ્રગમનં ના ઽસ્તિ, ન પ્રભાનં હિમ-દ્રુહઃ,
ના ઽતિ-પ્રવેપનં વાયોર્ મયા ગોપાયિતે વને.

દુષ્પાનઃ પુનરેતેન કપિના ભૃઙ્ગ-સંભૃતઃ
પ્રનષ્ટ-વિનયેના ઽગ્ર્યઃ સ્વાદુઃ પુષ્પાઽઽસવો વને"

રોષ-ભીમ-મુખેનૈવં ક્ષુભ્નતોક્તે, પ્લવઙ્ગમઃ
પ્રોચે સાઽઽનુનયં વાક્યં રાવણં સ્વાઽર્થ-સિદ્ધયે

"દૂતમેકં કપિં બદ્ધમાનીતં વેશ્મ પશ્યતઃ
લોક-ત્રય-પતેઃ ક્રોધઃ કથં તૃણ-લઘુસ્ તવ.

અગ્ન્યાહિત-જન-પ્રહ્વે વિજિગીષા-પરાઙ્મુખે.
કસ્માદ્ વા નીતિ-નિષ્ણસ્ય સંરમ્ભસ્ તવ તાપસે.

ન સર્વ-રાત્ર-કલ્યાન્યઃ સ્ત્રિયો વા રત્ન-ભૂમયઃ
યં વિનિર્જિત્ય લભ્યન્તે, કઃ કુર્યાત્ તેન વિગ્રહમ્.

સંગચ્છ રામ-સુગ્રીવૌ ભુવનસ્ય સમૃદ્ધયે
રત્ન-પૂર્ણાવિવા ઽમ્ભોધી હિમવાન્ પૂર્વ-પશ્ચિમૌ.

સુહૃદૌ રામ-સુગ્રીવૌ, કિંકરાઃ કપિ-યૂથ-પાઃ,
પર-દારાઽર્પણેનૈવ-લભ્યન્તે, મુઞ્ચ મૈથિલીમ્.

ધર્મં પ્રત્યર્પયન્ સીતામર્થં રામેણ મિત્રતામ્
કામં વિશ્વાસ-વાસેન સીતાં દત્ત્વા ઽઽપ્નુહિ ત્રયમ્.

વિરાધ-તાડકા-વાલિ-કબન્ધ-ખર-દૂષણૈઃ
ન ચ ન જ્ઞાપિતો યાદૃડ્ મારીચેના ઽપિ તે રિપુઃ

ખરાઽઽદિ-નિધનં ચા ઽપિ મા મંસ્થા વૈર-કારણમ્,
આત્માનં રક્ષિતું યસ્માત્ કૃતં તન્ ન જિગીષયા".

તતઃ ક્રોધાઽનિલાઽઽપાત- કમ્પ્રાઽઽસ્યાઽમ્ભોજ-સંહતિઃ
મહા-હ્રદ ઇવ ક્ષુભ્યન્ કપિમાહ સ્મ રાવણઃ.

"હત-રાક્ષસ-યોધસ્ય વિરુગ્ણોદ્યાન-શાખિનઃ
દૂતોઽસ્મીતિ બ્રુવાણસ્ય કિં ? દૂત-સદૃશં તવ.

પઙ્ગુ-બાલ-સ્ત્રિયો નિઘ્નન્ કબન્ધ ખર-તાડકાઃ
તપસ્વી યદિ કાકુત્સ્થઃ, કીદૃક્ ? કથય પાતકી.

અભિમાન-ફલં જાનન્ મહત્ત્વં કથમુક્તવાન્
રત્નાઽઽદિ-લાભ-શૂન્ય-ત્વાન્ નિષ્ફલં રામ-વિગ્રહમ્

પર-સ્ત્રી-ભોગ-હરણં ધર્મ એવ નરાઽશિનામ્,
મુખમસ્તીત્યભાષિષ્ઠાઃ, કા ? મેસાઽઽશઙ્કતા ત્વયિ.

બ્રૂહિ દૂર-વિભિન્નાનામૃદ્ધિ-શીલ-ક્રિયાઽન્વયૈઃ.
હનૂમન્ ! કીદૃશં ? સખ્યં નર-વાનર-રક્ષસામ્.

એકો દ્વાભ્યાં વિરાધસ્ તુ જિતાભ્યામ-વિવક્ષિતઃ
હતશ્ છલેન મૂઢોઽયં, તેના ઽપિ તવ કઃ ? સ્મયઃ

મન્-નિયોગાચ્ ચ મારીચઃ પલાયન-પરાયણઃ
યુયુત્સા-રહિતો રામં મમારા ઽપહરન્ વને.

નિજઘાના ઽન્ય-સંસક્તં સત્યં રામો લતા-મૃગમ્
ત્વમેવ બ્રૂહિ સંચિન્ત્ય, યુક્તં તન્ મહતાં યદિ.

પુંસા ભક્ષ્યેણ બન્ધૂનામાત્માનં રક્ષિતું વધઃ
ક્ષમિષ્યતે દશાઽઽસ્યેન, ક્વ-ત્યેયં તવ દુર્-મતિઃ."

કપિર્ જગાદ-"દૂતો ઽહમુપાયં તવ દર્શને
દ્રુમ-રાક્ષસ-વિધ્વંસમકાર્ષં બુદ્ધિ-પૂર્વકમ્.

આ-ત્રિકૂટમકાર્ષુર્ યે ત્વત્-કા નિર્-જઙ્ગમં જગત્,
દશગ્રીવ ! કથં બ્રૂષે ? તાન-વધ્યામ્ મહી-પતેઃ.

અભિમાન-ફલં પ્રોક્તં યત્ ત્વયા રામ-વિગ્રહે,
વિનેશુસ્ તેન શત-શઃ કુલાન્યસુર-રક્ષસામ્.

યત્ સ્વ-ધર્મમ-ધર્મં ત્વં દુર્-બલં પ્રત્યપદ્યથાઃ
રિપૌ રામે ચ નિઃ-શઙ્કો, નૈતત્ ક્ષેમંકરં ચિરમ્

અન્વયાઽઽદિ-વિભિન્નાનાં યથા સખ્યમનીપ્સિતમ્
નૈષીર્, વિરોધમપ્યેવં સાર્ધં પુરુષ-વાનરૈઃ.

વિરાધં તપસાં વિઘ્નં જઘાન વિજિતો યદિ
વરો ધનુર્-ભૃતાં રામઃ, સ કથં ન વિવક્ષિતઃ ?

પ્રણશ્યન્નપિ ના ઽશક્નોદત્યેતું બાણ-ગોચરમ્
ત્વયૈવોક્તં મહા-માયો મારીચો રામ-હસ્તિનઃ.

અન્યાઽઽસક્તસ્ય યદ્ વીર્યં ન ત્વં સ્મરસિ વાલિનઃ
મૂર્ચ્છા-વાન્ નમતઃ સંધ્યાં ધ્રુવં તદ્ બાહુ-પીડિતઃ.

અ-સદ્-બન્ધુ-વિધોપજ્ઞં વિમુઞ્ચ બલિ-વિગ્રહમ્,
સીતામર્પય નન્તવ્યે કોશ-દણ્ડાઽઽત્મ-ભૂમિભિઃ."

સ્ફુટ-પરુષમ-સહ્યમિત્થમુચ્ચૈઃ સદસિ મરુત્-તનયેન ભાષ્યમાણઃ
પરિજનમભિતો વિલોક્ય દાહં દશ-વદનઃ પ્રદિદેશ વાનરસ્ય.