રાવણવધ · અધ્યાય 10
અથ સ વલ્ક-દુકૂલ-કુથાઽઽદિભિઃ પરિગતો જ્વલદુદ્ધત-વાલધિઃ
ઉદપતદ્ દિવમાકુલ-લોચનૈર્ નૃ-રિપુભિઃ સ-ભ્યૈરભિવીક્ષિતઃ.
રણ-પણ્ડિતો ઽગ્ર્ય-વિબુધાઽરિ-પુરે કલહં સ રામ-મહિતઃ કૃતવાન્,
જ્વલદગ્નિ રાવણ-ગૃહં ચ બલાત્ બલહંસ્-રામમ-હિતઃ કૃતવાન્.
નિખિલા ઽભવન્ ન સ-હસા સહસા જ્વલનેન પૂઃ પ્રભવતા ભવતા
વનિતા-જનેન વિયતા વિયતા ત્રિ-પુરાઽપદં નગમિતા ગમિતા.
સરસાં સ-રસાં પરિમુચ્ય તનું પતતાં પતતાં કકુભો બહુશઃ
સ-કલૈઃ સકલૈઃ પરિતઃ કરુણૈ- રુદિતૈ રુદિતૈરિવ ખં નિચિતમ્.
ન ચ કાંચન કાઞ્ચન-સદ્મ-ચિતિં ન કપિઃ શિખિના શિખિના સમયૌત્,
ન ચ ન દ્રવતા દ્રવતા પરિતો હિમ-હાન-કૃતા ન કૃતા ક્વ ચ ન.
અવસિતં હસિતં પ્રસિતં, મુદા વિલસિતં હ્રસિતં સ્મર-ભાસિતમ્,
ન સ-મદાઃ પ્રમદા હત-સંમદાઃ, પુર-હિતં વિહિતં ન સમીહિતમ્.
સમિદ્ધ-શરણા દીપ્તા દેહે લઙ્કા મતેશ્વરા
સમિદ્-ધ-શરણાઽઽદીપ્-તા દેહેઽલં-કામ-તેશ્વરા
પિશિતાઽશિનામનુ-દશં સ્ફુટતાં સ્ફુટતાં જગામ પરિવિહ્વલ-તા,
હલતા જનેન બહુધા ચરિતં ચરિતં મહત્ત્વ-રહિતં મહતા.
ન ગજા નગ-જા દયિતા દયિતા, વિ-ગતં વિગતં, લલિતં લલિતમ્,
પ્રમદા પ્ર-મદા ઽઽમ-હતા, મહતા- મ-રણં મરણં સમયાત્ સમયાત્.
ન વાનરૈઃ પરાક્રાન્તાં મહદ્ભિર્ ભીમ-વિક્રમૈઃ
ન વા નરૈઃ પરાક્રાન્તાં દદહા નગરીં કપિઃ.
દ્રુતં દ્રુતં વહ્નિ-સમાગતં ગતં મહીમહીન-દ્યુતિ-રોચિતં ચિતમ્
સમં સમન્તાદપ-ગોપુરં પુરં પરૈઃ પરૈરપ્યનિરાકૃતં કૃતમ્
નશ્યન્તિ દદર્શ વૃન્દાનિ કપીન્દ્રઃ
હારીણ્યા-બલાનાં હારીણ્યા-બલાનામ્.
નારીણામપનુનુદુર્ ન દેહ-ખેદાન્ ના ઽઽરીણાઽમલ-સલિલા હિરણ્ય-વાપ્યઃ,
ના ઽઽરીણામનલ-પરીત-પત્ર-પુષ્પાન્ ના ઽરીણામભવદુપેત્ય શર્મ વૃક્ષાન્.
અથ લુલિત-પતત્રિ-માલં રુગ્ણાઽસન-બાણ-કેશર-તમાલમ્
સ વનં વિવિક્ત-માલં સીતાં દ્રષ્ટું જગામાઽલમ્.
ઘન-ગિરીન્દ્ર-વિલઙ્ઘન-શાલિના વન-ગતા વન-જ-દ્યુતિ-લોચના
જન-મતા દદૃશે જનકાઽઽત્મજા તરુ-મૃગેણ તરુ-સ્થલ-શાયિની
કાન્તા મહમાના દુઃખં ચ્યુત-ભૂષા
રામસ્ય વિયુક્તા કાન્તા સહ-માના.
મિતમવદદુદારં તાં હનૂમાન્ મુદા ઽરં રઘુ-વૃષભ-સકાશં યામિ દેવિ ! પ્રકાશમ્
તવ વિદિત-વિષાદો દૃષ્ટ-કૃત્સ્નાઽઽમિષાદઃ શ્રિયમનિશમવન્તં પર્વતં માલ્યવન્તમ્.
ઉદપતદ્ વિયદ-પ્રગમઃ પરૈ રુચિતમુન્નતિ-મત્-પૃથુ-સત્ત્વ-વત્
રુચિત-મુન્ નતિ-મત્ પૃથુ-સત્ત્વ-વત્ પ્રતિવિધાય વણુર્ ભય-દં દ્વિષામ્.
બભૌ મરુત્વાન્ વિ-કૃતઃ સ-મુદ્રો, બભૌ મરુત્વાન્ વિકૃતઃ સ-મુદ્રઃ,
બભૌ મરુત્વાન્ વિકૃતઃ સમુદ્રો, બભૌ મરુત્વાન્ વિકૃતઃ સ મુદ્રઃ.
અભિયાતા વરં તુઙ્ગં ભૂ-ભૃતં રુચિરં પુરઃ કર્કશં પ્રથિતં ધામ સ-સત્વં પુષ્કરેક્ષણમ્.
અભિયા ઽતાઽઽવરં તુઙ્ગં ભૂ-ભૃતં રુચિરં પુરઃ કર્કશં પ્રસ્થિતં ધામ સ-સત્વં પુષ્કરે ક્ષણમ્.
ચિત્રં ચિત્રમિવા ઽઽયાતો વિચિત્રં તસ્ય ભૂ-ભૃતમ્
હરયો વેગમાસાદ્ય સંત્રસ્તા મુમુહુર્ મુહુઃ.
ગચ્છન્ સ વારીણ્યકિરત્ પાયોધેઃ, કૂલ-સ્થિતાંસ્ તાનિ-તરૂનધુન્વન્,
પુષ્પાઽઽસ્તરાંસ્ તે ઽઙ્ગ-સૂખાનતન્વન્, તાન્ કિન્નરા મન્મથિનો ઽધ્યતિષ્ઠન્.
સ ગિરિં તરુ-ખણ્ડ-મણ્ડિતં સમવાપ્ય ત્વરયા લતા-મૃગઃ
સ્મિત-દર્શિત-કાર્ય-નિશ્ચયઃ કપિ-સૈન્યૈર્ મુદિતૈરમણ્ડયત્.
ગરુડાઽનિલ-તિગ્મ-રશ્મયઃ પતતાં યધપિ સંમતા જવે,
અ-ચિરેણ કૃતાઽર્થમાગતં તમમન્યન્ત તથાપ્યતીવ તે.
વ્રણ-કન્દર-લીન-શસ્ત્ર-સર્પઃ પૃથુ-વક્ષઃ-સ્થલ-કર્કશોરુ-ભિત્તિઃ
ચ્યુત-શોણિત-બદ્ધ-ધાતુ-રાગઃ શુશુભે વાનર-ભૂ-ધરસ્ તદા ઽસૌ.
ચલ-પિઙ્ગ-કેશર-હિરણ્ય-લતાઃ સ્થુટ-નેત્ર-પઙ્ક્તિ-મણિ-સંહતયઃ
કલધૈત-સાનવ ઇવા ઽથ ગિરેઃ કપયો બહૂઃ પવન-જાઽઽગમને.
કપિ-તોય-નિધીન્ પ્લવઙ્ગમેન્દુર્ મદયિત્વા મધુરેણ દર્શનેન
વચનાઽમૃત-દીધિતીર્ વિતન્વ- ન્નકૃતા ઽઽનન્દ-પરીત-નેત્ર-વારીન્.
પરિખેદિત-વિન્ધ્ય-વીરુધઃ પરિપીતાઽમલ-નિર્ઝરાઽમ્ભસઃ
દુધુવુર્ મધુ-કાનનં તતઃ કપિ-નાગા મુદિતાઽઙ્ગદાઽઽજ્ઞયા.
વિટપિ-મૃગ-વિષાદ-ધ્વાન્ત-નુદ્ વાનરાઽર્કઃ પ્રિય-વચનમ-યુખૈર્ બોધિતાઽર્થાઽરવિન્દઃ,
ઉદય-ગિરિમિવા ઽદ્રિં સંપ્રમુચ્યા ઽભ્યગાત્ ખં નૃપ-હૃદય-ગુહા-ખં ઘ્નન્ પ્ર-મોહાઽન્ધકારમ્.
રઘુ-તનયમગાત્ તપો-વન-ખં વિધૃત-જટાઽજિન-વલ્કલં હનૂમાન્
પરમિવ પુરુષં નરેણ યુક્તં સમ-શમ-વેશ-સમાધિના ઽનુજેન,
કર-પુટ-નિહિતં દધત્ સ રત્નં પરિવિરલાઽઙ્ગુલિ નિર્ગતાઽલ્પ-દીપ્તિ
તનુ-કપિલ-ઘન-સ્થિતં યથેન્દું નૃપમનમત્ પરિભુગ્ન-જાનુ-મૂર્ધા.
રુચિરોન્નત-રત્ન-ગૌરવઃ પરિપૂર્ણા-ઽમૃત-રશ્મિ-મણ્ડલઃ
સમદૃશ્યત જીવિતાઽઽશયા સહ રામેણ વધૂ-શિરો-મણિઃ.
અવસન્ન-રુચિં વનાઽઽગતં તમનાઽઽમૃષ્ટરજો-વિધૂસરમ્
સમપશ્યદપેત-મૈથિલિં દધતં ગૌરવ-માત્રમાત્મ-વત્.
સામર્થ્ય-સંપાદિત-વાઞ્છિતાઽર્થશ્ ચિન્તા-મણિઃ સ્યાન્ ન કથં હનૂમાન્,
સ-લક્ષ્મણો ભૂમિ-પતિસ્ તદાનીં શાખા-મૃગાઽનીક-પતિશ્ ચ મેને.
"યુશ્માન-ચેતન્ ક્ષય-વાયુ-કલ્પાન્ સીતા-સ્ફુલિઙ્ગં પરિગૃહ્ય જાલ્મઃ
લઙ્કા-વનં સિંહ-સમો ઽધિશેતે મર્તું દ્વિષન્નિત્યવદદ્ધનૂમાન્
"અહૃત ધનેશ્વરસ્ય યુધિ યઃ સમેત-માયો ધનં, તમહમિતો વિલોક્ય વિબુધૈઃ કૃતોત્તમાઽઽયોધનમ્
વિભવ-મદેન નિહ્નુત-હ્રિયા ઽતિમાત્ર-સંપન્નકં, વ્યથયતિ સત્-પથાદધિગતા ઽથવેહ સંપન્ ન કમ્.
ઋદ્ધિ-માન્ રાક્ષસો મૂઢશ્, ચિત્રં નાઽસૌ યદ્દુધતઃ,
કો વા હેતુરનાર્યાણાં ધર્મ્યે વર્ત્મનિ વર્તિતુમ્.
તસ્યા ઽધિવાસે તનુરુત્સુકા ઽસૌ દૃષ્ટા મયા રામ-પતિઃ પ્ર-મન્યુઃ,
કાર્યસ્ય સારો ઽયમુદીરિતો વઃ, પ્રોક્તેન શેષેણ કિમુદ્ધતેન.
સમતાં શશિ-લેખયોપયાયા- દવદાતા પ્ર-તનુઃ ક્ષયેણ સીતા,
યદિ નામ કલઙ્ક ઇન્દુ-લેખા- મતિવૃત્તો લઘયેન્ ન ચા ઽપિ ભાવી.
અ-પરીક્ષિત-કારિણા ગૃહીતાં ત્વમનાસેવિત-વૃદ્ધ-પણ્ડિતેન
અ-વિરોધિત-નિષ્ઠુરેણ સાધ્વીં દયિતાં ત્રાતુમલં ઘટસ્વ રાજન્ !"
સ ચ વિહ્વલ-સત્ત્વ-સંકુલઃ પરિશુષ્યન્નભવન્ મહા-હ્રદઃ
પરિતઃ પરિતાપ-મૂર્ચ્છિતઃ, પતિતં ચા ઽમ્બુ નિરભ્રમીપ્સિતમ્.
અથ લક્ષ્મણ-તુલ્ય-રૂપ-વેશં ગમનાઽઽદેશ-વિનિર્ગતાઽગ્ર-હસ્તમ્
કપયો ઽનુયયુઃ સમેત્ય રામં નત-સુગ્રીવ-ગૃહીત-સાઽઽદરાજ્ઞમ્.
કપિ-પૃષ્ઠ-ગતૌ તતો નરેન્દ્રૌ. કપયશ્ ચ જ્વલિતાઽગ્નિ-પિઙ્ગલાઽક્ષાઃ
મુમુચુઃ, પ્રયયુર્, દ્રુતં સમીયુર્, વસુધાં, વ્યોમ, મહીધરં મહેન્દ્રમ્
સ્થિતમિવ પરિરક્ષિતું સમન્તા- દુદધિ-જલૌઘ-પરિપ્લવાદ્ ધરિત્રીમ્
ગગન-તલ-વસુન્ધ્રાઽન્તરાલે જલ-નિધિવેગ-સહં પ્રસાર્ય દેહમ્
વિષ-ધર-નિલયે નિવિષ્ટ-મૂલં શિખર-શતૈઃ પરિમૃષ્ટ-દેવ-લોકમ્
ઘન-વિપુલ-નિતમ્બ-પૂરિતાશં ફલ-કુસુમાઽઽચિત-વૃક્ષ-રમ્ય-કુઞ્જમ્
મધુ-કર-વિરુતૈઃ પ્રિયાધ્વનીનાં સરસિ-રુહૈર્ દયિતાઽઽસ્ય-હાસ્ય-લક્ષ્મ્યાઃ
સ્ફુટમનુહરમાણમાદધાનં પુરુષ-પતેઃ સહસા પરંપ્રમોદમ્
ગ્રહ-મણિ-રસનં દિવો નિતમ્બં વિપુલમનુત્તમ-લબ્ધ-કાન્તિ-યોગમ્
ચ્યુત-ઘન-વસનં મનોઽભિરામં શિખર-કરૈર્ મદનાદિવ સ્પૃશન્તમ્
પ્રચપલમ-ગુરું ભરાઽસહિષ્ણું જનમસમાનમનૂર્જિતં વિવર્જ્ય
કૃત-વસતિમિવાઽર્ણવોપકણ્ઠે સ્થિરમ-તુલોન્નતિમૂઢ-તુઙ્ગ-મેઘમ્.
સ્ફઠિક-મણિ-ગૃહૈઃ સ-રત્ન-દીપૈઃ પ્રતરુણ-કિન્નર-ગીત-નિસ્વનૈશ્ ચ
અમર-પુર-મતિં સુરાઽઙ્ગનાનાં દધતમ-દુઃખમનલ્પ-કલ્પ-વૃક્ષમ્.
અથ દદૃશુરુદીર્ણ-ધૂમ-ધૂમ્રાં દિશમુદધિ-વ્યવધિં સમેત-સીતામ્
સહ-રઘુતનયાઃ પ્લવઙ્ગ-સેનાઃ પવન-સુતાઽઙ્ગુલિ-દર્શિતામુદક્ષાઃ.
જલ-નિધિમગમન્ મહેન્દ્ર-કુઞ્જાત્ પ્રચય-તિરોહિત-તિગ્મ-રશ્મિ-ભાસઃ
સલિલ-સમુદયૈર્ મહા-તરઙ્ગૈર્ ભુવન-ભર-ક્ષમમપ્ય-ભિન્ન-વેલમ્
પૃથુ-ગુરુ-મણિ-શુક્તિ-ગર્ભ-ભાસા ગ્લપિત-રસા-તલ-સંભૃતાઽન્ધકારમ્
ઉપહત-રવિ-રશ્મિ-વૃત્તિમુચ્ચૈઃ પ્રલઘુ-પરિપ્લવમાન-વજ્ર-જાલૈઃ
સમુપચિત-જલં વિવર્ધમાનૈ- ર-મલ-સરિત્-સલિલૈર્ વિભાવરીષુ
સ્ફુટમવગમયન્તમૂઢ-વારીન્ શશ-ધર-રત્ન-મયાન્ મહેન્દ્ર-સાનૂન્
ભુવન-ભર-સહાન-લઙ્ઘ્ય-ધામ્નઃ પુરુ-રુચિ-રત્ન-ભૃતો ગુરૂરુ-દેહાન્
શ્રમ-વિધુર-વિલીન-કૂર્મ-નક્રાન્ દધતમુદૂઢ-ભુવો ગિરીનહીંશ્ ચ
પ્રદદૃશુરુરુ-મુક્ત-શીકરૌઘાન્ વિમલ-મણિ-દ્યુતિ-સંભૃતેન્દ્ર-ચાપાન્
જલ-મુચ ઇવ ધીર-મન્દ્ર-ઘોષાન્ ક્ષિતિ-પરિતાપ-હૃતો મહા-તરઙ્ગાન્
વિદ્રુમ-મણિ-કૃત-ભૂષા મુક્તા-ફલ-નિકર-રઞ્જિતાઽઽત્માનઃ
બભુરુદક-નાગ-ભગ્ના વેલા-તટ-શિખરિણો યત્ર,
ભૃત-નિખિલ-રસા-તલઃ સ-રત્નઃ શિખરિ-સમોર્મિ-તિરોહિતાઽન્તરીક્ષઃ
કુત ઇહ પરમાઽર્થતો જલૌઘો જલ-નિધિમીયુરતઃ સમેત્ય માયામ્
શશિ-રહિતમપિ પ્રભૂત-કાન્તિં વિબુધ-હૃત-શ્રિયમપ્ય-નષ્ટ-શોભમ્
મથિતમપિ સુરૈર્ દિવં જલૌઘૈઃ સમભિભવન્તમ-વિક્ષત-પ્રભાવમ્
ક્ષિતિ-કુલ-ગિરિ-શેષ-દિગ્-ગજેન્દ્રાન્ સલિલ-ગતામિવ નાવમુદ્વહન્તમ્
ધૃત-વિધુર-ધરં મહા-વરાહં ગિરિ-ગુરુ-પોત્રમપીહિતૈર્ જયન્તમ્
ગિરિ-પરિગત-ચઞ્ચલાઽઽપગાઽન્તં જલ-નિવહં દધતં મનોઽભિરામમ્
ગલિતમિવ ભુવો વિલોક્ય રામં ધરણિ-ધર-સ્તન-શુક્લ-ચીન-પટ્ટમ્.
અ-પરિમિત-મહાઽદ્ભુતૈર્ વિચિત્રશ્ ચ્યુત-મલિનઃ શુચિભિર્ મહાન-લઙ્ઘ્યૈઃ
તરુ-મૃગ-પતિ-લક્ષ્મણ-ક્ષિતીન્દ્રૈઃ સમધિગતો જલધિઃ પરં બભાસે.
ન ભવતિ મહિમા વિના વિપત્તે- રવગમયન્નિવ પશ્યતઃ પયોધિઃ
અ-વિરતમભવત્ ક્ષણે ક્ષણે ઽસૌ શિખરિ-પૃથુ-પ્રથિત-પ્રશાન્ત-વીચિઃ.
મૃદુભિરપિ બિભેદ પુષ્પ-બાણૈશ્ ચલશિશિરૈરપિ મારુતૈર્ દદાહ
રઘુ-તનયમનર્થ-પણ્ડિતો ઽસૌ, ન ચ મદનઃ ક્ષતમાતતાન્, ના ઽર્ચિઃ
અથ મૃદુ-મલિન-પ્રભૌ દિનાઽન્તે જલધિ-સમીપ-ગતાવતીત-લોકૌ
અનુકૃતિમિતરેતરસ્ય મૂર્ત્યોર્ દિન-કર-રાઘવ-નન્દનાવકાર્ષ્ટામ્.
અપહરદિવ સર્વતો વિનોદાન્ દયિત-ગતં દધદેકધા સમાધિમ્
ઘન-રુચિ વવૃધે તતો ઽન્ધકારં સહ રઘુ-નન્દન-મન્મથોદયેન.
અધિ-જલધિ તમઃ ક્ષિપન્ હિમાંશુઃ પરિદદૃશે ઽથ દૃશાં કૃતાઽવકાશઃ
વિદધદિવ જગત્ પુનઃ પ્રલીનમ્. ભવતિ મહાન્ હિ પરાઽર્થ એવ સર્વઃ.
અશનિરયમસૌ, કુતો નિરભ્રે. શિત-શર-વર્ષમ-સત્ તદપ્ય-શાર્ઙ્ગમ્.
ઇતિ મદન-વશો મુહુઃ શશાઽઙ્કે રઘુ-તનયો, ન ચ નિશ્ચિકાય ચન્દ્રમ્.
કુમુદ-વન-ચયેષુ કીર્ણ-રશ્મિઃ ક્ષત-તિમિરેશુ ચ દિગ્-વધૂ-મુખેષુ
વિયતિ ચ વિલલાસ તદ્-વદિન્દુર્, વિલસતિ ચન્દ્રમસો ન યદ્-વદન્યઃ.
શરણમિવ ગતં તમો નિકુઞ્જે વિટપિ-નિરાકૃત-ચન્દ્ર-રશ્મ્યરાતૌ
પૃથુ-વિષમ-શિલાઽન્તરાલ-સંસ્થં સ-જલ-ઘન-દ્યુતિ ભીત-વત્ સસાદ.
અથ નયન-મનો-હરો ઽભિરામઃ સ્મર ઇવ ચિત્ત-ભવો ઽપ્ય-વામ-શીલઃ
રઘુ-સુતમનુજો જગાદ વાચં સ-જલ-ઘન-સ્તનયિત્નુ-તુલ્ય-ઘોષઃ
"પતિ-વધ-પરિલુપ્ત-લોલ-કેશીર્ નયન-જલાઽપહૃતાઽઞ્જનૌષ્ઠ-રાગાઃ
કુરુ રિપુ-વનિતા, જહીહિ શોકં, ક્વ ચ શરણં જગતાં ભવાન્, ક્વ મોહઃ
અધિગત-મહિમા મનુશ્ય-લોકે વત સુતરામવસીદતિ પ્રમાદી,
ગજ-પતિરુરુ-શૈલ-શૃઙ્ગ-વર્ષ્મા ગુરુરવમજ્જતિ પઙ્ક-ભાઙ્, ન દારુ.
બોદ્ધવ્યં કિમિવ હિ, યત્ ત્વયા ન બુદ્ધં, કિં વા તે નિમિષિતમપ્ય-બુદ્ધિ-પૂર્વમ્,
લબ્ધાઽઽત્મા તવ સુકૃતૈરનિષ્ટ-શઙ્કી સ્નેહૌઘો ઘટયતિ માં તથાપિ વક્તુમ્."
સૌમિત્રેરિતિ વચનં નિશમ્ય રામો જૃમ્ભા-વાન્ ભુજ-યુગલં વિભજ્ય નિદ્રાન્
અધ્યષ્ઠાચ્ છિશયિષયા પ્રવાલ-તલ્પં રક્ષાયૈ પ્રતિ-દિશમાદિશન્ પ્લવઙ્ગાન્.
મૂળ પાઠ: Rāvaṇavadha (= Bhaṭṭikāvya) · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0