રાવણવધ · અધ્યાય 6

ઓષાંચકાર કામાઽગ્નિર્ દશા-વક્ત્રમહર્-નિશમ્.
વિદાંચકાર વૈદેહીં રામાદન્ય-નિરુત્સુકામ્.

પ્રજાગરાંચકારારેરીહાસ્વનિશમાદરાત્,
પ્રબિભયાંચકારા ઽસૌ કાકુત્સ્થાદભિશઙ્કિતઃ.

ન જિહ્રયાંચકારા ઽથ સીતામભ્યર્થ તર્જિતઃ.
નાપ્યૂર્જાં બિભરામાસ વૈદેહ્યાં પ્રસિતો ભૃશમ્.

વિદાંકુર્વન્તુ રામસ્ય વૃત્તમિત્યવદત્ સ્વકાન્,
રક્ષાંસિ રક્ષિતું સીતામાશિષચ્ ચ પ્રયત્નવાન્.

રામો ઽપિ હત-મારીચો નિવર્ત્સ્યન્ ખર-નાદિનઃ
ક્રોષ્ટૂન્ સમશૃણોત્ ક્રૂરાન્ રસતો ઽશુભ-શંસિનઃ

આશઙ્કમાનો વૈદેહીં ખાદિતાં નિહતાં મૃતામ્
સ શત્રુ-ઘ્નસ્ય સોદર્યં દૂરાદાયાન્તમૈક્ષત.

સીતાં સૌમિત્રિણા ત્યક્તાં સધ્રીચીં ત્રસ્નુમેકિકાં
વિજ્ઞાયા ઽમંસ્ત કાકુત્સ્થઃ"ક્ષયે ક્ષેમં સદુર્લભમ્."

સોઽપૃચ્છલ્ લક્ષ્મણં સીતાં યાચમાનઃ શિવં સુરાન્,
રામં યથાસ્થિતં સર્વં બ્રાતા બ્રૂતે સ્મ વિહ્વલઃ

સંદૃશ્ય શરણં શૂન્યં ભિક્ષમાણો વનં પ્રિયામ્
પ્રાણાન્ દુહન્નિવા ઽઽત્માનં શોકં ચિત્તમવારુધત્.

"ગતા સ્યાદવચિન્વાના કુસુમાન્યાશ્રમ-દ્રુમાન્.
આ યત્ર તાપસાન્ ધર્મં સુતીક્ષ્ણઃ શાસ્તિ, તત્ર સા.

આઃ, કષ્ટં, બત, હી-ચિત્રં, હૂં, માતર્, દૈવતાનિ ધિક્,
હા પિતઃ !, ક્વા ઽસિ હે સુ-ભ્રુ !," બહ્વેવં વિલલાપ સઃ,

ઇહા ઽઽસિષ્ઠા ઽશયિષ્ટેહ સા, સ-ખેલમિતો ઽગમત્,
અગ્લાસીત્ સંસ્મરન્નિત્થં મૈથિલ્યા ભરતાઽગ્રજઃ.

"ઇદં નક્તં-તનં દામ પૌષ્પમેતદ્ દિવા-તનમ્,
શુચેવોદ્બધ્ય શાખાયાં પ્રગ્લાયતિ તયા વિના,

ઐક્ષિષ્મહિ મુહુઃ સુપ્તાં યાં મૃતા ઽઽશઙ્કયા વયમ્,
અ-કાલે દુર્મરમહો, યજ્ જીવામસ્ તયા વિના,

અ-ક્ષેમઃ પરિહાસો ઽયં. પરીક્ષાં મા કૃથા મમ,
મત્તો મા ઽન્તિર્ધથાઃ સીતે ! મા રંસ્થા જીવિતેન નઃ,

અહં ન્યવધિષં ભીમં રાક્ષસં ક્રૂર વિક્રમમ્,
મા ઘુક્ષઃ પત્યુરાત્માનં, મા ન શ્લિક્ષઃ પ્રિયં પ્રિયે.

મા સ્મ દ્રાક્ષીર્ મૃષા દોષં, ભક્તં મા માતિચિક્લિશઃ,
શૈલં ન્યશિશ્રિયદ્ વામા, નદીં, નુ પ્રત્યદુદ્રુવત્.

ઐ વાચં દેહિ. ધૈર્યં નસ્ તવ હેતોરસુસ્રુવત્.
ત્વં નો મતિમિવા ઽઘાસીર્ નષ્ટા, પ્રાણાનિવાઽદધઃ.

રુદતો ઽશિશ્વયચ્ ચક્ષુ રાસ્યં હેતોસ્ તવા ઽશ્વયીત્,
મ્રિયે ઽહં, માં નિરાસ્થશ્ ચેન્, મા ન વોચશ્ ચિકીર્ષિતમ્.

લક્ષ્મણા ઽઽચક્ષ્વ, યદ્યાખ્યત્ સા કિઞ્ચિત્ કોપ-કારણમ્,
દોષે પ્રતિસમાધાન મજ્ઞાતે ક્રિયતાં કથમ્.

ઇહ સા વ્યલિપદ્ ગન્ધૈઃ, સ્નાન્તીહાઽભ્યષિચજ્ જલૈઃ,
ઇહા ઽહં દ્રષ્ટુમાહ્વં તાં," સ્મરન્નેવં મુમોહ સઃ

તસ્યા ઽલિપત શોકાઽગ્નિઃ સ્વાન્તં કાષ્ઠમિવ જ્વલન્,
અલિપ્તેવા ઽનિલઃ શીતો વને તં, ન ત્વજિહ્લદત્.

સ્નાનભ્યષિચતા ઽમ્ભો ઽસૌ રુદન્ દયિતયા વિના
તથા ઽભ્યષિક્ત વારીણિ પિતૃભ્યઃ શોક-મૂર્ચ્છિતઃ

તથા ઽઽ ર્તો ઽપિ ક્રિયાં ધર્મ્યાં સ કાલે ના ઽમુચત્ ક્વચિત્,
મહતાં હિ ક્રિયા નિત્યા છિદ્રે નૈવા ઽવસીદતિ.

આહ્વાસ્ત સ મુહુઃ શૂરાન્, મુહુરાહ્વત રાક્ષસાન્,
"એત સીતાદ્રુહઃ સંખ્યે, પ્રત્યર્તયત રાઘવમ્,

સ્વ-પોષમપુષદ્ યુષ્માન્ યા પક્ષિ-મૃગ-શાવકાઃ !
અદ્યુતચ્ ચેન્દુના સાર્ધં, તાં પ્રબ્રૂત, ગતા યતઃ."

ગિરિમન્વસૃપદ્ રામો લિપ્સુર્ જનક-સંભવામ્,
તસ્મિન્નાયોધનં વૃત્તં લક્ષ્મણાયાઽશિષન્ મહત્

"સીતાં જિઘાંસૂ સૌમિત્રે ! રાક્ષસાવારતાં ધ્રુવમ્,
ઇદં શોણિતમભ્યગ્રં સપ્રહારે ઽચ્યુતત્ તયોઃ.

ઇદં કવચમચ્યોતીત્, સાઽશ્વો ઽયં ચૂર્ણીતો રથઃ,
એહ્યમું ગિરિમન્વેષ્ટુમવગાહાવહે દ્રુતમ્

મન્યુર્ મન્યે મમા ઽસ્તમ્ભીદ્, વિષાદો ઽસ્તભદુદ્યતિમ્,
અજારીદિવ ચ પ્રજ્ઞા, બલં શોકાત્ તથાજરત્.

ગૃધ્રસ્યેહાશ્વતાં પક્ષૌ કૃતૌ, વીક્ષસ્વ લક્ષ્મણ !
જિઘત્સોર્ નૂનમાપાદિ ધ્વંસો ઽયં તાં નિશા-ચરાત્."

ક્રુદ્ધો ઽદીપિ રઘુ-વ્યાઘ્રો, રક્ત-નેત્રો ઽજનિ ક્ષણાત્,
ઉબોધિ દુઃસ્થં ત્રૈલોક્યં, દીપ્તૈરાપૂરિ ભાનુ-વત્.

અતાય્યસ્યોત્તમં સત્વમપ્યાયિ કૃત-કૃત્ય-વત્,
ઉપાચાયિષ્ટ સામર્થ્યં તસ્ય સંરમ્ભિણો મહત્.

અદોહીવ વિષાદો ઽસ્ય, સમરુદ્ધેવ વિક્રમઃ,
સમભાવિ ચ કોપેન, ન્યશ્વસીચ્ ચાઽઽયતં મુહુઃ.

અથા ઽઽલમ્બ્ય ધનૂ રામો જગર્જ ગજ-વિક્રમઃ,
"રુણધ્મિ સવિતુર્ માર્ગં, ભિનદ્મિ કુલ-પર્વતાન્.

રિણચ્મિ જલધેસ્ તોયં, વિવિનચ્મિ દિવઃ સુરાન્,
ક્ષુણદ્મિ સર્પાન્ પાતાલે, છિનદ્મિ ક્ષણદા-ચરાન્.

યમં યુનજ્મિ કાલેન સમિન્ધાનો ઽસ્ત્ર-કૌશલમ્,
શુષ્ક-પેષં પિનષ્મ્યુર્વીમખિન્દાનઃ સ્વ-તેજસા

ભૂતિં તૃણદ્મિ યક્ષાણાં, હિનસ્મીન્દ્રસ્ય વિક્રમમ્,
ભનજ્મિ સર્વ-મર્યાદાસ્, તનચ્મિ વ્યોમ વિસ્તૃતમ્

ન તૃણેહ્મીતિ લોકો ઽયં માં વિન્તે નિષ્-પરાક્રમ્,"
એવં વદન્ દાશરથિરપૃણગ્ ધનુશા શરં.

ન્યવર્તયત્ સુમિત્રા-ભૂસ્ તં ચિકીર્ષું જગત્-ક્ષયમ્,
ઐક્ષેતામાશ્રમાદારાદ્ ગિરિકલ્પં પતત્રિણમ્

તં સીતા-ઘાતિનં મત્વા હન્તું રામો ઽભ્યધાવત,
"મા વધિષ્ઠા જટાયું માં સીતાં રામા ઽહમૈક્ષિષિ."

ઉપાસ્થિતૈવમુક્તે તં સખાયં રાઘવઃ પિતુઃ,
પપ્રચ્છ જાનકી-વાર્તાં સંગ્રામં ચ પતત્રિણમ્.

વ્રણ-વેદનયા ગ્લાયન્ મમાર ગિરિ-કન્દરે,
તસ્યાગ્ન્યમ્બુ-ક્રિયાં કૃત્વા પ્રતસ્થાતે પુનર્ વનમ્.

સત્વાનજસ્રં ઘોરેણ બલાઽપકર્ષમશ્નતા
ક્ષુધ્યતા જગૃહાતે તૌ રક્ષસા દીર્ઘ-બાહુના.

ભુજૌ ચકૃતતુસ્ તસ્ય નિસ્ત્રિંશાભ્યાં રઘૂત્ત્મૌ,
સ છિન્ન-બાહુરપતદ્ વિહ્વલો હ્વલયન્ ભુવમ્.

પ્રષ્ટવ્યં પૃચ્છતસ્ તસ્ય કથનીયમવીવચત્
આત્માનં વન-વાસં ચ જેયં ચા ઽરિં રઘૂત્તમઃ

"લભ્યા કથં નુ વૈદેહી, શક્યો દ્રષ્ટું કથં રિપુઃ,
સહ્યઃ કથં વિયોગશ્ ચ, ગદ્યમેતત્ ત્વયા મમ."

"અહં રામ ! શ્રિયઃ પુત્રો મદ્ય-પીત ઇવ ભ્રમન્,
પાપ-ચર્યો મુનેઃ શાપાજ્ જાત" ઇત્યવદત્ સ તમ્.

"પ્રયાતસ્ તવ યમ્યત્વં શસ્ત્ર-પૂતો બ્રવીમિ તે,
રાવણેન હૃતા સીતા લઙ્કાં નીતા સુરારિણા.

ઋષ્યમૂકે ઽનવદ્યો ઽસ્તિ પણ્ય-ભ્રાતૃ-વધઃ કપિઃ
સુગ્રીવો નામ, વર્યો ઽસૌ ભવતા ચારુ-વિક્રમઃ.

તેન વહ્યેન હન્તાસિ ત્વમર્યં પુરુષાઽશિનામ્
રાક્ષસં ક્રૂર-કર્માણં શક્રાઽરિં દૂર-વાસિનમ્.

આસ્તે સ્મરન્ સ કાન્તાયા હૃતાયા વાલિના કપિઃ
વૃષો યથોપસર્યાયા ગોષ્ઠે ગોર્ દણ્ડ-તાડિતઃ.

તેન સઙ્ગતમાર્યેણ રામા ઽજર્યં કુરુ દ્રુતમ્.
લઙ્કાં પ્રાપ્ય તતઃ પાપં દશ-ગ્રીવં હનિષ્યસિ.

અનૃતોદ્યં ન તત્રાસ્તિ, સત્ય-વદ્યં બ્રવીમ્યહમ્.
મિત્ર-ભૂયં ગતસ્ તસ્ય રિપુ-હત્યાં કરિષ્યસિ.

આદૃત્યસ્ તેન વૃત્યેન સ્તુત્યો જુષ્યેણ સંગતઃ
ઇત્યઃ શિષ્યેણ ગુરુવદ્ ગૃધ્યમર્થમવાપ્સ્યસિ.

નાઽખેયઃ સાગરો ઽપ્યન્યસ્ તસ્ય સદ્-ભૃત્ય-શાલિનઃ,
મન્યુસ્ તસ્ય ત્વયા માર્ગ્યો, મૃજ્યઃ શોકશ્ ચ તેન તે."

સ રાજસૂયયાજીવ તેજસા સૂર્ય-સન્નિભઃ
અ-મૃષોદ્યં વદન્ રુચ્યો જગાહે દ્યાં નિશા-ચરઃ

અ-કૃષ્ટ-પચ્યાઃ પશ્યન્તૌ તતો દાશરથી લતાઃ
રત્નાઽન્ન-પાન-કુપ્યાનામાટતુર્ નષ્ટસંસ્મૃતી.

સમુત્તરન્તાવ-વ્યથ્યૌ નદાન્ ભિદ્યોદ્ધ્ય-સન્નિભાન્
સિધ્ય-તારામિવ ખ્યાતાં શબરીમાપતુર્ વને.

વસાનાં વલ્કલે શૂદ્ધે વિપૂયૈઃ કૃત-મેખલામ્
ક્ષામામઞ્જન-પિણ્ડાઽઽભા દણ્દિનીમજિના ઽઽસ્તરામ્

પ્રગૃહ્ય-પદ-વત્ સાધ્વીં સ્પષ્ટ-રૂપામ-વિક્રિયામ્
અ-ગૃહ્યાં વીત-કામ-ત્વાદ્ દેવ-ગૃહ્યામ-નિન્દિતામ્

ધર્મ-કૃત્ય-રતાં નિત્યમ-કૃષ્ય-ફલ-ભોજનામ્
દૃષ્ટ્વા તામમુચદ્ રામો યુગ્યાઽઽયાત ઇવ શ્રમમ્.

સ તામૂચે ઽથ-"કચ્ચિત્ ત્વમમાવાસ્યા-સમન્વયે
પિત્ ણાં કુરુષે કાર્યમ-પાક્યૈઃ સ્વાદુભિઃ ફલૈઃ

અવશ્ય-પાવ્યં પવસે કચ્ચિત્ ત્વં દેવ-ભાગ્ઘ્વિઃ,
આસાવ્યમધ્વરે સોમં દ્વિજૈઃ કચ્ચિન્ નમસ્યસિ.

આચામ્યં સંધ્યયોઃ કચ્ચિત્ સત્યક્ તે ન પ્રહીયતે,
કચ્ચિદગ્નિમિવા ઽઽનાય્યં કાલે સંમન્યસે ઽતિથિમ્.

ન પ્રણાય્યો જનઃ કચ્ચિન્ નિકાય્યં તે ઽધિતિષ્ઠતિ
દેવ-કાર્ય-વિઘાતાય ધર્મદ્રોહી મહોદયે !

કુણ્ડ-પાય્ય-વતાં કચ્ચિદગ્નિચિત્યા-વતાં તથા
કથાભી રમસે નિત્યમુપચાય્ય-વતાં શુભે !

વર્ધતે તે તપો ભીરુ ! વ્યજેષ્ઠા વિઘ્ન-નાયકાન્,
અજૈષીઃ કામસંમોહૌ, સંપ્રાપ્થા વિનયેન વા.

ના ઽઽયસ્યસિ તપસ્યન્તી, ગુરૂન્ સમ્યગતૂતુષઃ
યમાન્ નોદવિજિષ્ઠાસ્ ત્વં, નિજાય તપસે ઽતુષઃ"

અથાઽર્ધ્યં મધુપર્કાઽઽદ્યમુપનીયા ઽઽદરાદસૌ
અર્ચયિત્વા ફલૈરર્ચ્યૌ સર્વત્રા ઽઽખ્યદનામયમ્.

"સખ્યસ્ય તવ સુગ્રીવઃ કારકઃ કપિ-નન્દનઃ,
દ્રુતં દ્રષ્ટાસિ મૈથિલ્પાઃ," સૈવમુક્ત્વા તિરો ઽભવત્.

નન્દનાનિ મુનીન્દ્રાણાં રમણાનિ વનૌકસામ્
વનાનિ ભેજતુર્ વીરૌ તતઃ પામ્પાનિ રાઘવૌ.

"ભૃઙ્ગાઽઽલી-કોકિલ-ક્રુઙ્ભિર્ વાશનૈઃ પશ્ય લક્ષ્મણ !
રોચનૈર્ ભૂષિતાં પમ્પા- મસ્માકં હૃદયાવિધમ્

પરિભાવીણિ તારાણાં પશ્ય મન્થીનિ ચેતસામ્
ઉદ્ભાસીનિ જલે-જાનિ દુન્વન્ત્ય્-અદયિતં જનમ્

સર્વત્ર દયિતાઽધીનં સુ-વ્યક્તં રામણીયકમ્
યેન જાતં પ્રિયાઽપાયે કદ્-વદં હંસ-કોકિલમ્.

પક્ષિભિર્ વિતૃદૈર્ યૂના શાખિભિઃ કુસુમોત્કિરૈઃ
અ-જ્ઞો યો, યસ્ય વા ના ઽસ્તિ પ્રિયઃ, પ્રગ્લો ભવેન્ ન સઃ.

ધ્વનીનામુદ્ધમૈરેભિર્ મધૂનામુદ્ધયૈર્ ભૃશમ્
આજિઘ્રૈઃ પુષ્પ-ગન્ધાનાં પતગૈર્ ગ્લપિતા વયમ્.

ધારયૈઃ કુસુમોર્મીણાં પારયૈર્ બાધિતું જનાન્
શાખિભિર્ હા હતા ભૂયો હૃદયાનામુદેજયૈઃ

દદૈર્ દુઃખસ્ય માદૃગ્ભ્યો ધાયૈરામોદમુત્તમમ્
લિમ્પૈરિવ તનોર્ વાતૈશ્ ચેતયઃ સ્યાજ્ જ્વલો ન કઃ.

અવશ્યાય-કણાઽઽસ્રાવાશ્ ચારુ-મુક્તા-ફલ-ત્વિષઃ
કુર્વન્તિ ચિત્ત-સંસ્રાવં ચલત્-પર્ણાઽગ્ર-સંભૃતાઃ

અવસાયો ભવિષ્યામિ દુઃખસ્યા ઽસ્ય કદા ન્વહમ્,
ન જીવસ્યા ઽવહારો માં કરોતિ સુખિનં યમઃ

દહ્યે ઽહં મધુનો લેહૈર્ દાવૈરુગ્રૈર્ યથા ગિરિઃ,
નાયઃ કોઽત્ર સ, યેન સ્યાં બતા ઽહં વિગત-જ્વરઃ

સમાવિષ્ટં ગ્રહેણેવ ગ્રાહેણેવા ઽઽત્તમર્ણવે
દૃષ્ટ્વા ગૃહાન્ સ્મરસ્યેવ વનાઽન્તાન્ મમ માનસમ્

વાતાઽઽહતિ-ચલચ્-છાખા નર્તકા ઇવ શાખિનઃ
દુઃસહા હી પરિક્ષિપ્તાઃ ક્વણદ્ભિરલિ-ગાથકૈઃ.

એક-હાયન-સારઙ્ગ-ગતી રઘુ-કુલોત્તમૌ
લવકૌ શત્રુ-શક્તીનામૃષ્યમૂકમગચ્છતામ્.

તૌ વાલિ-પ્રણિધી મત્વા સુગ્રીવો ઽચિન્તયત્ કપિઃ,
"બન્ધુના વિગૃહીતોઽહં ભૂયાસં જીવકઃ કથમ્."

સ શત્રુ-લાવૌ મન્વાનો રાઘવૌ મલયં ગિરિમ્
જગામ સ-પરીવારો વ્યોમ-માયમિવોત્થિતમ્.

શર્મ-દં મારુતિં દૂતં વિષમ-સ્થઃ કપિ-દ્વિપમ્
શોકાઽપનુદમ-વ્યગ્રં પ્રાયુઙ્ક્ત કપિ-કુઞ્જરઃ.

વિશ્વાસ-પ્રદ-વેષો ઽસૌ પથિ-પ્રજ્ઞઃ સમાહિતઃ
ચિત્ત-સંખ્યો જિગીષૂણામુત્પપાત નભસ્-તલમ્

સુરા-પૈરિવ ઘૂર્ણદ્ભિઃ શાખિભિઃ પવનાઽઽહતૈઃ
ઋષ્યમૂકમગાદ્ ભૃઙ્ગૈઃ પ્રગીતં સામ-ગૈરિવ.

તં મનો-હરમાગત્ય ગિરિં વર્મ-હરૌ કપિઃ
વીરૌ સુખા ઽઽહરો ઽવોચદ્ ભિક્ષુર્ ભિક્ષાર્હ-વિગ્રહઃ.

"બલિનાવમૂમદ્રીન્દ્રં યુવાં સ્તમ્બે-રમાવિવ
આચક્ષાથાં મિથઃ કસ્માચ્છઙ્કરેણા ઽપિ દુર્ગમમ્

વ્યાપ્તં ગુહા-શયૈઃ ક્રૂરૈઃ ક્રવ્યાદ્ભિઃ સ-નિશાચરૈઃ
તુઙ્ગ-શૈલ-તરુ-છન્નં માનુષાણામ-ગોચરમ્.

સત્વમેજય-સિંહાઽઽઢ્યાન્ સ્તનં-ધાય-સમ-ત્વિષૌ
કથં નાડિંધમાન્ માર્ગાનાગતૌ વિષમોપલાન્.

અત્તીર્ણૌ વા કથં ભીમાઃ સરિતઃ કૂલમુદ્વહાઃ,,
આસાદિતૌ કથં બ્રૂતં ન ગજૈઃ કૂલમુદ્રુજૈઃ.

રામો ઽવોચદ્ધનૂમન્તમ્ "આવામભ્રં-લિહં ગિરિમ્
ઐવ વિદ્વન્! પિતુઃ કામાત્ પાન્તાવલ્પં-પચાન્ મુનીન્.

અ-મિતં-પચમીશાનં સર્વ-ભોગીણમુત્તમમ્
આવયોઃ પિતરં વિદ્ધિ ખ્યાતં દશર્થં ભુવિ.

છલેન દયિતા ઽરણ્યાદ્ રક્ષસા ઽરું-તુદેન નઃ
અ-સૂર્યં-પશ્યયા મૂર્ત્યા હૃતા, તાં મૃગયાવહે."

પ્રત્યૂચે મારુતિ રામમ્ "અસ્તિ વાલીતિ વાનરઃ"
શમયેદપિ સંગ્રામે યો લલાટં-તપં રવિમ્.

ઉગ્રં-પશ્યેન સુગ્રીવસ્ તેન ભ્રાતા નિરાકૃતઃ,
તસ્ય મિત્રીયતો દૂતઃ સંપ્રાપ્તો ઽસ્મિ વશં-વદઃ

પ્રિયં-વદો ઽપિ નૈવા ઽહં બ્રુવે મિથ્યા પરં-તપ !,
સખ્યા તેન દશ-ગ્રીવં નિહન્તાસિ દ્વિષં-તપમ્.

વાચં-યમોઽહમનૃતે સત્યમેતદ્ બ્રવીમિ તે,
એહિ, સર્વં-સહં મિત્રં સુગ્રીવં કુરુ વાનરમ્."

સર્વં-કષ-યશઃ-શાખં રામ-કલ્પ-તરું કપિઃ
આદાયાઽ ભ્રં-કષં પ્રાયાન્ મલયં ફલ-શાલિનમ્.

મેઘં-કરમિવાયાન્તમૃતું રામં ક્લમાન્વિતાઃ
દૃષ્ટ્વા મેને નસુગ્રીવો વાલિ-ભાનું ભયં-કરમ્.

ઉપાગ્ન્યકુરુતાં સખ્યમન્યોન્યસ્ય પ્રિયં-કરૌ,
ક્ષેમં-કરાણિ કાર્યાણિ પર્યાલોચયતાં તતઃ.

આશિતં-ભવમુત્ક્રુષ્ટં વલ્ગિતં શયિતં સ્થિતમ્
બહ્વમન્યત કાકુત્સ્થઃ કપીનાં સ્વેચ્છયા કૃતમ્

તતો બલિં-દમ-પ્રખ્યં કપિ-વિશ્વં-ભરાઽધિપમ્
સુગ્રીવઃ પ્રાબ્રવીદ્ રામં વાલિનો યુધિ વિક્રમમ્

"વસું-ધરાયાં કૃત્સ્નાયાં નાઽસ્તિ વાલિ-સમો બલી,
હૃદયં-ગમમેતત્ ત્વાં બ્રવીમિ, ન પરાભવમ્.

દૂર-ગૈરન્ત-ગૈર્ બાણૈર્ ભવાનત્યન્ત-ગઃ શ્રિયઃ
અપિ સંક્રન્દનસ્ય સ્યાત્ ક્રુદ્ધઃ, કિમુત વાલિનઃ

વરેણ તુ મુનેર્ વાલી સંજાતો દસ્યુહો રણે
અ-વાર્ય-પ્રસરઃ પ્રાતરુદ્યન્નિવ તમોઽપહઃ

અતિપ્રિયત્વાન્ ન હિ મે કાતરં પ્રતિપદ્યતે
ચેતો વાલિ-વધં રામ ! ક્લેશાપહમુપસ્થિતમ્.

શીર્ષ-ઘાતિનમાયાતમરીણાં ત્વાં વિલોકયન્
પતિઘ્ની-લક્ષ્મણોપતાં મન્યેઽહં વાલિનઃ શ્રિયમ્.

શત્રુઘ્નાન્ યુધિ હસ્તિઘ્નો ગિરીન્ ક્ષિપ્યન્ન-કૃત્રિમાન્
શિલ્પિભિઃ પાણિઘૈઃ ક્રુદ્ધસ્ ત્વયા જય્યો ઽભ્યુપાય-વાન્.

આઢ્યં-કરણ-વિક્રાન્તો મહિષસ્ય સુરદ્વિષઃ
પ્રિયં-કરણમિન્દ્રસ્ય દુષ્કરં કૃતવાન્ વધમ્.

પ્રિયંભાવુકતાં યાતસ્ તં ક્ષિપન્ યોજનં મૃતમ્
સ્વર્ગે પ્રિયં-ભવિષ્ણુશ્ ચ ક્ર્ત્સ્નં શક્તો ઽપ્યબાધયન્",

જિજ્ઞાસોઃ શક્તિમસ્ત્રાણાં રામો ન્યૂન-ધિયઃ કપેઃ
અભીનત્ પ્રતિપત્ત્યર્થં સપ્ત વ્યોમ સ્પૃશસ્ તરૂન્.

તતો વાલિ-પશૌ વધ્યે રામ-ર્ત્વિગ્-જિત-સાધ્વસઃ
અભ્યભૂન્ નિલયં ભ્રાતુઃ સુગ્રીવો નિનદન્ દધૃક્.

ગુહાયા નિરગાદ્ વાલી સિંહો મૃગમિવ દ્યુવન્
ભ્રાતરં યુઙ્ ભિયઃ સંખ્યે ઘોષેણા ઽઽપૂરયન્ દિશઃ

વ્યાયચ્છમાનયોર્ મૂઢો ભેદે સદૃશયોસ્ તયોઃ
બાણમુદ્યતમાયંસીદિક્ષ્વાકુ-કુલ-નન્દનઃ.

ઋષ્યમૂકમગાત્ ક્લન્તઃ કપિર્ મૃગ-સદૃગ્ દ્રુતમ્
કિષ્કિન્ધાઽદ્રિસદાઽઽત્યર્થં નિષ્પિષ્ટઃ કોષ્ણમુચ્છ્વસન્.

કૃત્વા વાલિ-દ્રુહં રામો માલયા સ-વિશેષણમ્.
અઙ્ગદ-સ્વં પુનર્ હન્તું કપિઘ્નાઽઽહ્વાયયદ્ રણે.

તયોર્ વાનર-સેનાન્યોઃ સંપ્રહારે તનુચ્છિદમ્
વાલિનો દૂર-ભાગ્ રામો બાણં પ્રાણાઽદમત્યજત્

વાલિનં પતિતં દૃષ્ટ્વા વાનરા રિપુ-ઘાતિનમ્
બાન્ધવાઽઽક્રોશિનો ભેજુરનાથાઃ કકુભો દશ

ધિગ્ દાશરથિમિત્યૂચુર્ મુનયો વન-વર્તિનઃ.
ઉપેયુર્ મધુ-પાયિન્યઃ ક્રોશન્ત્યસ્ તં કપિ-સ્ત્રિયઃ.

રામમુચ્ચૈરુપાલબ્ધ શૂર-માની કપિ-પ્રભુઃ
વ્રણ-વેદનયા ગ્લાયન્સાધું-મન્યમ-સાધુવત્.

"મૃષા ઽસિ ત્વં હવિર્-યાજી રાઘવ ! છદ્મ-તાપસઃ
અન્ય-વ્યાસક્ત-ઘાતિત્વાદ્ બ્રહ્મઘ્નાં પાપ-સંમિતઃ.

પાપ-કૃત્ સુકૃતાં મધ્યે રાજ્ઞઃ પુણ્યકૃતઃ સુતઃ
મામપાપં દુરાચાર ! કિં નિહત્યા ઽભિધાસ્યસિ.

અગ્નિ-ચિત્ સોમ-સુદ્ રાજા રથ-ચક્ર-ચિદાઽઽદિષુ
અનલેષ્વિષ્ટવાન્ કસ્માન્ ન ત્વયા ઽપેક્ષિતઃ પિતા.

માંસ-વિક્રયિણઃ કર્મ વ્યાધસ્યા ઽપિ વિગર્હિતમ્
માં ઘ્નતા ભવતા ઽકારિ નિઃષઙ્કં પાપ-દૃષ્વના.

બુદ્ધિપૂર્વં ધ્રુવન્ ન ત્વા રાજ-કૃત્વા પિતા ખલમ્
સહયુધ્વાનમન્યેન યો ઽહિનો મામનાગસમ્

પઞ્ચ પઞ્ચનખા ભક્ષ્યા યે પ્રોક્તાઃ કૃત-જૈર્ દ્વિજૈઃ,
કૌશલ્યા-જ ! શશાઽઽદીનાં તેષાં નૈકો ઽપ્યહં કપિઃ.

કથં દુષ્ઠુઃ સ્વયં ધર્મે પ્રજાસ્ ત્વં પાલયિષ્યસિ,
આત્માઽનુજસ્ય જિહ્રેષિ સૌમિત્રેસ્ ત્વં કથં ન વા.

મન્યે કિં-જમહં ઘ્નન્તં ત્વામ-ક્ષત્ત્રિય-જે રણે
લક્ષ્મણા ઽધિજ ! દુર્વૃત્ત ! પ્રયુક્તમનુજેન નઃ".

પ્રત્યૂચે વાલિનં રામો"ના ઽકૃતં કૃતવાનહમ્
યજ્વભિઃ સુત્વભિઃ પૂવૈર્ જરદ્ભિશ્ ચ કપીષ્વર !

તે હિ જાલૈર્ ગલે પાશૈસ્ તિરશ્ચામુપસેદુષામ્
ઊષુષાં પર-દારૈશ્ ચ સાર્ધં નિધનમૈષિષુઃ.

અહં તુ ષુષ્રુવાન્ભ્રાત્રા સ્ત્રિયં ભુક્તાં કનીયસા
ઉપેયિવાનનૂચાનૈર્ નિન્દિતસ્-ત્વં લતા-મૃગ !

અન્વનૈષીત્ તતો વાલી ત્રપા-વાનિવ રાઘવમ્.
ન્યક્ષિપચ્ ચાઽઙ્ગદં યત્નાત્ કાકુત્સ્થે તનયં પ્રિયં

મ્રિયમાણઃ સ સુગ્રીવં પ્રોચે સદ્-ભાવમાગતઃ
"સંભાવિષ્યાવ એકસ્યામભિજાનાસિ માતરિ.

અવસાવ નગેન્દ્રેષુ, યત્ પાસ્યાવો મધૂનિ ચ,
અભિજાનીહિ તત્ સર્વં, બન્ધૂનાં સમયો હ્યયમ્.

દૈવં ન વિદધે નૂનં યુગપત્ સુખમાવયોઃ,
શશ્વદ્ બહૂવ તદ્ દુઃસ્થં યતો ન" ઇતિહા ઽકરોત્.

દદૌ સ દયિતાં ભ્રાત્રે માલાં ચાઽગ્ર્યાં હિરણ્મયીમ્,
રાજ્યં સંદિશ્ય ભોગામ્શ્ ચ મમાર વ્રણ-પીડિતઃ

તસ્ય નિર્વર્ત્ય કર્તવ્યં સુગ્રીવો રાઘવાઽઽજ્ઞયા
કિષ્કિન્ધાઽદ્રિ-ગુહાં ગન્તું મનઃ પ્રણિદધે દ્રુતમ્

નામ-ગ્રાહં કપિભિરશનૈઃ સ્તૂયમાનઃ સમન્તા- દન્વગ્-ભાવં રઘુ-વૃષભયોર્ વાનરેન્દ્રો વિરાજન્
અભ્યર્ણે ઽમ્ભઃ-પતન-સમયે પર્ણલીભૂત-સાનું કિષ્કિન્ધાદ્રિં ન્યવિશત મધુ-ક્ષીબ-ગુઞ્જદ્-દ્વિરેફમ્.