રાવણવધ · અધ્યાય 4

નિવૃત્તે ભરતે ધી-માનત્રે રામસ્ તપો-વનમ્
પ્રપેદે, પૂજિતસ્ તસ્મિન્ દણ્ડકારણ્યમીયિવાન્.

અટાટ્યમાનો ઽરણ્યાનીં સ-સીતઃ સહ-લક્ષ્મણઃ
બલાદ્ બુભુક્ષુણોત્ક્ષિપ્ય જહ્રે ભીમેન રક્ષસા.

અવાક્-શિરસમુત્-પાદં કૃતાન્તેના ઽપિ દુર્-દમમ્
ભઙ્ક્ત્વા ભુજૌ વિરાધાઽઽખ્યં તં તૌ ભુવિ નિચખ્નતુઃ.

આંહિષાતાં રઘુ-વ્યાઘ્રૌ શરભઙ્ગાઽઽશ્રમં તતઃ
અધ્યાસિતં શ્રિયા બ્રાહ્મ્યા શરણ્યં શરણૈષિણામ્.

પુરો રામસ્ય જુહવાઞ્ચકાર જ્વલને વપુઃ
શરભઙ્ગઃ પ્રદિશ્યાઽઽરાત્ સુતીક્ષ્ણ-મુનિઃ-કેતનમ્

"યૂયં સમૈષ્યથેત્યસ્મિ ન્નાસિષ્મહિ વયં વને,
દૃષ્ટાઃ સ્થ, સ્વસ્તિ વો, યામઃ સ્વ-પુણ્ય-વિજિતાં ગતિમ્"

તસ્મિન્ કૃશાનુ-સાદ્-ભૂતે સુતીક્ષ્ણ-મુનિ-સન્નિધૌ
ઉવાસ પર્ણ-શાલાયાં ભ્રમન્નનિશમાઽઽશ્રમાન્,

વનેષુ વાસતેયેષુ નિવસન્ પર્ણ-સંસ્તરઃ
શય્યોત્થાયં મૃગાન્ વિધ્યન્નાતિથેયો વિચક્રમે

ઋગ્-યજુષમધીયાનાન્ સામાન્યાંશ્ચ સમર્ચયન્
બુભુજે દેવ-સાત્-કૃત્વા શૂલ્યમુખ્યં ચ હેમ-વાન્.

વસાનસ્ તન્ત્રક-નિભે સર્વાઙ્ગીણે તરુ-ત્વચૌ
કાણ્ડીરઃ ખાડ્ગકઃ શાર્ઙ્ગી રક્ષન્ વિપ્રાંસ્તનુત્ર-વાન્

હિત્વાઽઽશિતઙ્ગવીનાનિ ફલૈર્ યેષ્વાશિતમ્ભવમ્,
તેષ્વસૌ દન્દશૂકાઽરિર્ વનેશ્વાનભ્ર નિર્-ભયઃ.

વ્રાતીન-વ્યાલ-દીપ્રાઽસ્ત્રઃ સુત્વનઃ પરિપૂજયન્
પર્ષદ્વલાન્ મહા-બ્રહ્મૈરાટ નૈકટિકાઽઽશ્રમાન્.

પરેદ્યવ્યદ્ય પૂર્વેદ્યુરન્યેદ્યુશ્ ચાઽપિ ચિન્તયન્
વૃદ્ધિ-ક્ષયૌ મુનીન્દ્રાણાં પ્રિયં-ભાવુક-તામગાત્.

આ-તિષ્ઠદ્-ગુ જપન્ સન્ધ્યા પ્રક્રાન્તામાયતીગવમ્
પ્રાતસ્તરાં પતત્રિભ્યઃ પ્રબુદ્ધઃ પ્રણમન્ રવિમ્.

દદૃશે પર્ણ-શાલાયાં રાક્ષસ્યા ઽભીકયા ઽથ સઃ,
ભાર્યોઢં તમવજ્ઞાય તસ્થે સૌમિત્રયેઽસકૌ.

દધાના વલિ-ભં મધ્યં કર્ણ-જાહ-વિલોચના
વાક-ત્વચેનાઽતિ-સર્વેણ ચન્દ્ર-લેખેવ પક્ષતૌ

સુ-પાદ્ દ્વિ-રદ્-નાસોરૂર્ મૃદુ-પાણિ-તલાઽઙ્ગુલિઃ
પ્રથિમાનં દધાનેન જઘનેન ઘનેન સા

ઉન્-નસં દધતી વક્ત્રં શુદ્ધ-દલ્-લોલ-કુણ્ડલમ્
કુર્વાણા પશ્યતઃ શંયૂન્ સ્રગ્વિણી સુ-હસાઽઽનના

પ્રાપ્ય ચઞ્ચૂર્યમાણા પતીયન્તી રઘૂત્તમમ્
અનુકા પ્રાર્થયાઞ્ચક્રે પ્રિયા-કર્તું પ્રિયં-વદા.

"સૌમિત્રે ! મામુપાયંસ્થાઃ કમ્રામિચ્છુર્ વશં-વદામ્
ત્વદ્-ભોગીનાં સહ-ચરીમ-શઙ્કઃ પુરુષાઽઽયુષમ્."

તામુવાચ સ-"ગૌષ્ઠીને વને સ્ત્રી-પુંસ-ભીષણે
અ-સૂર્યં-પશ્ય-રૂપા ત્વં કિમ-ભીરુરરાર્યસે.

માનુષાનભિલષ્યન્તી રોચિષ્ણુર્ દિવ્ય-ધર્મિણી
ત્વમપ્સરાયમાણેહ સ્વ-તન્ત્રા કથમઞ્ચસિ.

ઉગ્રં-પશ્યાઽઽકુલો ઽરણ્યે શાલીન-ત્વ-વિવર્જિતા
કામુક-પ્રાર્થના-પટ્વી પતિવત્ની કથં ન વા.

રાઘવં પર્ણ-શાલાયામિચ્છા ઽનુરહસં પતિમ્,
યઃ સ્વામી મમ કાન્તા-વાનૌપકર્ણિક-લોચનઃ

વપુશ્ ચાન્દનિકં યસ્ય, કાર્ણવેષ્ટકિકં મુખમ્,
સંગ્રામે સર્વ-કર્મીણૌ પાણી યસ્યૌપજાનુકૌ.

બદ્ધો દુર્-બલ-રક્ષાઽર્થમસિર્ યેનોપનીવિકઃ,
યશ્ ચાપમાશ્મન-પ્રખ્યં સેષું ધત્તેઽન્ય-દુર્-વહમ્.

જેતા યજ્ઞ-દ્રુહાં સંખ્યે ધર્મ-સન્તાન-સૂર્ વને
પ્રાપ્ય દાર-ગવાનાં યઃ મુનીનામ-ભયં સદા"

તતો વાવૃત્યમાના ઽસૌ રામ-શાલાં ન્યવિક્ષત,
"મામુપાયંસ્ત રામે"તિ વદન્તી સાઽઽદરં વચઃ

"અ-સ્ત્રીકો ઽસાવહં સ્ત્રી-માન્, સ પુષ્યતિ-તરાં તવ
પતિર્"ઇત્યબ્રવીદ્ રામસ્"તમેવ વ્રજ, મા મુચઃ."

લક્ષ્મણં ઽસા વૃષસ્યન્તી મહોક્ષં ગૌરિવા ઽગમત્
મન્મથાઽઽયુધ-સમ્પાત-વ્યથ્યમાન-મતિઃ પુનઃ.

તસ્યાઃ સાસદ્યમાનાયા લોલૂયા-વાન્ રઘૂત્તમઃ
અસિં કૌક્ષેયમુદ્યમ્ય ચકારાઽપ-નસં મુખમ્.

"અહં શૂર્પ-ણખા નામ્ના નૂનં ના ઽજ્ઞાયિષિ ત્વયા,
દણ્ડો ઽયં ક્ષેત્રિયો યેન મય્યપાતી"તિ સા ઽબ્રવીત્.

પર્યશાપ્સીદ્ દિવિ-ષ્ઠા ઽસૌ સંદર્શ્ય ભય-દં વપુઃ
અપિસ્ફવચ્ ચ બન્ધૂનાં નિનઙ્ક્ષુર્ વિક્રમં મુહુઃ

ખર-દૂષણયોર્ ભ્રાત્રોઃ પર્યદેવિષ્ટ સા પુરઃ,
વિજિગ્રાહયિષૂ રામં દણ્ડકારણ્ય-વાસિનોઃ

"કૃતે સૌભાગિનેયસ્ય ભરતસ્ય વિવાસિતૌ
પિત્રા દૌર્ભાગિનેયૌ યૌ, પશ્યતં ચેષ્ટિતં તયોઃ.

મમ રાવણ-નાથાયા ભગિન્યા યુવયોઃ પુનઃ
અયં તાપસકાદ્ ધ્વંસઃ, ક્ષમધ્વં, યદિ વઃ ક્ષમમ્.

અ-સંસ્કૃત્રિમ-સંવ્યાનાવનુપ્ત્રિમ-ફલાશિનૌ
અ-ભૃત્રિમ-પરીવારૌ પર્યભૂતાં તથાપિ મામ્."

"શ્વઃશ્રેયસમવાપ્તાસિ" ભ્રાતૃભ્યાં પ્રત્યભાણિ સા
પ્રાણિવસ્ તવ માનાઽર્થં, વ્રજાઽઽશ્વસિહિ, મા રુદઃ.

જક્ષિમો ઽનપરાધેઽપિ નરાન્ નક્તં-દિવં વયમ્,
કુતસ્-ત્યં ભીરુ ! યત્ તેભ્યો દ્રુહ્યદ્ભ્યો ઽપિ ક્ષમામહે."

તૌ ચતુર્દશ-સાહસ્રબલૌ નિર્યયતુસ્ તતઃ
પારશ્વધિક-ધાનુષ્ક-શાક્તિક-પ્રાસિકાઽન્વિતૌ.

અથ સમ્પતતો ભીમાન્ વિશિખૈ રામ-લક્ષ્મણૌ
બહુ-મૂર્ધ્નો દ્વિ-મૂર્ધાંશ્ચ ત્રિ-મૂર્ધાશ્ ચા ઽહતાં મૃધે.

તૈર્ વૃક્ણ-રુગ્ણ-સમ્ભુગ્ન-ક્ષુણ્ણ-ભિન્ન-વિપન્ન-કૈઃ.
નિમગ્નોદ્વિગ્ન-સંહ્રીણૈઃ પપ્રે દીનૈશ્ ચ મેદિની.

કે-ચિદ્ વેપથુમાસેદુરન્યે દવથુમુત્તમમ્,
સ-રક્તં વમથું કેચિદ્, ભ્રાજથું ન ચ કે-ચન.

મૃગયુમિવ મૃગો ઽથ દક્ષિણેર્મા, દિશમિવ દાહ-વતીં મરાવુદન્યન્,
રઘુ-તનયમુપાયયૌ ત્રિ-મૂર્ધો, વિશભૃદિવોગ્ર-મુખં પતત્રિ-રાજમ્,

શિત-વિશિખ-નિકૃત્તકૃત્સ્ન-વક્ત્રઃ ક્ષિતિ-ભૃદિવ ક્ષિતિ-કમ્પ-કીર્ણ-શૃઙ્ગઃ
ભયમુપનિદધે સ રાક્ષસાનામ્ અ-ખિલ-કુલ-ક્ષય-પૂર્વ-લિઙ્ગ-તુલ્યઃ.