રાવણવધ · અધ્યાય 3

વધેન સંખ્યે પિશિતાઽશનાનાં ક્ષત્રાઽન્તકસ્યા ઽભિભવેન ચૈવ
આઢ્યંભવિષ્ણુર્ યશસા કુમારઃ પ્રિયંભવિષ્ણુર્ ન સ યસ્ય નાઽઽસીત્.

તતઃ સુચેતીકૃત-પૌર-ભૃત્યો "રાજ્યે ઽભિષેક્ષ્યે સુતમિત્ય-નીચૈઃ
આઘોષયન્ ભૂમિ-પતિઃ સમસ્તં ભૂયોઽપિ લોકં સુમનીચકાર.

આદિક્ષદાદીપ્ત-કૃશાનુ-કલ્પં સિંહાસનં તસ્ય સ-પાદ-પીઠમ્
સન્તપ્ત-ચામીકર-વલ્ગુ-વજ્રં વિભાગ-વિન્યસ્ત-મહાર્ઘ-રત્નમ્.

પ્રાસ્થાપયત્ પૂગ-કૃતાન્ સ્વ-પોષં પૃષ્ટાન્ પ્રયત્નાદ્ દૃઢ-ગાત્ર-બન્ધાન્
સ-ભર્મ-કુમ્ભાન્ પુરુષાન્ સમન્તાત્ પત્કાષિણસ્ તીર્થ-જલાઽર્થમાશુ.

ઉક્ષાન્ પ્રચક્રુર્ નગરસ્ય માર્ગાન્, ધ્વજાન્ બબન્ધુર્, મુમુચુઃ ખ-ધૂપાન્,
દિશશ્ચ પુષ્પૈશ્ચકરુર્ વિચિત્રૈ- રર્થેષુ રાજ્ઞા નિપુણા નિયુક્તાઃ

માતામહાઽઽવાસમુપેયિવાંસં મોહાદ-પૃષ્ટ્વા ભરતં તદાનીમ્
તત્ કેકયી સોઢુમ-શક્નુવાના વવાર રામસ્ય વન-પ્રયાણમ્.

કર્ણે-જપૈરાહિત-રાજ્ય-લોભા સ્ત્રૈણેન નીતા વિકૃતિં લઘિમ્ના
રામ-પ્રવાસે વ્યમૃશન્ ન દોષં જનાઽપવાદં સ-નરેન્દ્ર-મૃત્યુમ્

વસૂનિ દેશાંશ્ચ નિવર્તયિષ્યન્ રામં નૃપઃ સંગિરમાણ એવ
તયા ઽવજજ્ઞે, ભરતાઽભિશેકો વિષાદ-શઙ્કુશ્ચ મતૌ નિચખ્ને.

તતઃ પ્રવિવ્રાજયિષુઃ કુમાર- માદિક્ષદસ્યા ઽભિગમં વનાય
સૌમિત્રિ-સીતાઽનુચરસ્ય રાજા સુમન્ત્ર-નેત્રેણ રથેન શોચન્.

કેચિન્ નિનિન્દુર્ નૃપમ-પ્રશાન્તં, વિચુક્રુશુઃ કેચન સાઽસ્રમુચ્ચૈઃ,
ઊચુસ્ તથા ઽન્યે ભરતસ્ય માયાં, ધિક્ કેકયીમિત્યપરો જગાદ.

"ગતો વનં શ્વો ભવિતેતિ રામઃ," શોકેન દેહે જનતા ઽતિમાત્રમ્,
ધીરાસ્ તુ તત્ર ચ્યુત-મન્યવો ઽન્યે દધુઃ કુમારાઽનુગમે મનાંસિ.

પ્રસ્થાસ્યમાનાવુપસેદુષસ્ તૌ શોશુચ્યમાનાનિદમૂચતુસ્ તાન્,
"કિં શોચતેહા ઽભ્યુદયે બતા ઽસ્માન્ નિયોગ-લાભેન પિતુઃ કૃતાઽર્થાન્,

અસૃષ્ટ યો, યશ્ચ ભયેષ્વરક્ષીદ્, યઃ સર્વદા ઽસ્માનપુષત્ સ્વ-પોષમ્,
મહોપકારસ્ય કિમસ્તિ તસ્ય તુચ્છેન યાનેન વનસ્ય મોક્ષઃ,

વિદ્યુત્-પ્રણાશં સ વરં પ્રનષ્ટો, યદ્વોર્ધ્વ-શોષં તૃણ-વદ્ વિશુષ્કઃ,
અર્થે દુરાપે કિમુત પ્રવાસે ન શાસને ઽવાસ્થિત યો ગુરૂણામ્.

પૌરા ! નિવર્તધ્વમિતિ ન્યગાદીત્, "તાતસ્ય શોકાઽપનુદા ભવેત,
મા દર્શતાઽન્યં ભરતં ચ મત્તો," નિવર્તયેત્યાહ રથં સ્મ સૂતમ્

જ્ઞાત્વેઙ્ગિતૈર્ ગત્વરતાં જનાના- મેકાં શયિત્વા રજનીં સ-પૌરઃ
રક્ષન્ વને-વાસ-કૃતાદ્ ભયાત્ તાન્ પ્રાતશ્ છલેના ઽપજગામ રામઃ

અસ્રાક્ષુરસ્રં કરુણં રુવન્તો, મુહુર્મુહુર્ ન્યશ્વસિષુઃ કપોષ્ણમ્,
હા રામ ! હા કષ્ટમિતિ બ્રુન્વતઃ પરાઙ્-મુખૈસ્ તે ન્યવૃતન્ મનોભિઃ

સૂતો ઽપિ ગઙ્ગા-સલિલૈઃ પવિત્વા સહાઽઽશ્વમાત્માનમનલ્પ-મન્યુઃ
સ-સીતયો રાઘવયોરધીયન્ શ્વસન્ કદુષ્ણં પુરમાવિવેશ.

પ્રતીય સા પૂર્ દદૃશે જનેન દ્યૌર્ ભાનુ-શીતાંશુ-વિનાકૃતેવ
રાજન્ય-નક્ષત્ર-સમન્વિતા ઽપિ શોકાઽન્ધકાર-ક્ષત-સર્વ-ચેષ્ટા.

વિલોક્ય રામેણ વિના સુમન્ત્ર- મચ્યોષ્ટ સત્વાન્ નૃ-પતિશ્ ચ્યુતાઽઽશઃ
મધૂનિ નૈષીદ્ વ્યલિપન્ ન ગન્ધૈર્, મનો-રમે ન વ્યવસિષ્ટ વસ્ત્રે.

આસિષ્ટ નૈકત્ર શુચા, વ્યરંસીત્ કૃતાઽકૃતેભ્યઃ ક્ષિતિ-પાલ-ભાગ્-ભ્યઃ,
સ ચન્દનોશીર-મૃણાલ-દિગ્ધઃ શોકા-ગ્નિના ઽગાદ્ દ્યુ-નિવાસ-ભૂયમ્.

વિચુક્રુશુર્ ભૂમિ-પતેર્ મહિષ્યઃ, કેશાંલ્ લુલુઞ્ચુઃ, સ્વ-વપૂંષિ જઘ્નુઃ,
વિભૂષણાન્યુન્મુમુચુઃ, ક્ષમાયા પેતુર્, બભઞ્જુર્ વલયાનિ ચૈવ.

તાઃ સાન્ત્વયન્તી ભરત-પ્રતીક્ષા તં બન્ધુ-તા ન્યક્ષિપદાશુ તૈલે,
દૂતાંશ્ચ રાજાઽઽત્મજમાનિનીષૂન્ પ્રાસ્થાપયન્ મન્ત્રિ-મતેન યૂનઃ.

"સુપ્તો નભસ્તઃ પતિતં નિરીક્ષાં- ચક્રે વિવસ્વન્તમધઃ સ્ફુરન્તમ્,"
આખ્યદ્ વસન્ માતૃ-કુલે સખિભ્યઃ પશ્યન્ પ્રમાદં ભરતો ઽપિ રાજ્ઞઃ.

અશિશ્રવન્નાત્યયિકં તમેત્ય દૂતા યદા ઽર્થં પ્રયિયાસયન્તઃ,
આંહિષ્ટ જાતાઽઞ્જિહિષસ્ તદા ઽસા- વુત્કણ્ઠમાનો ભરતો ગુરૂણામ્.

બન્ધૂનશાઙ્કિષ્ટ સમાકુલુત્વા- દાસેદુષઃ સ્નેહ-વશાદપાયમ્,
ગોમાયુ-સારઙ્ગ-ગણાશ્ ચ સમ્યઙ્ ના ઽયાસિષુર્, ભીમમરાસિષુશ્ચ.

સ પ્રોષિવાનેત્ય પુરં પ્રવેક્ષ્યન્ શુશ્રાવ ઘોષં ન જનૌઘ-જન્યમ્,
આકર્ણયામાસ ન વેદ-નાદાન્, ન ચોપલેભે વણિજાં પણાઽયાન્.

ચક્રન્દુરુચ્ચૈર્ નૃ-પતિં સમેત્ય તં માતરો ઽભ્યર્ણમુપાગતાઽસ્રાઃ,
પુરોહિતાઽમાત્ય-મુખાશ્ ચ યોધા વિવૃદ્ધ-મન્યુ-પ્રતિપૂર્ણ-મન્યા.

દિદૃક્ષમાણઃ પરિતઃ સ-સીતં રામં યદા નૈક્ષત લક્ષ્મણં ચ,
રોરુદ્યમાનઃ સ તદાઽભ્યપૃચ્છદ્, યથાવદાખ્યન્નથ વૃત્તમસ્મૈ.

આબદ્ધ-ભીમ-ભ્રુકુટી-વિભઙ્ગઃ શેશ્વીયમાનાઽરુણ-રૌદ્ર-નેત્રઃ
ઉચ્ચૈરુપાલબ્ધ સ કેકયીં ચ, શોકે મુહુશ્ ચાવિરતં ન્યમાઙ્ક્ષીત્.

નૃપાઽઽત્મજૌ ચિક્લિશતુઃ સ-સીતૌ, મમાર રાજા, વિ-ધવા ભવત્યઃ,
શોચ્યા વયં, ભૂર-નૃપા, લઘુત્વં કેકય્યુપજ્ઞં બત બહ્વનર્થમ્.

નૈતન્ મતં મત્કમિતિ બ્રુવાણઃ સહસ્ર-શો ઽસૌ શપથાનશપ્યત્
ઉદ્વાશ્યમાનઃ પિતરં સ-રામં લુઠ્યન્ સ-શોકો ભુવિ રોરુદા-વાન્.

તં સુસ્થયન્તઃ સચિવા નરેન્દ્રં દિધક્ષયન્તઃ સમુદૂહુરારાત્
અન્ત્યાઽઽહુતિં હાવયિતું સ-વિપ્રાશ્ ચિચીષયન્તોઽધ્વર-પાત્ર-જાતમ્.

ઉદક્ષિપન્ પટ્ટ-દુકૂલ-કેતૂ- નવાદયન્ વેણુ-મૃદઙ્ગ-કાંસ્યમ્,
કમ્બૂંશ્ ચ તારાનધમન્ સમન્તાત્, તથાઽઽનયન્ કુઙ્કુમ-ચન્દનાનિ.

શ્રોત્રાઽક્ષિ-નાસા-વદનં સ-રુક્મં કૃત્વાઽજિને પ્રાક્-શિરસં નિધાય
સઞ્ચિત્ય પાત્રાણિ યથા-વિધાન- મૃત્વિગ્ જુહાવ જ્વલિતં ચિતાઽગ્નિમ્

કૃતેષુ પિણ્ડોદક-સઞ્ચયેષુ, હિત્વાઽભિષેકં પ્રકૃતં પ્રજાભિઃ
પ્રત્યાનિનીષુર્ વિનયેન રામં પ્રાયાદરણ્યં ભરતઃ સ-પૌરઃ.

શીઘ્રાયમાણૈઃ કકુભોઽશ્નુવાનૈર્ જનૈર-પન્થાનમુપેત્ય સૃપ્તૈઃ
શોકાદ-ભૂષૈરપિ ભૂશ્ ચકાસા- ઞ્ચકાર નાગેન્દ્ર-રથાઽશ્વ-મિશ્રૈઃ.

ઉચ્ચિક્યિરે પુષ્પ-ફલં વનાનિ, સસ્નુઃ પિત્ ન્ પિપ્રિયુરાપગાસુ,
આરેટુરિત્વા પુલિનાન્યશઙ્કં, છાયાં સમાશ્રિત્ય વિશશ્રમુશ્ચ.

સંપ્રાપ્ય તીરં તમસાઽઽપગાયા ગઙ્ગાઽમ્બુ-સમ્પર્ક-વિશુદ્ધિ-ભાજઃ
વિગાહિતું યામુનમબ્મુ પુણ્યં યયુર્ નિરુદ્ધ-શ્રમવૃત્તયસ્ તે.

ઈયુર્ ભરદ્વાજ-મુનેર્ નિકેતં, યસ્મિન્ વિશશ્રામ સમેત્ય રામઃ
ચ્યુતાઽશનાયઃ ફલવદ્-વિભૂત્યા વ્ય્સ્યન્નુદન્યાં શિશિરૈઃ પયોભિઃ.

વાચં-યમાન્ સ્થણ્ડિલ-શાયિનશ્ ચ યુયુક્ષમાણાનનિશં મુમુક્ષૂન્
અધ્યાપયન્તં વિનયાત્ પ્રણેમુઃ પદ્ગા ભરદ્વાજ-મુનિઃ સ-શિષ્યં.

આતિથ્યમેભ્યઃ પરિનિર્વિવપ્સોઃ કલ્પ-દ્રુમા યોગ-બલેન ફેલુઃ,
ધામ-પ્રથિમ્નો મ્રદિમાઽન્વિતાનિ વાસાંસિ ચ દ્રાઘિમ-વન્ત્યુદૂહુઃ

આજ્ઞાં પ્રતીષુર્, વિનયાદુપાસ્થુર્, જગુઃ સરાગં, નનૃતુઃ સ-હાવમ્,
સ-વિભ્રમં નેમુરુદારમુચુસ્ તિલોત્તમાઽઽદ્યા વનિતાશ્ચ તસ્મિન્.

વસ્ત્રાઽન્ન-પાનં શયનં ચ નાના કૃત્વાઽવકાશે રુચિ-સંપ્રક્wxલ્qqપ્તમ્
તાન્ પ્રીતિ-માનાહ મુનિસ્ તતઃ સ્મ "નિવધ્વમાધ્વં, પિબતાઽત્ત શેધ્વમ્.

તે ભુક્તવન્તઃ સુ-સુખં વસિત્વા વાસાંસ્યુષિત્વા રજનીં પ્રભાતે
દ્રુતં સમધ્વા રથ-વાજિ-નાગૈર્ મન્દાકિનીં રમ્ય-વનાં સમીયુઃ.

વૈખાનસેભ્યઃ શ્રુત-રામ-વાર્તાસ્ તતો વિશિઞ્જાન-પતક્ત્રિ-સઙ્ઘમ્
અભ્રં-લિહાઽગ્રં રવિ-માર્ગ-ભઙ્ગમ્ આનંહિરે ઽદ્રિં પ્રતિ ચિત્ર-કૂટમ્.

દૃષ્ટ્વોર્ણુવાનાન્ કકુભો બલૌઘાન્ વિતત્ય શાર્ઙ્ગં કવચં પિનહ્ય
તસ્થૌ સિસંગ્રામયિષુઃ શિતેષુઃ સૌમિત્રિરક્ષિ-ભ્રુવમુજ્જિહાનઃ

શુક્લોત્તરાસઙ્ગ-ભૃતો વિ-શસ્ત્રાન્ પાદૈઃ શનૈરાપતતઃ પ્ર-મન્યૂન્
ઔહિષ્ટ તાન્ વીત-વિરુદ્ધ-બુદ્ધીન્ વિવન્દિષૂન્ દાશરથિઃ સ્વ-વર્ગ્યાન્

સ-મૂલ-કાષં ચકષૂ રુદન્તો રામાઽન્તિકં બૃંહિત-મન્યુ-વેગાઃ
આવેદયન્તઃ ક્ષિતિ-પાલમુચ્ચૈઃ- કારં મૃતં રામ-વિયોગ-શોકાત્

ચિરં રુદિત્વા કરુણં સ-શબ્દં ગોત્રાઽભિધાયં સરિતં સમેત્ય
મધ્યે-જલાદ્ રાઘવ-લક્ષ્મણાભ્યાં પ્રત્તં જલં દ્વ્યઞ્જલમન્તિકેઽપામ્.

"અરણ્ય-યાને સુ-કરે પિતા મા પ્રાયુઙ્ક્ત, રાજ્યે બત દુષ્-કરે ત્વામ્,
મા ગાઃ શુચં વીર !, ભરં વહા ઽમુમ્," આભાષિ રામેણ વચઃ કનીયાન્.

"કૃતી શ્રુતી વૃદ્ધ-મતેષુ ધીમાંસ્ ત્વં પૈતૃકં ચેદ્ વચનં ન કુર્યાઃ,
વિચ્છિદ્યમાને ઽપિ કુલે પરસ્ય પુંસઃ કથં સ્યાદિહ પુત્ર-કામ્યા.

અસ્માકમુક્તં બહુ મન્યસે ચેદ્, યદીશિષે ત્વં ન મયિ સ્થિતે ચ,
જિહ્રેષ્ય-તિષ્ઠન્ યદિ તાત-વાક્યે, જહીહિ શઙ્કાં, વ્રજ, શાધિ પૃથ્વીમ્."

"વૃદ્ધૌરસાં રાજ્ય-ધુરાં પ્રવોઢું કથં કનીયાનહમુત્સહેય,
મા માં પ્રયુક્થાઃ કુલ-કીર્તિ-લોપે," પ્રાહ સ્મ રામં ભરતોઽપિ ધર્ય્મમ્.

"ઊર્જસ્-વલં હસ્તિ-તુરઙ્ગમેતદ્, અમૂનિ રત્નાનિ ચ રાજ-ભાઞ્જિ,
રાજન્યકં ચૈતદહં ક્ષિતીન્દ્રસ્ ત્વયિ સ્થિતે સ્યામિતિ શાન્તમૈતત્."

ઇતિ નિગદિતવન્તં રાઘવસ્ તં જગાદ "વ્રજ ભરત ! ગૃહીત્વા પાદુકે ત્વં મદીયે,
ચ્યુત-નિખિલ-વિશઙ્કઃ પૂજ્યમાનો જનૌઘૈઃ સકલ-ભુવન-રાજ્યં કારયા ઽસ્મન્-મતેન"