રત્નાવલીનાટિકા · અધ્યાય 2
સુસંગતા । હદ્ધી હદ્ધી । અધ કહિં દાણિં મમ હત્થે ઇમં સારિઅં ણિક્ખિવિઅ ગદા મે પિઅસહી સાઅરિઆ ભવિસ્સદિ । અન્યતો દૃષ્ટ્વા । એસા ખુ ણિઉણિઆ ઇદો જ્જેવ્વ આઅચ્છદિ ।
તતઃ પ્રવિશતિ નિપુણિકા ।
નિપુણિકા । ઉવલદ્ધો ક્ખુ મએ ભટ્ટિણો વુત્તન્તો । તા જાવ ગદુઅ ભટ્ટિણીએ ણિવેદેમિ । ઇતિ પરિક્રામતિ ।
સુસંગતા । હલા ણિઉણિએ । કહિં દાણિં તુમં વિમ્હઆખિત્તહિઅઆ વિઅ ઇધટ્ઠિદં મં અવધીરિઅ ઇદો અદિક્કમસિ ।
નિપુણિકા । કધં । સુસંગદા । હલા સુસંગદે । સુટ્ઠુ તએ જાણિદં । એદં ખુ મમ વિમ્હઅસ્સ કારણં । અજ્જ કિલ ભટ્ટા સિરિપવ્વદાદો આઅદસ્સ સિરિખણ્ડદાસણામધેઅસ્સ ધમ્મિઅસ્સ સઆસાદો અઆલકુસુમસંજણણદોહલં સિક્ખિઅ અત્તણો પરિગહિદં ણોમાલિઅં કુસુમસમિદ્ધિસોહિદં કરિસ્સદિ ત્તિ એદં વુત્તન્તં દેવીએ ણિવેદિદું પેસિદ મ્હિ । તુમં ઉણ કહિં પત્થિદા ।
સુસંગતા । પિઅસહિં સાઅરિઅં અણ્ણેસિદું ।
નિપુણિકા । દિટ્ઠા મએ સાઅરિઆ ગહિદસમુગ્ગઅચિત્તફલઅવટ્ટિઆ કઅલીહરં પવિસન્તી । તા ગચ્છ પિઅસહિં । અહં પિ દેવીસઆસં ગમિસ્સં ।
ઇતિ નિષ્ક્રાન્તે ।
ઇતિ પ્રવેશકઃ ।
તતઃ પ્રવિશતિ ગૃહીતચિત્રફલકા મદનાવસ્થાં નાટયન્તી સાગરિકા ।
સાગરિકા । હિઅઅ । પસીદ પસીદ । કિં ઇમિણા આઆસમેત્તફલએણ દુલ્લહજણપત્થણાણુબન્ધેણ । અણ્ણં ચ । જેણ જ્જેવ્વ દિટ્ઠમેત્તેણ ઈદિસો સંતાવો વટ્ટદિ પુણો વિ તં જેવ્વ પેક્ખિદું અહિલસસિ ત્તિ અહો દે મૂઢદા । અદિણિસંસ હિઅઅ । જમ્મદો પહુદિ સહ સંવડ્ઢિદં ઇમં જણં પરિચ્ચૈઅ ખણમેત્તદંસણપરિચિદં જણં અણુઅચ્છન્તો ણ લજ્જસિ । અધ વા કો તુહ દોસો । અણઙ્ગસરપડણભીદેણ તએ એવ્વં અજ્ઝવસિદં । ભોદુ । અણઙ્ગં દાવ ઉવાલહિસ્સં । સાસ્રમ્ । ભઅવં કુસુમાઉહ । ણિજ્જિદસુરાસુરો ભવિઅ ઇત્થીજણં પહરન્તો ણ લજ્જસિ । સવ્વધા મમ મન્દભાઇણીએ ઇમિણા દુણ્ણિમિત્તેણ અવસ્સં મરણં ઉવટ્ઠિદં । ફલકમ્ અવલોક્ય । તા જાવ ણ કો વિ ઇધ આઅચ્છદિ તાવ આલેક્ખસમપ્પિદં તં અહિમદં જણં પેક્ખિઅ જધાસમીહિદં કરિસ્સં । સાવષ્ટમ્ભમ્ એકમના ભૂત્વા નાટ્યેન ફલકં ગૃહીત્વા નિઃશ્વસ્
ય । જૈ વિ અદિસદ્ધસેણ વેવદિ અઅં અદિમેત્તં મે અગ્ગહત્થો તધા વિ તસ્સ જણસ્સ અણ્ણો દંસણોવાઓ ણત્થિ ત્તિ જધા તધા આલિહિઅ પેક્ખિસ્સં । ઇતિ નાટ્યેન લિખતિ ।
તતઃ પ્રવિશતિ સુસંગતા ।
સુસંગતા । એદં ખુ કઅલીહરં । તા જાવ પવિસામિ । પ્રવિશ્યાવલોક્ય ચ સવિસ્મયં । કિં ઉણ એસા ગરુઆણુરાઆખિત્તહિઅઆ આલિહન્તી ણ મં પેક્ખદિ । તા જાવ દિટ્ઠિપધં સે પરિહરિઅ ણિરૂવૈસ્સં । સ્વૈરં પૃષ્ઠતો ઽસ્યાઃ સ્થિત્વા દૃષ્ટ્વા ચ સહર્ષમ્ । કધં । ભટ્ટા આલિહિદો । સાહુ સાઅરિએ સાહુ । અધ વા ણ કમલાઅરં વજ્જિઅ રાઅહંસી અણ્ણસ્સિં અહિરમદિ ।
સાગરિકા । સબાષ્પમ્ । આલિહિદો મએ એસો । કિં ઉણ ણિવડન્તબાહસલિલા મે દિટ્ઠી પેક્ખિદું ણ પહવદિ । ઊર્ધ્વમ્ અશ્રૂણિ સંહરન્તી સુસંગતાં દૃષ્ટ્વોત્તરીયેણ પ્રચ્છાદયન્તી વિલોક્ય સ્મિતં કૃત્વા । કધં । સુસંગદા । સહિ સુસંગદે । ઇદો ઉવવિસ ।
સુસંગતા । ઉપવિશ્ય ફલકં દૃષ્ટ્વા ચ । સહિ । કો એસો તએ આલિહિદો ।
સાગરિકા । સહિ । ણં પૌત્તમહૂસવો ભઅવં અણઙ્ગો ।
સુસંગતા । સવિસ્મયં । અહો દે ણિઉણત્તણં । કિં ઉણ સુણ્ણં વિઅ ચિત્તં પડિભાદિ । તા અહં પિ આલિહિઅ રદિસણાધં કરિસ્સં । વર્તિકાં ગૃહીત્વા નાટ્યેન લિખતિ ।
સાગરિકા । વિલોક્ય સક્રોધમ્ । સહિ । કીસ તએ અહં એત્થ આલિહિદા ।
સુસંગતા । સહિ । કિં અઆરણે કુપ્પસિ । જાદિસો તએ કામદેવો આલિહિદો તાદિસી મએ રદી આલિહિદા । તા અણ્ણધાસંભાવિણિ કિં તુહ એદિણા આલવિદેણ । કધેહિ સવ્વં વુત્તન્તં ।
સાગરિકા । સલજ્જા સ્વગતમ્ । ણં જાણિદ મ્હિ પિઅસહીએ । પ્રકાશમ્ । પિઅસહિ । મહદી ખુ મે લજ્જા । તા તધા કરેસુ જધા ણ અવરો કો વિ એદં વુત્તન્તં જાણિસ્સદિ ।
સુસંગતા । સહિ । મા લજ્જ મા લજ્જ । ઈદિસસ્સ કણ્ણઆરઅનસ્સ અવસ્સં જેવ્વ ઈદિસે વરે અહિલાસેણ હોદવ્વં । તધા વિ જધા ણ કો વિ અવરો એદં વુત્તન્તં જાણિસ્સદિ તધા કરેમિ । એદાએ ઉણ મેધાવિણીએ સારિઆએ એત્થ કારણેણ હોદવ્વં । કદા વિ એસા ઇમસ્સ આલાવસ્સ ગહિદક્ખરા કસ્સ વિ પુરદો મન્તૈસ્સદિ ત્તિ ।
સાગરિકા । સહિ । અદો વિ મે અધિઅદરં સંતાવો વટ્ટદિ ।
સુસંગતા । સાગરિકાયા હૃદયે હસ્તં દત્ત્વા । સહિ । સમસ્સસ સમસ્સસ । જાવ ઇમાદો દિગ્ઘિઆદો ણલિણીવત્તઆઇં મુણાલિઆઓ અ ગેણ્હિઅ લહું લહું આઅચ્છામિ । નિષ્ક્રમ્ય પુનઃ પ્રવિષ્ટા નાટ્યેન નલિનીપત્ત્રાણિ સાગરિકાયા હૃદયે નિક્ષિપતિ ।
સાગરિકા । સહિ । અવણેહિ ઇમાઇં ણલિણીવત્તાઇં મુણાલિઆઓ અ । અલં એદિણા । કીસ અઆરણે અત્તાણઅં આઆસેસિ । ણં ભણામિ ।
દુલ્લહજણાણુરાઓલજ્જા ગરુઈ પરવ્વસો અપ્પા ।
પિઅસહિ વિસમં પેમ્મંમરણં સરણં ણવરમ્ એક્કં ॥ 26 ॥ (2.1)
ઇતિ મૂર્છતિ ।
નેપથ્યે કલકલઃ ।
કણ્ઠે કૃત્તાવશેષં કનકમયમ્ અધઃ શૃઙ્ખલાદામ કર્ષન્
ક્રાન્ત્વા દ્વારાણિ હેલાચલચરણરણત્કિઙ્કિણીચક્રવાલઃ ।
દત્તાતઙ્કો ઽઙ્ગનાનામ્ અનુસૃતસરણિઃ સંભ્રમાદ્ અશ્વપાલૈઃ
પ્રભ્રષ્ટો ઽયં પ્લવઙ્ગઃ પ્રવિશતિ નૃપતેર્ મન્દિરં મન્દુરાયાઃ ॥ 27 ॥ (2.2)
અપિ ચ ।નષ્ટં વર્ષવરૈર્ મનુષ્યગણનાભાવાદ્ અપાસ્ય ત્રપામ્
અન્તઃ કઞ્ચુકિકઞ્ચુકસ્ય વિશતિ ત્રાસાદ્ અયં વામનઃ ।
પર્યન્તાશ્રયિભિર્ નિજસ્ય સદૃશં નામ્નઃ કિરાતૈઃ કૃતં
કુબ્જા નીચતયૈવ યાન્તિ શનકૈર્ આત્મેક્ષણાશઙ્કિનઃ ॥ 28 ॥ (2.3)
સુસંગતા । આકર્ણ્ય સસંભ્રમમ્ । સહિ । ઉટ્ઠેહિ ઉટ્ઠેહિ । એસો ક્ખુ દુટ્ઠવાણરો ઇદો જ્જેવ્વ આઅચ્છદિ ।
સાગરિકા । કિં દાણિં કરિસ્સં ।
સુસંગતા । એહિ । ઇમસ્સિં તમાલવિડવન્ધઆરે પવિસિઅ એદં અદિવાહેમ્હ ।
ઇતિ પરિક્રમ્યૈકાન્તે પર્યવસ્થિતે ।
સાગરિકા । સુસંગદે । કધં । તએ ચિત્તફલઓ ઉજ્ઝિદો । કદા વિ કો વિ તં પેક્ખિસ્સદિ ।
સુસંગતા । ઐ સુટ્ઠિદે । કિં અજ્જ વિ ચિત્તફલએણ કરિસ્સસિ । એસો વિ દધિભત્તલમ્પડો એદં પઞ્જરં ઉગ્ઘાડિઅ દુટ્ઠવાણરો અદિક્કન્તો । એસા ખુ મેધાવિણી ઉડ્ડીણા અણ્નદો ગચ્છદિ । તા એહિ । લહું અણુસરમ્હ ।
સાગરિકા । સહિ । એવ્વં કરેમ્હ ।
ઇતિ પરિક્રામતઃ ।
નેપ્થ્યે । હી હી ભો । અચ્છરીઅં અચ્છરીઅં ।
સાગરિકા । સભયં વિલોક્ય । સુસંગદે । જાણીઅદિ । પુણો વિ દુટ્ઠવાણરો જ્જેવ્વ આઅચ્છદિ ત્તિ ।
સુસંગતા । દૃષ્ટ્વા વિહસ્ય । ઐ કાદરે । મા ભાઆહિ । ભટ્ટિણો પરિવાસવત્તી ખુ એસો અજ્જ વસન્તઓ ।
તતઃ પ્રવિશતિ વિદૂષકઃ ।
વિદૂષકઃ । હી હી ભો । અચ્છરીઅં અચ્છરીઅં । સાહુ રે સિરિકણ્ડદાસ ધમ્મિઅ સાહુ ।
સાગરિકા સસ્પૃહમ્ અવલોકયતિ ।
સુસંગતા । સહિ । કિં એદિણા દિટ્ઠેણ । દૂરીભૂદા ખુ સારિઆ । તા અણુસરમ્હ ।
ઇતિ નિષ્ક્રાન્તે ।
વિદૂષકઃ । સાહુ રે સિરિકણ્ડદાસ સાહુ । જેણ દિણ્ણમેત્તેણ જ્જેવ્વ દોહલએણ ઈદિસી ણોમાલિઆ સંવુત્તા જેણ ણિરન્તરુબ્ભિણ્ણકુસુમગુચ્છચ્છાદિદવિડવા ઉવહસન્તી વિઅ લક્ખીઅદિ દેવીપરિગહિદં માહવીલદં । તા જાવ ગદુઅ પિઅવઅસ્સસ્સ ણિવેદેમિ । પરિક્રમ્યાવલોક્ય ચ । એસો ક્ખુ પિઅવઅસ્સો તસ્સ દોહલઅસ્સ લદ્ધપ્પચ્ચઅદાએ પરોક્ખં પિ તં ણોમાલિઅં પચ્ચક્ખં વિઅ કુસુમિદં પેક્ખન્તો હરિસુપ્ફુલ્લલોઅણો ઇદો જ્જેવ્વ આઅચ્છદિ । તા જાવ ણં ઉવસપ્પામિ । ઇતિ રાજાનં પ્રતિ ગતઃ ।
તતઃ પ્રવિશતિ યથાનિર્દિષ્ટો રાજા ।
રાજા । સહર્ષં ।
ઉદ્દામોત્કલિકાં વિપાણ્ડુરરુચં પ્રારબ્ધજૃમ્ભાં ક્ષણાદ્
આયાસં શ્વસનોદ્ગમૈર્ અવિરલૈર્ આતન્વતીમ્ આત્મનઃ ।
અદ્યોદ્યાનલતામ્ ઇમાં સમદનાં નારીમ્ ઇવાન્યાં ધ્રુવં
પશ્યન્ કોપવિપાટલદ્યુતિ મુખં દેવ્યાઃ કરિષ્યામ્ય્ અહમ્ ॥ 29 ॥ (2.4)
વિદૂષકઃ । સહસોપસૃત્ય । જઅદુ જઅદુ પિઅવઅસ્સો । ભો વઅસ્સ । દિટ્ઠિઆ વડ્ઢસિ । જેણ દિણ્ણમેત્તેણ ઇતિ પુણઃ પઠતિ ।
રાજા । કઃ સંદેહઃ । અચિન્ત્યો હિ મણિમન્ત્રૌષધીનાં પ્રભાવઃ । તદ્ આદેશય માર્ગં યેન વયમ્ અપિ તદાલોકનેન ચક્ષુષઃ ફલમ્ અનુભવામઃ ।
વિદૂષકઃ । સાટોપમ્ । એદુ એદુ ભવં ।
ઇત્ય્ ઉભૌ પરિક્રામતઃ ।
વિદૂષકઃ । આકર્ણ્ય સભયં નિવૃત્ય રાજાનં હસ્તે ગૃહીત્વા સસંભ્રમમ્ । ભો વઅસ્સ । એહિ । પલાઅમ્હ ।
રાજા । કિમ્ અર્થમ્ ।
વિદૂષકઃ । ભો । એદસ્સિં બૌલપાઅવે કો વિ ભૂદો પડિવસદિ ।
રાજા । ધિઙ્ મૂર્ખ । વિશ્રબ્ધં ગમ્યતામ્ । કુત ઈદૃશાનામ્ અત્ર સંભવઃ ।
વિદૂષકઃ । ફુડક્ખરં જેવ્વ મન્તેદિ । જૈ મમ વઅણં ણ પત્તિઆઅસિ તા અગ્ગદો ભવિઅ સઅં જેવ્વ આઅણ્ણેહિ ।
રાજા । તથા કૃત્વા શ્રુત્વા ચ ।
સ્પષ્તાક્ષરમ્ ઇદં તાવન્ મધુરં સ્ત્રીસ્વભાવતઃ ।
અલ્પાઙ્ગત્વાદ્ અનિર્હ્રાદિ મન્યે વદતિ શારિકા ॥ 30 ॥ (2.5)
ઊર્ધ્વં નિરૂપ્ય સ્મિતં કૃત્વા । શારિકૈવ ।
વિદૂષકઃ । ઊર્ધ્વં નિરૂપ્ય । કધં । સચ્ચં જેવ્વ સારિઆ ।
રાજા । વિહસ્ય । એવમ્ ।
વિદૂષકઃ । ભો વઅસ્સ । તુમં ભઆલુઓ જેણ સારિઅં ભૂદં તિ મન્તેસિ ।
રાજા । ધિઙ્ મૂર્ખ । યદ્ આત્મના કૃતમ્ તન્ મયિ સંભાવયસિ ।
વિદૂષકઃ । ભો । જૈ એવ્વં મા ખુ મં ણિવારેસુ । સરોષં દણ્ડકકાષ્ઠમ્ ઉદ્યમ્ય । આ દાસીએ ધીએ સારિએ । તુમં જણાસિ । સચ્ચં જેવ્વ બમ્હણો ભઆદિ ત્તિ । તા ચિટ્ઠ દાવ । ઇમિણા પિસુણજણહિઅઅકુડિલેણ દણ્ડઅટ્ઠેણ પરિપક્કં વિઅ ફલં ઇમાદો બૌલપાઅવાદો તુમં પાડૈસ્સં । ઇતિ હન્તુમ્ ઉદ્યતઃ ।
રાજા । નિવારયન્ । કિમ્ અપ્ય્ એષા રમણીયં વ્યાહરતિ । તત્ કિં એનાં ત્રાસયસિ । શૃણુવસ્ તાવત્ ।
ઇત્ય્ આકર્ણયતઃ ।
વિદૂષકઃ । ભો । એસા ભણાદિ । સહિ । કો એસો તએ આલિહિદો । સહિ । ણં પૌત્તમહૂસવો ભઅવં અણઙ્ગો ત્તિ । પુણો વિ એસા ભણાદિ । સહિ । કીસ તએ અહં એત્થ આલિહિદા । સહિ । કિં અઆરણે કુપ્પસિ । જાદિસો તએ કામદેવો આલિહિદો તાદિસી મએ રદી આલિહિદા । તા અણ્ણધાસંભાવિણિ । કિં તુએ એદિણા આલવિદેણ । કધેહિ સવ્વં વુત્તન્તં તિ । ભો વઅસ્સ । કિં ણેદં ।
રાજા । વયસ્ય । એવં તર્કયામિ । કયાપિ હૃદયવલ્લભો ઽનુરાગાદ્ આલિખ્ય કામદેવવ્યપદેશેન નિહ્નુતઃ । તત્સખ્યાપિ પ્રત્યભિજ્ઞાય વૈદગ્ધ્યાત્ સાપિ તત્રૈવ રતિવ્યપદેશેનાલિખિતેતિ ।
વિદૂષકઃ । છોટિકાં દત્ત્વા । જુજ્જદિ ક્ખુ એદં ।
રાજા । વયસ્ય । તૂષ્ણીં ભવ । પુનર્ અપ્ય્ એષા વ્યાહરતિ ।
વિદૂષકઃ । પુનર્ આકર્ણ્ય । ભો । એસા ભણાદિ । મા લજ્જા મા લજ્જા । ઈદિસસ્સ કણ્ણઆરઅણસ્સ અવસ્સં જેવ્વ ઈદિસે વરે અહિલાસેણ હોદવ્વં તિ । ભો વઅસ્સ । જા એસા આલિહિદા સા ખુ કણ્ણઆ દંસણીઆ ।
રાજા । યદ્ય્ એવમ્ અવહિતૌ શૃણુવસ્ તાવત્ । અસ્ત્ય્ અવકાશો ઽસ્માકં કૌતૂહલસ્ય ।
વિદૂષકઃ । પુનર્ આકર્ણ્ય । ભો । સુદં તએ જં એદાએ મન્તિદં । સહિ । અવણેહિ ઇમાઇં ણલિણીવત્તાઇં મુણાલિઆઓ અ । અલં એદિણા । કીસ અઆરણે અત્તાણઅં આઆસેસિ ત્તિ ।
રાજા । વયસ્ય । ન કેવલ શ્રુતમ્ અભિપ્રાયો ઽપિ લક્ષિત એવ ।
વિદૂષકઃ । ભો । મા પણ્ડિદગવ્વં ઉવ્વહ । અહં દે સવ્વં સુણિઅ વક્ખાણૈસ્સં । સુણમ્હ દાવ । કિં કુરુકુરાઅદિ દાસીએ ધીઆ સારિઆ ।
રાજા । યુક્તમ્ અભિહિતમ્ ।
પુનર્ આકર્ણયતઃ ।
વિદૂષકઃ । ભો । એસા દાસીએ ધીઆ ચદુવ્વેદી વિઅ બમ્હણો રિચાઇં પઢિદું પૌત્તા ।
રાજા । વયસ્ય । કિમ્ અપ્ય્ અન્યચેતસા મયા નાવધારિતમ્ । તત્ કથય । કિમ્ અન્યોક્તમ્ ।
વિદૂષકઃ । ભો । એદં એદાએ પઢિદં । દુલ્લહ ઇત્યાદિ પુનઃ પઠતિ ।
રાજા । વિહસ્ય । સાધુ મહાબ્રાહ્મણ સાધુ । કો ઽન્ય એવંવિધં બ્રાહ્મણં ભવન્તં મુક્ત્વૈવંવિધાનામ્ ઋચામ્ અભિજ્ઞઃ ।
વિદૂષકઃ । કિં ખુ દાણિં એદં ।
રાજા । મૂર્ખ । ગાથિકેયમ્ । કયાપિ શ્લાઘ્યયૌવનયા પ્રિયતમમ્ અનાસાદયન્ત્યા જીવિતનિરપેક્ષયોક્તમ્ ।
વિદૂષકઃ । ઉચ્ચૈર્ વિહસ્ય । અહહ । કિં એદેહિં વક્કભણિદેહિં । ઉજ્જુઅં જેવ્વ કિં ણ ભણાસિ જધા । મં અણાસાદઅન્તીએ ત્તિ । અણ્ણધા કો અણ્ણો કુસુમચાવવવદેસેણ ણિણ્હૂવીઅદિ । ઉચ્ચૈર્ વિહસ્ય । અહહ ।
રાજા । ઊર્ધ્વમ્ અવલોક્ય । ધિઙ્ મૂર્ખ । કિમ્ ઉચ્ચૈર્ વિહસતા ત્યયેયમ્ ઉત્ત્રાસિતા યેનોડ્ડીયાન્ય્ અત્ર ક્વાપિ ગતા ।
ઉભૌ નિરૂપયતઃ ।
વિદૂષકઃ । વિલોક્ય । ભો એસા ખુ કઅલીહર ગદા । તા લહું અણુસરમ્હ ।
રાજા । એવં ભવતુ । પરિક્રમ્ય ।
દુર્વારાં મદનશરવ્યથાં વહન્ત્યા
કામિન્યા યદ્ અભિહિતં પુરઃ સખીનામ્ ।
તદ્ ભૂયઃ શિશુશુકશારિકાભિર્ ઉક્તં
ધન્યાનાં શ્રવણપથાતિથિત્વમ્ એતિ ॥ 31 ॥ (2.5)
વિદૂષકઃ । ભો વઅસ્સ । એદં કઅલીહરં । જાવ પવિસમ્હ ।
ઇત્ય્ ઉભૌ પ્રવિશતઃ ।
વિદૂષકઃ । કિં એદાએ દાસીએ ધીઆએ સારિઆએ । ઇધ દાવ મન્દમારુદુવ્વેલ્લિદબાલકઅલીદલસીદલે સિલાદલે ઉવવિસિઅ મુહુત્તઅં વીસમ્હ ।
રાજા । યદ્ અભિરુચિતં ભવતે ।
ઇત્ય્ ઉપવિશતઃ ।
રાજા દુર્વારામિત્યાદિ પુનઃ પઠતિ ।
વિદૂષકઃ । પાર્શ્વતો ઽવલોક્ય । એદિણા ખુ ઉણ ઉગ્ઘાડિદદુવારેણ તાએ સારિઆએ પઞ્જરેણ હોદવ્વં ।
રાજા । વયસ્ય । નિરૂપ્યતામ્ ।
વિદૂષકઃ । જં ભવં આણવેદિ । પરિક્રમ્યાવલોક્ય ચ । એસો વિ ચિત્તફલઓ । જાવ ણં ગેણ્હામિ । ફલકં ગૃહીત્વા નિરૂપ્ય ચ સહર્ષમ્ । ભો વઅસ્સ । દિટ્ઠિઆ વડ્ઢસિ ।
રાજા । સકૌતુકમ્ । વયસ્ય । કિમ્ એતત્ ।
વિદૂષકઃ । ભો । એદં ખુ તં જં મએ ભણિદં । તુમં જેવ્વ એત્થ આલિહિદો । અણ્ણધા કો અણ્ણો કુસુમચાવવવદેસેણ ણિણ્હૂવીઅદિ ત્તિ ।
રાજા । સહર્ષં હસ્તૌ પ્રસાર્ય । સખે । ઉપનય ।
વિદૂષકઃ । ભો । ણ એદં દંસૈસ્સં । સા વિ કણ્ણઆ ઇધ જ્જેવ્વ આલિહિદા ચિટ્ઠદિ । તા કિં પારિતોસિએણ વિણા ઈદિસં કણ્ણઆરઅણં દંસીઅદિ ।
રાજા । કટકં સમર્પયન્ન્ એવ બલાદ્ ગૃહીત્વા સવિસ્મયં પશ્યતિ । વયસ્ય ।
લીલાવધૂતપદ્માકથયન્તી પક્ષપાતમ્ અધિકં નઃ ।
માનસમ્ ઉપૈતિ કેયઞ્ચિત્રગતા રાજહંસીવ ॥ 32 ॥ (2.8)
અપિ ચ ।વિધાયાપૂર્વપૂર્ણેન્દુમ્ અસ્યા મુખમ્ અભૂદ્ ધ્રુવમ્ ।
ધાતા નિજાસનામ્ભોજવિનિમીલનદુઃસ્થિતઃ ॥ 33 ॥ (2.9)
તતઃ પ્રવિશતિ સાગરિકા સુસંગતા ચ ।
સુસંગતા । સહિ । ણ સમાસાદિદા સારિઆ । ચિત્તફલઅં પિ દાવ ઇમાદો કઅલીહરાદો ગેણ્હિઅ લહું ગચ્છમ્હ ।
સાગરિકા । સહિ । એવ્વં કરેમ્હ ।
ઇત્ય્ ઉપસર્પતઃ ।
વિદૂષકઃ । ભો । કીસ ઉણ એસા અવણદમુહી આલિહિદા ।
સુસંગતા । આકર્ણ્ય । સહિ । જધા વસન્તઓ મન્તેદિ તધા તક્કેમિ । ભટ્ટિણો વિ ઇધ જ્જેવ્વ હોદવ્વં તિ । તા કઅલીગુમ્મન્તરિદાઓ ભવિઅ પેક્ખમ્હ ।
ઇત્ય્ ઉભે આકર્ણયતઃ ।
રાજા । વયસ્ય । પશ્ય પશ્ય । વિધાયાપૂર્વપૂર્ણેન્દુમ્ ઇત્યાદિ પુનઃ પઠતિ ।
સુસંગતા । સહિ । દિટ્ઠિઆ વડ્ઢસિ । એસો દે પિઅવલ્લહો તુમં જેવ્વ ણિવ્વણ્ણઅન્તો ચિટ્ઠદિ ।
સાગરિકા । સહિ । કિં એત્થ પરિહાસસીલદાએ ઇમં જણં લહું કરેસિ ।
વિદૂષકઃ । રાજાનં ચાલયિત્વા । ણં ભણામિ । કીસ એસા અવણદમુહી આલિહિદ ત્તિ ।
રાજા । વયસ્ય । નનુ શારિકયૈવ સર્વમ્ આવેદિતમ્ ।
સુસંગતા । દંસિદં ખુ મેધાવિણીએ અત્તણો મેધાવિત્તણં ।
વિદૂષકઃ । ભો । અવિ સુહઅદિ દે એસા લોઅણાઇં ણ વા ।
સાગરિકા । સસાધ્વસં સ્વગતં । કિં એસો ભણિસ્સદિ ત્તિ જં સચ્ચં મરણજીવિદાણં અન્તરે વટ્ટામિ ।
રાજા । વયસ્ય । કિમ્ ઉચ્યતે । મુખયતીતિ । પશ્ય ।
કૃચ્છેણોરુયુગં વ્યતીત્ય સુચિરં ભ્રાન્ત્વા નિતમ્બસ્યલે
મધ્યે ઽસ્યાસ્ત્રીવલીતરઙ્ગવિષમે નિઃષ્પન્દતામ્ આગતા
મે દૃષ્ટિસ્ તૃષિતેવ સંપ્રતિ શનૈર્ આરુહ્ય તુઙ્ગૌ સ્તનૌ
સાકાઙ્ક્ષં મુહુર્ ઈક્ષતે જલલવપ્રસ્યન્દિની લોચને ॥ 34 ॥ (2.9)
સુસંગતા । સહિ । સુદં તએ ।
સાગરિકા । સહિ । તુમં જેવ્વ સુણ જાએ આલેક્ખવિણ્ણાણં વણ્ણીઅદિ ।
વિદૂષકઃ । ભો વઅસ્સ । જસ્સ ઉણ ઈદિસીઓ વિ પિઅસમાગમં બહુમણ્ણન્તિ તસ્સ દે અત્તણો ઉવરિ કો પરિહવો જેણ ઇમાએ જ્જેવ્વ આલિહિદં અત્તાણઅં ણ પેક્ખસિ ।
રાજા । નિવર્ણ્ય । વયસ્ય । અનયાલિખિતો ઽહમ્ ઇતિ યત્ સત્યમ્ ઇદાનીમ્ આત્મન્ય્ એવ બહુમાનઃ । તત્ કથં ન પશ્યામિ ।
ભાતિ પતિતો લિખન્ત્યાસ્ તસ્યા બાષ્પામ્બુશીકરકણૌઘઃ ।
સ્વેદોદ્ગમ ઇવ કરતલસંસ્પર્શાદ્ એવ મે વપુષિ ॥ 35 ॥ (2.10)
સાગરિકા । આત્મગતમ્ । હિઅઅ । સમસ્સસ સમસ્સસ । મણોરધો વિ દે એત્તિઅં ભૂમિં ણ ગદો ।
સુસંગતા । સહિ । તુમં જેવ્વ એક્કા સલાહણીઆ જાએ ભટ્ટા એવ્વં સંતોસીઅદિ ।
વિદૂષકઃ । પાર્શ્વતો ઽવલોક્ય । ભો । એદં અવરં સરસકમલિણીદલમુણાલવિરૈદં તાએ મઅણાવત્થાસૂઅઅં સઅણીઅં લક્ખીઅદિ ।
રાજા । નિપુણં અભિલક્ષિતમ્ । તથા હિ ।
પરિમ્લાનં પીનસ્તનજઘનસઙ્ગાદુભયત-
સ્તનોર્ મધ્યસ્યાન્તઃ પરિમિલનમ્ અપ્રાપ્ય હરિતમ્ ।
ઇદં વ્યસ્તન્યાસં શ્લથભુજલતાક્ષેપવલનૈઃ
કૃશાઙ્ગ્યાઃ સંતાપં વદતિ બિસિનીપત્ત્રશયનમ્ ॥ 36 ॥ (2.11)
અપિ ચસ્થિતમ્ ઉરસિ વિશાલં પદ્મિનીપત્ત્રમ્ એતત્
કથયતિ ન તથાન્તર્ મન્મથોત્થામ્ અવસ્થામ્ ।
અતિશયપરિતાપગ્લાપિતાભ્યાં યથાસ્યાઃ
સ્તનયુગપરિણાહં મણ્ડલાભ્યાં બ્રવીતિ ॥ 37 ॥ (2.12)
વિદૂષકઃ । નાટ્યેન મૃણાલિકાં ગૃહીત્વા । ભો । અઅં અવરો તાએ જ્જેવ્વ પીણત્થણકિલિસ્સન્તકોમલમુણાલહારો । તા પેક્ખદુ ભવં ।
રાજા । ગૃહીત્વોરસિ વિન્યસ્ય । અયિ જડપ્રકૃતે ।
પરિચ્યુતસ્ તત્કુચકુમ્ભમધ્યાત્
કિં શોષમ્ આયાસિ મૃણાલહાર ।
ન સૂક્ષ્મતન્તોર્ અપિ તાવકસ્ય
તત્રાવકાશો ભવતઃ કથં સ્યાત્ ॥ 38 ॥ (2.13)
સુસંગતા । આત્મગતમ્ । હદ્ધી હદ્ધી । ગરુઆણુરાઆખિત્તહિઅઓ અસંબદ્ધં ભટ્ટા મન્તિદું પૌત્તો । તા ણ જુત્તં અદો અવરં ઉવેક્ખિદું । ભોદુ એવ્વં દાવ । પ્રકાશમ્ । સહિ । જસ્સ કદે તુમં આઅદા સો અઅં દે પુરદો ચિટ્ઠદિ ।
સાગરિકા । સાસૂયમ્ । સુસંગદે । કસ્સ કદે અહં આઅદા ।
સુસંગતા । વિહસ્ય । ઐ અણ્ણસઙ્કિદે । ણં ચિત્તફલઅસ્સ । તા ગેણ્હ એદં ।
સાગરિકા । સરોષમ્ । સુસંગદે । ઔસલ મ્હિ તુહ ઈદિસાણં આલાવાણં । તા ગમિસ્સં । ઇતિ ગન્તુમ્ ઇચ્ચતિ ।
સુસંગતા । સાગરિકાં ગૃહીત્વા । ઐ અસહણે । ઇધ દાવ મુહુત્તઅં ચિટ્ઠ । જાવ ઇમાદો કઅલીહરાદો ચિત્તફલઅં ગેણ્હિઅ આઅચ્છામિ । ઇતિ કદલીગૃહં પ્રવિશતિ ।
વિદૂષકઃ । સુસંગતાં દૃષ્ટ્વા સસંભ્રમમ્ । ભો વઅસ્સ । પચ્છાદેહિ એદં ચિત્તફલઅં । એસા ખુ દેવીએ પરિચારિઆ સુસંગદા આઅદા ।
રાજા પટાન્તેન ફલકં પ્રચ્છાદયતિ ।
સુસંગતા । ઉપસૃત્ય । જઅદુ જઅદુ ભટ્ટા ।
રાજા । સુસંગતે । કથમ્ અહમ્ ઇહસ્થો ભવન્ત્યા જ્ઞાતઃ ।
સુસંગતા । ભટ્ટા । ણ કેવલં તુમં ચિત્તફલએણ સમં સવ્વો વિ વુત્તન્તો મએ વિણ્ણાદો । તા દેવીએ ગદુઅ ણિવેદૈસ્સં । ઇતિ ગન્તુમ્ ઇચ્છતિ ।
વિદૂષકઃ । અપવાર્ય સભયમ્ । ભો । સવ્વં સંભાવીઅદિ । મુહરા ખુ એસા ગબ્ભદાસી । તા પરિતોસેહિ ણં ।
રાજા । યુક્તમ્ અભિહિતમ્ । સુસંગતાં હસ્તે ગૃહીત્વા । સુસંગતે । ક્રીડામાત્રમ્ એવૈતત્ । તથાપિ નાકારણે ત્વયા દેવી ખેદયિતવ્યા । કર્ણાભરણં સમર્પયતિ ।
સુસંગતા । પ્રણમ્ય સસ્મિતમ્ । ભટ્ટા । અલં સઙ્કાએ । મએ વિ ભટ્ટિણો પસાદેણ કીલિદં જેવ્વ । તા કિં કણ્ણાહરણએણ । એસો જ્જેવ્વ મે ગરુઓ પસાદો । જં કીસ તએ અહં એત્થ ચિત્તફલએ આલિહિદ ત્તિ કુવિદા મે પિઅસહી સાઅરિઆ । તા એસા જેવ્વ પસાદીઅદુ ।
રાજા । સસંભ્રમમ્ ઉત્થાય । ક્વાસૌ । ક્વાસૌ ।
સુસંગતા । એદુ એદુ ભટ્ટા ।
સર્વ ઉત્તિષ્ઠન્તિ ।
વિદૂષકઃ । ભો । અહં ગેણ્હામિ ચિત્તફલઅં । કદા વિ ઇમિણા પુણો વિ કજ્જં ભવિસ્સદિ ।
સર્વે કદલીગૃહાન્ નિષ્ક્રામન્તિ ।
સાગરિકા । રાજાનં દૃષ્ટ્વા સહર્ષં સમાધ્વસં સકમ્પં ચાત્માનં પ્રતિ । હદ્ધી હદ્ધી । એદં પેક્ખિઅ ણ સક્કણોમિ પદાદો પદં પિ ગન્તું । તા કિં દાણિં એત્થ કરિસ્સં ।
વિદૂષકઃ । સાગરિકાં દૃષ્ટ્વા । અચ્છરીઅં અચ્છરીઅં । ઈદિસં પિ ણામ કણ્ણઆરઅણં માણુસલોએ દીસદિ । તા તક્કેમિ । પઆવદિણો વિ એદં ણિમ્મિઅ વિમ્હઓ સમુપ્પણ્ણો ત્તિ ।
રાજા । વયસ્ય । મમાપ્ય્ એતદ્ એવ મનસિ વર્તતે ।
દૃશઃ પૃથુતરીકૃતા જિતનિજાબ્જપત્ત્રત્વિષશ્
ચતુર્ભિર્ અપિ સાધુ સાધ્વ્ ઇતિ મુખૈઃ સમં વ્યાહૃતમ્ ।
શિરાંસિ ચલિતાનિ વિસ્મયવશાદ્ ધ્રુવં વેધસા
વિધાય લલનાં જગત્ત્રયલલામ્ અભૂતામ્ ઇમામ્ ॥ 39 ॥ (2.14)
સાગરિકા । સાસૂયં સુસંગતામ્ અવલોક્ય । સુસંગદે । ઈદિસો ચિત્તફલઓ તએ આણિદો । ઇતિ ગન્તુમ્ ઇચ્ચતિ ।
રાજા ।
દૃષ્ટિં રુષા ક્ષિપસિ ભામિનિ યદ્ય્ અપીમાં
સ્નિગ્ધેયમ્ એષ્યતિ તથાપિ ન રૂક્ષભાવમ્ ।
ત્યક્ત્વા ત્વરાં વ્રજ પદસ્ખલિતૈર્ અયં તે
ખેદં ગમિષ્યતિ ગુરુર્ નિતરાં નિતમ્બઃ ॥ 40 ॥ (2.15)
સુસંગતા । ભટ્ટા । અદિકોવણા ખુ એસા । તા હત્થે ગેણ્હિઅ પસાદેહિ ણં ।
રાજા । સાનનદમ્ । યથાહ ભ્વતી । સાગરિકાં હસ્તે ગૃહીત્વા સ્પર્શં નાટયતિ ।
વિદૂષકઃ । ભો । એસા ખુ તએ અપુવ્વા સિરી સમાસાદિદા ।
રાજા । વયસ્ય । સત્યમ્ ।
શ્રીર્ એષા પાણિર્ અપ્ય્ અસ્યાઃ પારિજાતસ્ય પલ્લવઃ ।
કુતો ઽન્યથા પતત્ય્ એષ સ્વેદચ્છદ્મામૃતદ્રવઃ ॥ 41 ॥ (2.16)
અયિ । પ્રસીદ । ન ખલુ સખીજને યુક્તમ્ એવંવિધં કોપાનુબન્ધં કર્તુમ્ ।
સુસંગતા । સહિ । અદક્ખિણા સિ દાણિં તુમં જા એવ્વં ભટ્ટિણા હત્થે અવલમ્બિદા અજ્જ વિ કોવં ણ મુઞ્ચસિ ।
વિદૂષકઃ । એસા ખુ અવરા દેવી વાસવદત્તા ।
રાજા સચકિતં સાગરિકાં મુઞ્ચતિ ।
સાગરિકા । સુસંગદે । કિં દાણિં એત્થ કરિસ્સં ।
સુસંગતા । સહિ । એદાએ તમાલવીધિઆએ અન્તરિદાઓ ભવિઅ ણિક્કમમ્હ ।
ઇતિ નિષ્ક્રાન્તે ।
રાજા । વિલોક્ય સવિસ્મયમ્ । વયસ્ય । ક્વાસૌ દેવી વાસવદત્તા ।
વિદૂષકઃ । એદં મએ ભણિદં જધા । એસા ખુ અવરા દેવી વાસવદત્તા અદિદીહકોવણદાએ સંવુત્ત ત્તિ ।
રાજા । ધિઙ્ મૂર્ખ ।
પ્રાપ્તા કથમ્ અપિ દૈવાત્કણ્ઠમ્ અનીતૈવ સા પ્રકટરાગા ।
રત્નાવલીવ કાન્તામમ હસ્તાદ્ ભ્રંષિતા ભ્વતા ॥ 42 ॥ (2.17)
તતઃ પ્રવિશતિ વાસવદત્તા કાઞ્ચનમાલા ચ ।
વાસવદત્તા । હઞ્જે કઞ્ચણમાલે । અધ કેત્તિઅ દૂરે દાણિં સા અજ્જૌત્તપરિગહિદા ણોમાલિઆ ।
કાઞ્ચનમાલા । ભટ્ટિણિ । એદં કઅલીહરં અદિક્કમિઅ દીસદિ જ્જેવ્વ । તા એદુ ભટ્ટિણી ।
ઇતિ પરિક્રામતઃ ।
રાજા । વયસ્ય । ક્વેદાનીં પ્રિયતમા દ્રષ્ટવ્યા ।
કાઞ્ચનમાલા । ભટ્ટિણિ । જધા સમીવે ભટ્ટા મન્તેદિ તધા તક્કેમિ । તુમં જેવ્વ પડિવાલઅન્તો ચિટ્ઠદિ ત્તિ । તા ઉવસપ્પદુ ભટ્ટિણી ।
વાસવદત્તા । ઉપસૃત્ય । જઅદુ જઅદુ અજ્જૌત્તો ।
રાજા । અપવાર્ય । વયસ્ય । પ્રચ્છાદય ચિત્રફલકમ્ ।
વિદૂષકો ગૃહીત્વોત્તરીયેણ પ્રચ્છાદયતિ ।
વાસવદત્તા । અજ્જૌત્ત । કુસુમિદા ણોમાલિઆ ।
રાજા । દેવિ । પ્રથમમ્ અપ્ય્ આગતૈર્ અસ્માભિસ્ ત્વં ચિરયસીતિ નૈવ દૃષ્ટા । તદ્ એહિ । સહિતાવ્ એવ પશ્યાવ ।
વાસવદત્તા । નિવર્ણ્ય । અજ્જુત્તમુહરાએણ જ્જેવ્વ મએ જાણિદં જધા । કુસુમિદા સા ણોમાલિઅ ત્તિ । તા ણ ગમિસ્સં ।
વિદૂષકઃ । ભોદિ । જૈ એવ્વં તા જિદં અમ્હેહિં । ઇતિ બાહૂ પ્રસાર્ય નૃટ્યન્ કક્ષતટાત્ ફલકે નિપતિતે વિષાદં નાટયતિ ।
રાજાપવાર્ય વિદૂષકમ્ અઙ્ગુલ્યા તર્જયતિ ।
વિદૂષકઃ । અપવાર્ય । ભો । મા કુપ્પ । અહં જેવ્વ એત્થ જાણિસ્સં ।
કાઞ્ચનમાલા । ફલકં ગૃહીત્વા । પેક્ખદુ પેક્ખદુ ભટ્ટિણી । કિં એત્થ આલિહિદં ।
વાસવદત્તા । નિરૂપ્ય । અઅં અજ્જૌત્તો । ઇઅં પિ સાઅરિઆ । રાજાનં પ્રતિ । અજ્જુત્ત । કિં ણેદં ।
રાજા । સવૈલક્ષ્યમ્ અપવાર્ય । વયસ્ય । કિં બ્રવીમિ ।
વિદૂષકઃ । ભોદિ । અપ્પા કિલ દુક્ખં આલિહીઅદિ ત્તિ મમ વઅણં સુણિઅ પિઅવઅસ્સેણ એદં વિણ્ણાણં દંસિદં ।
રાજા । યથાહ વસન્તકસ્ તથૈવૈતત્ ।
વાસવદત્તા । ફલકં નિર્દિશ્ય । અજ્જુત્ત । એસા વિ જા અવરા તુહ સમીવે દીસદિ એદં કિં અજ્જવસન્તઅસ્સ વિણ્ણાણં ।
રાજા । સવૈલક્ષ્યસ્મિતમ્ । દેવિ । અલમ્ અન્યથા સંભાવિતેન । ઇયં હિ મયા સ્વચેતસૈવ પરિકલ્પ્યાલિખિતા ન તુ દૃષ્ટપૂર્વા ।
વિદૂષકઃ । ભોદિ । સચ્ચં । સવામિ બમ્હત્તણેણ જૈ ઈદિસી કદા વિ દિટ્ઠપુવ્વા ।
કાઞ્ચનમાલા । અપવાર્ય । ભટ્ટિણિ । ઘુણક્ખરં પિ કદા વિ સંવદદિ ।
વાસવદત્તા । અપવાર્ય । ઐ ઉજ્જુએ । વસન્તઓ ક્ખુ એસો । ણ જાણાસિ તુમં એદસ્સ વક્કભણિદં । પ્રકાશમ્ । અજ્જૌત્ત । મમ ઉણ એદં ચિત્તફલઅં પેક્ખન્તીએ સીસવેઅણા સમુપ્પણ્ણા । તા ગમિસ્સં ।
રાજા । પટાન્તેન ગૃહીત્વા । દેવિ ।
પ્રસીદેતિ બ્રૂયામ્ ઇદમ્ અસતિ કોપે ન ઘટતે
કરિષ્યામ્ય્ એવ નો પુનર્ ઇતિ ભવેદ્ અભ્યુપગમઃ ।
ન મે દોષો ઽસ્તીતિ ત્વમ્ ઇદમ્ અપિ ચ જ્ઞાસ્યસિ મૃષા
કિમ્ એતસ્મિન્ વક્તું ક્ષમમ્ ઇતિ ન વેદ્મિ પ્રિયતમે ॥ 43 ॥ (2.18)
વાસવદત્તા । સવિનયં પટાન્તમ્ આકર્ષન્તી । અજ્જૌત્ત । મા અણ્ણધા સંભાવેહિ । સચ્ચં જેવ્વ સીસવેઅણા સમુપ્પણ્ણા । તા ગમિસ્સં ।
ઇતિ નિષ્ક્રાન્તે ।
વિદૂષકઃ । ભો । દિટ્ઠિઆ વડ્ઢસિ । ખેમેણ અમ્હાણં અદિક્કન્તા અઆલવાદાવલી ।
રાજા । ધિઙ્ મૂર્ખ । કૃતં પરિતોષેણ । આભિજાત્યા નિગૂઢો ન લક્ષિત્તસ્ ત્વયા દેવ્યાઃ કોપાનુબન્ધઃ । તથા હિ ।
ભૃઊભણ્ગે સહસોદ્ગતે ઽપિ વદનં નીતં પરાં નમ્રતામ્
ઈષન્ માં પ્રતિ ભેદકારિ હસિતં નોક્તં વચો નિષ્ઠુરમ્ ।
અન્તર્બાષ્પજડિકૃતં પ્રભુતયા ચક્ષુર્ ન વિસ્ફરિતં
કોપશ્ ચ પ્રકટીકૃતો દયિતયા મુક્તશ્ ચ ન પ્રશ્રયઃ ॥ 44 ॥ (2.19)
તદ્ એહિ । દેવીસકાશમ્ એવ ગચ્છાવ ।
ઇતિ નિષ્ક્રાન્તૌ ।
ઇતિ દ્વિતીયો ઽઙ્કઃ ।
(અચ્ત્ ઇઇઇ)
તતઃ પ્રવિશતિ મદનિકા ।
મૂળ પાઠ: Ratnāvalīnāṭikā · Edition: Carl Cappeller in: Otto Böhtlingk: Sanskrit-Chrestomathie, 3. verbesserte und vermehrte Auflage, herausgegeben von Richard Garbe, Leipzig 1909, pp. 326-382. · Data entry Martin Straube · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0