રત્નાવલી · અધ્યાય 2

2
કદલી પાટિતા યદ્વન્નિઃશેષાવયવૈઃ સહ ।
ન કિંચિત્પુરુષસ્તદ્વત્પાટિતઃ સહ ધાતુભિઃ

સર્વધર્મા અનાત્માન ઇત્યતો ભાષિતં જિનૈઃ ।
ધાતુષટ્કં ચ તૈઃ સર્વં નિર્ણિતં તચ્ચ નાર્થતઃ

નૈવમાત્મા ન ચાનાત્મા યાથાભૂત્યેન લભ્યતે ।
આત્માનાત્મકૃતે દૃષ્ટી વવારાસ્માન્મહામુનિઃ

દૃષ્ટશ્રુતાદ્યં મુનિના ન સત્યં ન મૃષોદિતમ્ ।
પક્ષાદ્ધિ પ્રતિપક્ષઃ સ્યાદુભયં તચ્ચ નાર્થતઃ

ઇતિ સત્યાનૃતાતીતો લોકો ઽયં પરમાર્થતઃ ।
અસ્માદેવ ચ તત્ત્વેન નોપૈત્યસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ

યચ્ચૈવં સર્વથા નેતિ સર્વજ્ઞસ્તત્કથં વદેત્ ।
સાન્તમિત્યથવાનન્તં દ્વયં વાદ્વયમેવ વા

અસંખ્યેયા ગતા બુદ્ધાસ્તથૈષ્યન્ત્યથ સાંપ્રતાઃ ।
કોટ્યગ્રશશ્ચ સત્ત્વાન્તસ્તેભ્યસ્ત્રૈકાલ્યજો મતઃ

વૃદ્ધિહેતુર્ન લોકસ્ય ક્ષયસ્ત્રિકાલ્યસંભવઃ ।
સર્વજ્ઞેન કથં તસ્ય પૂર્વાન્તો ઽવ્યાકૃતઃ કૃતઃ

એતત્તુ ધર્મગામ્ભીય યત્તદ્ગુહ્યં પૃથગ્જને ।
માયોપમત્વં લોકસ્ય બુદ્ધાનાં શાસનામૃતમ્

માયાગજસ્ય દૃશ્યેત યથા જન્માન્ત એવ ચ ।
ન ચ કશ્ચિત્સ તત્ત્વેન જન્માન્તશ્ચૈવ વિદ્યતે

માયોપમસ્ય લોકસ્ય તથા જન્માન્ત એવ ચ ।
દૃશ્યતે પરમાર્થેન ન ચ જન્માન્ત એવ ચ

યથા માયાગજો નૈતિ કુતશ્ચિદ્યાતિ ન ક્વચિત્ ।
ચિત્તમોહનમાત્રત્વાદ્ભાવત્વેન ન તિષ્ઠતિ

તથા માયોપમો લોકો નૈતિ યાતિ ન કુત્રચિત્ ।
ચિત્તમોહનમાત્રત્વાભ્દાવત્વેન ન તિષ્ઠતિ

ત્રકાલ્યવ્યતિવૃત્તાત્મા લોક એવં નુ કો ઽર્થતઃ ।
યો ઽસ્તિ નાસ્ત્યથવાપિ સ્યાદન્યત્ર વ્યવહારતઃ

ચતુષ્પ્રકારમિત્યસ્માત્ શાન્તો ઽનન્તો દ્વયો ઽદ્વયઃ ।
બુદ્ધેન હેતોર્નાન્યસ્માદયમવ્યાકૃતઃ કૃતઃ

શરીરાશુચિતા તાવત્ સ્થૂલા પ્રત્યક્ષગોચરા ।
સતતં દૃશ્યમાનાપિ યદા ચિત્ત ન તિષ્ઠતિ

તદાતિસૂક્ષ્મો ગમ્ભીરઃ સદ્ધર્મો ઽયમનાલયઃ ।
અપ્રત્યક્ષઃ કથં ચિત્તે સુખેનાવતરિષ્યતિ

સંબુધ્યાસ્માન્નિવૃત્તો ઽભૂદ્ધર્મં દેશયિતું મુનિઃ ।
દુર્જ્ઞાનમતિગામ્ભીર્યાદ્ જ્ઞાત્વા ધર્મમિમં જનૈઃ

વિનાશયતિ દુર્જ્ઞાતો ધર્મો ઽયમવિપશ્ચિતમ્ ।
નાસ્તિતાદૃષ્ટિસમલે યસ્માદસ્મિન્નિમજ્જતિ

અપરો ઽપ્યસ્ય દુર્જ્ઞાનાન્મૂર્ખઃ પણ્ડિતમાનિકઃ ।
પ્રતિક્ષેપવિનષ્ટાત્મા યાત્યવીચિમધોમુખઃ

દુર્ભુક્તેન યથાન્નેન વિનાશમધિગચ્છતિ ।
સુભુક્તેનાયુરારોગ્યં બલં સૌખ્યાનિ ચાશ્નુતે

દુર્જ્ઞાતેન તથાનેન વિનાશમધિગચ્છતિ ।
સમ્યગ્જ્ઞાતેનાત્ર સુઇખં બોધિં ચાપ્નોત્યનુત્તરામ્

તસ્માદત્ર પ્રતિક્ષેપં દૃષ્ટિં ત્યક્ત્વા ચ નાસ્તિકીમ્ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનપરં યત્નં કુરુ સર્વાર્થસિદ્ધયે

ધર્મસ્યાસ્યાપરિજ્ઞાનાદહંકારો ઽનુવર્તતે ।
તતઃ શુભાશુભં કર્મ તતો જન્મ શુભાશુભમ્

તસ્માદ્યાવદવિજ્ઞાતો ધર્મો ઽહંકારશાતનઃ ।
દાનશીલક્ષમાધર્મે તાવદાદરવાન્ ભવ

ધર્મપૂર્વાણિ કાર્યાણિ ધર્મમધ્યાનિ પાર્થિવ ।
સાધયન્ ધર્મનિષ્ઠાનિ નેહ નામુત્ર સીદતિ

ધર્માત્કીર્તિઃ સુખં ચૈવ નેહ ભીર્ન મુમૂર્ષતઃ ।
પરલોકસુખં સ્ફીતં તસ્માદ્ધર્મ સદા ભજ

ધર્મ એવ પરા નીતિર્ધર્માલ્લોકો ઽનુરજ્યતે ।
રઞ્જિતેન હિ લોકેન નેહ નામુત્ર વઞ્ચ્યતે

અધર્મેણ તુ યા નીતિસ્તયા લોકો ઽપરજ્યતે ।
લોકોપરઞ્જનાચ્ચૈવ નેહ નામુત્ર નન્દતિ

પરાતિસંધાનપરા કષ્ટા દુર્ગતિપદ્ધતિઃ ।
અનર્થવિદ્યા દુષ્પ્રજ્ઞૈરર્થવિદ્યા કથં કૃતા

પરાતિસંધાનપરો નીતિમાન્ કથમર્થતઃ ।
યેન જન્મસહસ્રાણિ બહૂન્યાત્મૈવ વઞ્ચ્યતે

રિપોરપ્રિયમન્વિચ્છન્ દોષાંસ્ત્યક્ત્વા ગુણાન્ શ્રય ।
સ્વહિતાવાપ્તિરેવમ્ તુ રિપોશ્ચાપ્યપ્રિયં ભવેત્

દાનેન પ્રિયવદ્યેન હિતેનૈકાર્થચર્યયા ।
એભિરાચર લોકસ્ય ધર્મસ્યૈવ ચ સંગ્રહમ્

વિશ્વાસં જનયત્યેકં સત્યં રાજ્ઞાં યથા દૃઢમ્ ।
તથૈવાભૂતમપ્યેષામવિશ્વાસકરં પરમ્

નાવિસંવાદવત્સત્યં [સત્ત્વે] ઉદ્ગતમર્થતઃ ।
પરૈકાન્તહિતં સત્યમહિતત્વાન્મૃષેતરત્

દોષાન્ પ્રચ્છાદયત્યેકસ્ત્યાગો રાજ્ઞાં યથોજ્જ્વલઃ ।
તથા કાર્પણ્યમપ્યેષાં ગુણસર્વસ્વઘાતકમ્

ઉપશાન્તસ્ય ગામ્ભીર્યં ગામ્ભીર્યાદ્ગૌરવં પરમ્ ।
ગૌરવાદ્દીપ્તિરાજ્ઞા ચ તસ્માદુપશમં ભજ

અહાર્યબુદ્ધિઃ પ્રાજ્ઞત્વાદપરપ્રત્યયઃ સ્થિરઃ ।
નાતિસંધીયતે રાજા તસ્માત્પ્રજ્ઞાપરો ભવ

સત્યત્યાગશમપ્રજ્ઞો ચતુર્ભદ્રો નરાધિપઃ ।
ધર્મશ્ચતુર્ભદ્ર ઇવ સ્તૂયતે દેવમાનુષૈઃ

નિગૃહ્યવાદિભિઃ સુદ્ધૈઃ પ્રજ્ઞાકારુણ્યનિર્મલૈઃ ।
સહાસીનસ્ય સતતં પ્રજ્ઞા ધર્મશ્ચ વર્ધતે

દુર્લભાઃ પથ્યવક્તારઃ શ્રોતારસ્ત્વતિદુર્લભાઃ ।
તેભ્યો ઽતિદુર્લભતમા યે પથ્યસ્યાશુકારિણઃ

પથ્યમપ્યપ્રિયં તસ્માજ્ઞાત્વા શીઘ્રં સમાચર ।
પિબેદૌષધમપ્યુગ્રમારોગ્યાયાત્મવાનિવ

જીવિતારોગ્યરાજ્યાનાં ચિન્તયાનિત્યતાં સદા ।
તતઃ સંવેગવાન્ ધર્મમેકાન્તેન પ્રયાસ્યસે

અવશ્યં મરણં પશ્યન્ પાપદ્દુઃખં મૃતસ્ય ચ ।
એહિકેન સુખેનાપિ ન પાપં ક્ષાતુમર્હસિ

કસ્મિંશ્ચેદભ્યં દૃષ્ટં ભયં દૃષ્ટં ક્વચિત્ક્ષણે ।
યદ્યેકસ્મિન્ સમાશ્વાસઃ કિમેકસ્મિન્ન તે ભયમ્

મદ્યાત્પરિભવો લોકે કાર્યહાનિર્ધનક્ષયઃ ।
આકાર્યકરણં મોહાત્[મદ્યં ત્યજ તતઃ સદા]