રત્નાવલી · અધ્યાય 1

રત્નાવલી । (ન્ર)
। નમો રત્નત્રયાય ॥
સર્વદોષવિનિર્મુક્તં ગુણૈઃ સર્વૈરલંકૃતમ્ ।
પ્રણમ્ય સર્વજ્ઞમહં સર્વસત્ત્વૈકબાન્ધવમ્

ધર્મમેકાન્તકલ્યાણં રાજ[ન્ ધ]ર્મોદયાય તે ।
વક્ષ્યામિ ધર્મઃ સિદ્ધિં હિ યાતિ સદ્ધર્મભાજને

પ્રાગ્ધર્માભ્યુદયો યત્ર પશ્ચાનૈઃશ્રેયસોદયઃ ।
સંપ્રાપ્યાભ્યુદયં યસ્માદેતિ નૈઃશ્રેયસં ક્રમાત્

સુખમભ્યુદય[સ્તત્ર મોક્ષો]નૈઃશ્રેયસો મતઃ ।
અસ્ય સાધનસંક્ષેપઃ શ્રદ્ધાપ્રજ્ઞે સમાસતઃ

શ્રાદ્ધત્વાભ્દજતે ધર્મં પ્રાજ્ઞત્વાદ્વેત્તિ તત્ત્વતઃ ।
પ્રજ્ઞા પ્રધાનં ત્વનયોઃ શ્રદ્ધા પૂર્વંગમાસ્ય તુ

છન્દાદ્ દ્વેષાભ્દયાન્મોહાદ્યો ધર્મં નાતિવર્તતે ।
સ શ્રાદ્ધ ઇતિ વિજ્ઞેયઃ શ્રેયસો ભાજનં પરમ્

કાયવાઙ્માનસં કર્મ સર્વં સમ્યક્પરીક્ષ્ય યઃ ।
પરાત્મહિતમાજ્ઞાય સદા કુર્યાત્સ પણ્ડિતઃ

અહિંસા ચૌર્યવિરતિઃ પરદારવિવર્જનમ્ ।
મિથ્યાપૈશુન્યપારુષ્યાબદ્ધવાદેષુ સંયમઃ

લોભવ્યાપાદનાસ્તિક્યદૃષ્ટીનાં પરિવર્જનમ્ ।
એતે કર્મપથાઃ શુક્લા દશ કૃષ્ણા વિપર્યયાત્

અમદ્યપાનં સ્વાજીવો ઽવિહિંસા દાનમાદરાત્ ।
પૂજ્યપૂજા ચ મૈત્રી ચ ધર્મશ્ચૈષ સમાસતઃ

શરીરતાપનાદ્ધર્મઃ કેવલા(ન્નાસ્તિ તેન હિ) ।
ન પરદ્રોહવિરતિર્ન પરેસામનુગ્રહઃ

દાનશીલક્ષમાસ્પષ્ટં યઃ સદ્ધર્મમહાપથમ્ ।
અનાદૃત્ય વ્રજેત્ કાયક્લેશગો દણ્ડકોત્પથૈઃ

સ સંસારાટવીં ઘોરામનન્તજનપાદપામ્ ।
ક્લેશવ્યાલાવલીઢાઙ્ગઃ સુદીર્ઘં પ્રતિપદ્યતે

હિંસયા જાયતે ઽલ્પાયુઃ બહવાબાધો વિહિંસયા ।
ચૌર્યેણ ભોગવ્યસની સશ(ત્રુઃ) પારદારિકઃ

પ્રત્યાખ્યાનં મૃષાવાદાત્ પૈશુન્યાન્મિત્રભેદનમ્ ।
અપ્રિયશ્રવણં રૌક્ષ્યાદબાદ્ધા(દપાર્થા?)દ્દુર્ભગં વચઃ

મનોરથાન્ હન્ત્યમિધ્યા વ્યાપાદો ભયદઃ સ્મૃતઃ ।
મિથ્યાદૃષ્ટિઃ કુદૃષ્ટિત્વં મદ્યપાનં મતિભ્રમઃ

અપ્રદાનેન દારિદ્યં મિથ્યાજીવેન વઞ્ચના ।
સ્તમ્ભેન દુષ્કુલીનત્વમલ્પૌજસ્કત્વમીર્ષ્યયા

ક્રોધાદ્દુર્વર્ણતા મૌર્ખ્યમપ્રશ્નેન વિપશ્ચિતામ્ ।
ફલમેતન્મનુષ્યત્વે સર્વેભ્યઃ પ્રાક્ ચ દુર્ગતિઃ

એષામકુશલાખ્યાનાં વિપાકો યઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
કુશલાનાં ચ સર્વેષાં વિપરીતઃ ફલોદયઃ

લોભો દ્વેષશ્ચ મોહશ્ચ તજ્જં કર્મેતિ ચાશુભમ્ ।
અલોભામોહાદ્વેષાશ્ચ તજ્જં કર્મેતરચ્છુભમ્

અભુભાત્સર્વદુઃખાનિ સર્વદુર્ગતયસ્તથા ।
શુભાત્સુગતયઃ સર્વાઃ સર્વજન્મસુખાનિ ચ

નિવૃત્તિરશુભાત્કૃત્સ્નાત્પ્રવૃત્તિસ્તુ શુભે સદા ।
મનસા કર્મણા વાચા ધર્મો ઽયં દ્વિવિધઃ સ્મૃતઃ

નરકપ્રેતતિર્યગ્ભ્યો ધર્માદસ્માદ્વિમુચ્યતે ।
નૃષુ દેવેષુ ચાપ્નોતિ સુખશ્રિરાજ્યવિસ્તરાન્

ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યૈસ્તુ બ્રહ્માદ્યસુખમશ્નુતે ।
ઇત્યભ્યુદયધર્મો ઽયં ફલં ચાસ્ય સમાસતઃ

નૈઃશ્રેયસઃ પુનર્ધર્મઃ સૂક્ષ્મો ગમ્ભીરદર્શનઃ ।
બાલાનાં[અશ્રોત્રવતામ્] ઉક્તસ્ત્રાસકરો જિનૈઃ

નાસ્મ્યહં ન ભવિષ્યામિ ન મે ઽસ્તિ ન ભવિષ્યતિ ।
ઇતિ બાલસ્ય સંત્રાસઃ પણ્ડિતસ્ય ભયક્ષયઃ

અહંકરપ્રસૂતેયં મમકારોપસંહિતા ।
પ્રજા પ્રજાહિતૈકાન્તવાદિનાભિહિતાખિલા

અસ્ત્યહં મમ ચાસ્તીતિ મિથ્યૈતત્પરમાર્થિભિઃ ।
યથાભૂતપરિજ્ઞાનાન્ન ભવત્યુભયં યતઃ

અહંકારોદ્ભવાઃ સ્કન્ધાઃ સો ઽહંકારો ઽનૃતો ઽર્થતઃ ।
બીજં યસ્યાનૃતં તસ્ય પ્રરોહઃ સત્યતઃ કુતઃ

સ્કન્ધાનસત્યાન્ દૃષ્ટ્વૈવમહંકારઃ પ્રહીયતે ।
અહંકારપ્રહાણાચ્ચ ન પુનઃ સ્કન્ધસંભવઃ

યથાદર્શમુપાદાય(સ્વમુખપ્રતિબિમ્બકમ્ ।
દૃશ્ય) તે નામ તચ્ચૈવં ન કિંચિદપિ તત્ત્વતઃ

અહંકારસ્તથા સ્કન્ધાનુપાદાયોપલભ્યતે ।
ન ચ કશ્ચિત્સ તત્ત્વેન સ્વમુખપ્રતિબિમ્બવત્

યથાદર્શમનાદાય સ્વમુખપ્રતિબિમ્બકમ્ ।
ન દૃશ્યતે તથા સ્કન્ધાનનાદાયાહમિત્યપિ

એવંવિધાર્થશ્રવણાદ્ધર્મચક્ષુરવાપ્તવાન્ ।
આર્યાનન્દઃ સ્વયં ચૈવ ભિક્ષુભ્યો ઽભીક્ષ્ણમુક્તવાન્

સ્કન્ધગ્રાહો યાવદસ્તિ તાવદેવાહમિત્યપિ ।
અહંકારે સતિ પુનઃ કર્મ જન્મ તતઃ પુનઃ

ત્રિવર્ત્મૈતદનાદ્યન્તમધ્યં સંસારમણ્ડલમ્ ।
અલાતમણ્ડલપ્રખ્યં ભ્રમત્યન્યોન્યહેતુકમ્

સ્વપરોભયતસ્તસ્ય ત્રૈકાલ્યતો ઽપ્યપ્રાપ્તિતઃ ।
અહંકારઃ ક્ષયં યાતિ તતઃ કર્મ ચ જન્મ ચ

એવં હેતુફલોત્પાદં પશ્યંસ્તત્ક્ષયમેવ ચ ।
નાસ્તિતામસ્તિતાં ચૈવ નૈતિ લોકસ્ય તત્ત્વતઃ

સર્વદુઃખક્ષયં ધમ શ્રુત્વૈવમપરીક્ષકઃ ।
સંકમ્પત્યપરિજ્ઞાનાદભયસ્થાનકાતરઃ

ન ભવિષ્યતિ નિર્વાણે સર્વમેતન્ન તે ભયમ્ ।
ઉચ્યમાન ઇહાભાવસ્તસ્ય તે કિં ભયંકરઃ

મોક્ષે નાત્મા ન ચ સ્કન્ધા મોક્ષશ્ચેદીદૃશઃ પ્રિયઃ ।
આત્મસ્કન્ધાપનયનં કિમિહૈવ તવાપ્રિયમ્

ન ચાભાવો ઽપિ નિર્વાનં કુત એવ તસ્ય[વાસ્ય] ભાવતા ।
ભાવાભાવપરામર્શક્ષયો નિર્વાણમુચ્યતે

સમાસાન્નાસ્તિતાદૃષ્ટિઃ ફલં નાસ્તીતિ કર્મણઃ ।
અપુણ્યાપાયીકી ચૈષા મિથ્યાદૃષ્ટિરિતિ સ્મૃતા

સમાસાદસ્તિતાદૃષ્ટિઃ ફલં ચાસ્તીતિ કર્મણામ્ ।
પુણ્યા સુગતિનિષ્યન્દા સમ્યગ્દૃષ્ટિરિતિ સ્મૃતા

જ્ઞાને નાસ્ત્યસ્તિતાશાન્તેઃ પાપપુણ્યવ્યતિક્રમઃ ।
દુર્ગતેઃ સુગતેશ્ચાસ્માત્ સ મોક્ષઃ સભ્દિરુચ્યતે

સહેતુમુદયં પશ્યન્ નાસ્તિતામતિવર્તતે ।
અસ્તિતામપિ નોપૈતિ નિરોધં સહ હેતુના

પ્રાગ્જાતઃ સહજાતશ્ચ હેતુરહેતુકો ઽર્થતઃ ।
પ્રજ્ઞપ્તેરપ્રતીતત્વાદુત્પત્તેશ્ચૈવ તત્ત્વતઃ

અસ્મિન્ સતીદં ભવતિ દીર્ઘે હ્રસ્વં યથા સતિ ।
[તસ્યોત્પાદાદુદેતીદં દીપોત્પાદાદ્યથા] પ્રભા

હ્રસ્વે ઽસતિ પુનર્દીર્ઘં ન ભવતિ સ્વભાવતઃ ।
પ્રદીપસ્યાપ્યનુત્પાદાત્પ્રભાયા અપ્યસંભવઃ

એવં હેતુફલોત્પાદં દૃષ્ટ્વા નોપૈતિ નાસ્તિક્યમ્(નાસ્તિતામ્) ।
અભ્યુપેત્યાસ્ય લોકસ્ય યાથાભૂત્યં પ્રપઞ્ચજમ્

નિરોધં ચ પ્રપઞ્ચોત્થં યાથાભૂત્યાદુપાગતઃ ।
નોપયાત્યસ્તિતાં તસ્માન્મુચ્યતે ઽદ્વયનિશ્ચિતઃ

દૂરાદાલોકિતં રૂપમાસન્નૈર્દૃશ્યતે સ્ફુટમ્ ।
મરીચિર્યદિ વારિ સ્યાદાસન્નૈઃ કિં ન દૃશ્યતે

દૂરીભૂતૈર્યથાભૂતો લોકો ઽયં દૃશયતે તથા ।
ન દૃશ્યતે તદાસન્નૈરનિમિત્તો મરીચિવત્

[મરીચિસ્તોયસદૃશી યથા નામ્બુ ન] ચાર્થતઃ ।
સ્કન્ધાસ્તથાત્મસદૃશા નાત્માનો નાપિ તે ઽર્થતઃ

મરીચીં તોયમિત્યેતદિતિ મત્વાગતો ઽત્ર સન્ ।
યદિ નાસ્તીતિ તત્તોયં [ગૃણ્હીયાન્મૂઢ એવ સઃ

મરીચિપ્રતિમં લોકમેવમસ્તીતિ ગૃણ્હતઃ ।
નાસ્તીતિ ચાપિ મોહો ઽયં સતિ મોહે ન મુચ્યતે

નાસ્તિકો દુર્ગતિં યાતિં સુગતિં યતિ ચાસ્તિકઃ ।
યથાભૂતપરિજ્ઞાનાન્મોક્ષમદ્વયનિશ્રિતઃ

અનિચ્છન્ નાસ્તિતાસ્તિત્વે યથાભૂતપરિજ્ઞયા ।
નાસ્તિતાં લભતે મોહાત્ કસ્માન્ન લભતે ઽસ્તિતામ્

સ્યાદસ્તિદૂષણાદસ્ય નાસ્તિતાક્ષિપ્યતે ઽર્થતઃ ।
નાસ્તિતાદૂષણાદેવ કસ્માન્નાક્ષિપ્યતે ઽસ્તિતા

ન પ્રતિજ્ઞા ન ચરિતં ન ચિત્તં બોધિનિશ્રયાત્ ।
નાસ્તિકત્વે ઽર્થતો યેષાં કથં તે નાસ્તિકાઃ સ્મૃતાઃ

સસાંખ્યૌલૂક્યનિર્ગ્રન્થપુગ્દલસ્કન્ધવાદિનમ્ ।
પૃચ્છ લોકં યદિ વદત્યસ્તિનાસ્તિવ્યતિક્રમમ્

ધર્મયૌતકમિત્યસ્માન્નાસ્ત્યસ્તિત્વવ્યતિક્રમમ્ ।
વિદ્ધિ ગમ્ભીરમિત્યુક્તં બુદ્ધાનાં શાસનામૃતમ્

વિભવં નૈતિ નાયાતિ ન તિષ્ઠત્યપિ ચ ક્ષણમ્ ।
ત્રૈકાલ્યવ્યતિવૃત્તાત્મા લોક એવ કુતો ઽર્થતઃ

દ્વયોરપ્યાગતિગતી પ્રસ્થિતિશ્ચ ન તત્ત્વતઃ ।
લોકનિર્યાણયોસ્તસ્માદ્વિશેષઃ ક ઇવાર્થતઃ

સ્થિતેરભાવાદુદયો નિરોધશ્ચ ન તત્ત્વતઃ ।
ઉદિતશ્ચ સ્થિતશ્ચેતિ નિરુદ્ધશ્ચ કુતો ઽર્થતઃ

કથમક્ષણિકો ભાવઃ પરિણામઃ સદા યદિ ।
નાસ્તિ ચેત્પરિણામઃ સ્યાદન્યથાત્વં કુતો ઽર્થતઃ

એકદેશે ક્ષયાદ્વા સ્યાત્ ક્ષણિકં સર્વશો ઽપિ વા ।
વૈષમ્યાનુપલબ્ધેશ્ચ દ્વિધાપ્યેતદયુક્તિમત્

ક્ષણિકે સર્વથા ભાવે કુતઃ કાચિત્પુરાણતા ।
સ્થૈર્યાદક્ષણિકે ચાપિ કુતઃ કાચિત્પુરાણતા

યથાન્તો ઽસ્તિ ક્ષણસ્યૈવમાદિર્મધ્યં ચ કલ્પ્યતામ્ ।
ત્ર્યાત્મકત્વાત્ ક્ષણસ્યૈવં ન લોકસ્ય ક્ષણં સ્થિતિઃ

આદિમધ્યાવસાનાનિ[ચિન્ત્યાનિ ક્ષણવત્પુનઃ ।
આદિમધ્યા] વસાનત્વં ન સ્વતઃ પરતો ઽપિ વા

નૈકો ઽનેકપ્રદેશત્વાન્નાપ્રદેશશ્ચ કશ્ચન્ ।
વિનૈકમપિ નાનેકો નાસ્તિત્વમપિ ચાસ્તિતામ્

વિનાશાત્ પ્રતિપક્ષાદ્વા સ્યાદસ્તિત્વસ્ય નાસ્તિતા ।
વિનાશઃ પ્રતિપક્ષો વા કથં સ્યાદસ્ત્યસંભવાત્

નિર્વૃતેસ્તેન લોકસ્ય નોપૈત્યૂનત્વમર્થતઃ ।
અન્તવાનિતિ લોકશ્ચ પૃષ્ટસ્તૂષ્ણીં જિનો ઽભવત્

સર્વજ્ઞ ઇતિ સર્વજ્ઞો બુધૈસ્તેનૈવ ગમ્યતે ।
યેનૈતદ્ધર્મગામ્ભીર્યં નોવાચાભજને લોકે

ઇતિ નૈઃશ્રેયસો ધર્મો ગમ્ભીરો નિષ્પરિગ્રહઃ ।
અનાલય ઇતિ પ્રોક્તઃ સંબુદ્ધૈસ્તત્વદર્શિભિઃ

અસ્માદનાલયાદ્ધર્માદાયલયાભિરતા જનાઃ ।
અસ્તિનાસ્ત્યવ્યતિક્રાન્તા ભીતા નશ્યન્ત્યમેધસઃ

તે નષ્ટા નાશયન્ત્યન્યાનભયસ્થાનભીરવઃ ।
તથા કુરુ યથા રાજાન્ નષ્ટૈર્ન વિપ્રણાશ્યસે