રત્નગોત્રવિભાગ · અધ્યાય 5

3. તૃતીય પરિચ્છેદ
ઉક્તા નિર્મલા તથતા । યે તદાશ્રિતા મણિપ્રભાવર્ણસંસ્થાનવદભિન્નપ્રકૃતયો ઽશાન્તર્નિમલા ગુણાસ્ત ઇદાનીં વક્તવ્યા ઇતિ । અનન્તરં બુદ્ધગુણવિભાગમારભ્ય શ્લોકઃ ।
સ્વાર્થઃ પરાર્થઃ પરમાર્થકાયસ્તદાશ્રિતા સંવૃતિકાયતા ચ ।
ફલં વિસંયોગવિપાકભાવાદેતચ્ચતુઃ ષષ્ટિગુણપ્રભેદમ્

કિમુક્તં ભવતિ ।
આત્મસંપત્ત્યધિષ્ઠાનં શરીરં પારમાર્થિકમ્ ।
પરસંપત્ત્યધિષ્ઠાનમૃષેઃ સાંકેતિકં વપુઃ

વિસંયોગગુણર્યુક્તં વપુરાદ્યં બલાદિભિઃ ।
વૈપાકિકૈર્દ્વિતીયં તુ મહાપુરુષલક્ષણૈઃ

અતઃ પરં યે ચ બલાદયો યથા ચાનુગન્તવ્યાસ્તથતામધિકૃત્ય ગ્રન્થઃ ।
બલત્વમજ્ઞાનવૃતેષુ વજ્રવદ્વિશારદત્વં પરિષત્સુ સિંહવત્ ।
તથાગતાવેણિકતાન્તરીક્ષવન્ મુનેર્દ્વિધાદર્શનમમ્બુચન્દ્રવત્

બલાન્વિત ઇતિ ।
સ્થાનાસ્થાને વિપાકે ચ કર્મણામિન્દ્રિયેષુ ચ ।
ધાતુષ્વપ્યધિમુક્તૌ ચ માર્ગે સર્વત્રગામિનિ

( ર્ગ્વ્ 92 ) ધ્યાનાદિક્લેશવૈમલ્યે નિવાસાનુસ્મૃતાવપિ ।
દિવ્યે ચક્ષુષિ શાન્તૌ ચ જ્ઞાનં દશવિધં બલમ્

વજ્રવદિતિ ।
સ્થાનાસ્થાનવિપાકધાતુષુ જગન્નાનાધુમુક્તૌ નયે
સંક્લેશવ્યવદાન ઇન્દ્રિયગણે પૂર્વે નિવાસસ્મૃતૌ ।
દિવ્યે ચક્ષુષિ ચાસ્રવક્ષયવિધાવજ્ઞાનવર્માચલ-
પ્રાકારદ્રુમભેદનપ્રકિરણચ્છેદાદ્વલં વજ્રવત્

ચતુર્વેશારદ્યપ્રાપ્ત ઇતિ ।
સર્વધર્માભિસંબોધે વિવન્ધપ્રતિષેધને ।
માર્ગાખ્યાને નિરોધાપ્તૌ વૈશારદ્યં ચતુર્વિધમ્

જ્ઞેયે વસ્તુનિ સર્વથાત્મપરયોર્જ્ઞાનાત્ સ્વયંજ્ઞાપનાદ્
ધેયે વસ્તુનિ હાનિકારણકૃતેઃ સેવ્યે વિધૌ સેવનાત્ ।
પ્રાપ્તવ્યે ચ નિરુત્તરે ઽતિવિમલે પ્રાપ્તેઃ પરપ્રાપણાદ્
આર્યાણાં સ્વપરાર્થસત્યકથનાદસ્તમ્ભિતત્વં ક્વચિત્

સિંહવદિતિ ।
નિત્યં વનાન્તેષુ યથા મૃગેન્દ્રો નિર્ભીરનુત્તસ્તગતિર્મૃગેભ્યઃ ।
( ર્ગ્વ્ 93 ) મુનીન્દ્રસિંહો ઽપિ તથા ગણેષુ સ્વસ્થો નિરાસ્થઃ સ્થિરવિક્રમસ્થઃ

અષ્ટદશાવેણિકબુદ્ધધર્મસમન્વાગત ઇતિ ।
સ્ખલિતં રવિતં નાસ્તિ શાસ્તુર્ન મુષિતા સ્મૃતિઃ ।
ન ચાસમાહિતં ચિત્તં નાપિ નાનત્વસંજ્ઞિતા

નોપેક્ષાપ્રતિસંખ્યાય હાનિર્ન ચ્છન્દવીર્યતઃ ।
સ્મૃતિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિભ્યો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનાત્

જ્ઞાનપૂર્વંગમં કર્મ ત્ર્યધ્વજ્ઞાનમનાવૃતમ્ ।
ઇત્યેતે ઽષ્ટાદશાન્યે ચ ગુરોરાવેણિકા ગુણાઃ

નાસ્તિ પ્રસ્ખલિતં રવો મુષિતતા ચિત્તે ન સંભેદતઃ
સંજ્ઞા ન સ્વરસાધ્યુપેક્ષણમૃષેર્હાનિર્ન ચ ચ્છન્દતઃ ।
વીર્યાચ્ચ સ્મૃતિતો વિશુદ્ધવિમલપ્રજ્ઞાવિમુક્તેઃ સદા
મુક્તિ જ્ઞાનનિર્દશનાચ્ચ નિખિલજ્ઞેયાર્થસંદર્શનાત્

સર્વજ્ઞાનુપુરોજવાનુપરિવર્ત્યર્થેષુ કર્મત્રયં
ત્રિષ્વધ્વસ્વપરાહત સુવિપુલજ્ઞાનપ્રવૃત્તિર્ધ્રુવમ્ ।
( ર્ગ્વ્ 94 ) ઇત્યેષા જિનતા મહાકરુણયા યુક્તાવબુદ્ધા જિનૈર્
યદ્બોધાજ્જગતિ પ્રવૃત્તમભયદં સદ્ધર્મચક્રં મહત્

આકાશવદિતિ ।
યા ક્ષિત્યાદિષુ ધર્મતા ન નભસઃ સા ધર્મતા વિદ્યતે
યે ચાનાવરણાદિલક્ષણગુણા વ્યોમ્નો ન તે રૂપિષુ ।
ક્ષિત્યમ્બુજ્વલનાનિલામ્બરસમા લોકેષુ સાધારણા
બુદ્ધાવેણિકતા ન ચાશ્વપિ પુનર્લોકેષુ સાધારણા

દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણરૂપધારીતિ ।
સુપ્રતિષ્ઠિતચક્રાઙ્કવ્યાયતોત્સઙ્ગપાદતા ।
દીર્ઘાઙ્ગુલિકતા જાલપાણિપાદાવનદ્ધતા

ત્વઙ્ મૃદુશ્રીતરુણતા સપ્તોત્સદશરીરતા ।
એણેયજઙ્ઘતા નાગકોશવદ્વસ્તિગુહ્યત

સિંહપૂર્વાર્ધકાયત્વં નિરન્તરચિતાંશતા ।
સંવૃત્તસ્કન્ધતા વૃત્તશ્લક્ષ્ણાનુન્નામબાહુતા

( ર્ગ્વ્ 95 ) પ્રલમ્બબાહુતા શુદ્ધપ્રભામણ્ડલગાત્રતા ।
કમ્બુગ્રીવત્વમમલં મૃગેન્દ્રહનુતા સમા

ચત્વારિંશદ્દશનતા સ્વચ્છાવિરલદન્તતા ।
વિશુદ્ધસમદન્તત્વં શુક્લપ્રવરદંષ્ટ્રતા

પ્રભૂતજિવ્હતાનન્તાચિન્ત્યરસરસાગ્રતા ।
કલવિઙ્કરુતં બ્રહ્મસ્વરતા ચ સ્વયંભુવઃ

નીલોત્પલશ્રીવૃષપક્ષ્મનેત્રસિતામલોર્ણોદિતચારુવક્ત્રઃ ।
ઉષ્ણીષશીર્ષવ્યવદાતસૂક્ષ્મસુવર્ણવર્ણચ્છવિરગ્રસત્ત્વઃ

એકૈકવિશ્લિષ્ટમૃદૂર્ધ્વદેહપ્રદક્ષિણાવર્તસુસૂક્ષ્મરોમા ।
મહેન્દ્રનીલામલરત્નકેશો ન્યગ્રોધપૂર્ણદ્રુમમણ્ડલાભઃ

નારાયણસ્થામદૃઢાત્મભાવઃ સમન્તભદ્રો ઽપ્રતિમો મહર્ષિઃ ।
દ્વાત્રિંશદેતાન્યમિતદ્યુતીનિ નરેન્દ્રચિન્હાનિ વદન્તિ શાસ્તુઃ

દકચન્દ્રવદિતિ ।
વ્યભ્રે યથા નભસિ ચન્દ્રમસો વિભૂતિં
પશ્યન્તિ નીલશરદમ્બુમહાહ્રદે ચ ।
( ર્ગ્વ્ 96 ) સંબુદ્ધમણ્ડલતલેષુ વિભોર્વિભૂતિં
તદ્વિજ્જિનાત્મજગણા વ્યવલોકયન્તિ

ઇતીમાનિ દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાન્યષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા દ્વાત્રિંશચ્ચ મહાપુરુષલક્ષણાન્યકેનાભિસંક્ષિપ્ય ચતુઃષષ્ટિર્ભવન્તિ ।
ગુણાશ્ચૈતે ચતુઃષષ્ટિઃ સનિદાનાઃ પૃથક્ પૃથક્ ।
વેદિતવ્યા યથાસંખ્યં રત્નસૂત્રાનુસારતઃ

એષાં ખલુ યથોદ્દિષ્ટાનામેવ ચતુઃષષ્ટેસ્તથાગતગુણાનામપિ યથાનુપૂર્વ્યા વિસ્તરવિભાગે નિર્દેશો રત્નદારિકાસૂત્રાનુસારેણ વેદિતવ્યઃ । યત્પુનરેષુ સ્થાનેષુ ચતુર્વિધમેવ યથાક્રમં વજ્રસિંહામ્વરદકચન્દ્રોદાહરણમુદાહૃતમસ્યાપિ પિણ્ડાર્થો દ્વાદશભિઃ શ્લોકૈર્વેદિતવ્યઃ ।
નિર્વેધિકત્વનિર્દૈન્યનિષ્કૈવલ્યનિરીહતઃ ।
વજ્રસિંહામ્બરસ્વચ્છદકચન્દ્રનિદર્શનમ્

બલાદિષુ બલૈઃ ષડ્ભિસ્ત્રિભિરેકેન ચ ક્રમાત્ ।
સર્વજ્ઞેયસમાપત્તિસવાસનમલોદ્ધૃતેઃ

ભેદાદ્વિકરણાચ્છેદાદ્વર્મપ્રાકારવૃક્ષવત્ ।
ગુરુસારદૃઢાભેદ્યં વજ્રપ્રખ્યમૃષેર્બલમ્

ગુરુ કસ્માદ્યતઃ સારં સારં કસ્માદ્યતો દૃઢમ્ ।
દૃઢં કસ્માદ્યતો ઽભેદ્યમભેદ્યત્વાચ્ચ વજ્રવત્

નિર્ભયત્વાન્નિરાસ્થત્વાત્સ્થૈર્યાદ્વિક્રમસંપદઃ ।
પર્ષદ્ગણેષ્વશારદ્યં મુનિસિંહસ્ય સિંહવત્

( ર્ગ્વ્ 97 ) સર્વાભિજ્ઞતયા સ્વસ્થો વિહરત્યકુતોભયઃ ।
નિરાસ્થઃ શુદ્ધસત્ત્વેભ્યો ઽપ્યાત્મનો ઽસમદર્શનાત્

સ્થિરો નિત્યસમાધાનાત્ સર્વધર્મેષુ ચેતસઃ ।
વિક્રાન્તઃ પરમાવિદ્યાવાસભૂમિવ્યતિક્રમાત્

લૌકિકશ્રાવકૈકાન્તચારિધીમત્સ્વયંભુવામ્ ।
ઉત્તરોત્તરધીસૌક્ષ્મ્યાત્ પઞ્ચધા તુ નિદર્શનમ્

સર્વલોકોપજીવ્યત્વાદ્ભૂમ્યમ્બ્વગ્ન્યનિલોપમાઃ ।
લૌક્યલોકોત્તરાતીતલક્ષણત્વાન્નભોનિભાઃ

ગુણા દ્વાત્રિંશદિત્યેતે ધર્મકાયપ્રભાવિતાઃ ।
મણિરત્નપ્રભાવર્ણસંસ્થાનવદભેદતઃ

દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણાઃ કાયે દર્શનાહ્લાદકા ગુણાઃ ।
નિર્માણધર્મસંભોગરૂપકાયદ્વયાશ્રિતાઃ

શુદ્ધેર્દુરાન્તિકસ્થાનાં લોકે ઽથ જિનમણ્ડલે ।
દ્વિધા તદ્દર્શનં શુદ્ધં વારિવ્યોમેન્દુબિમ્બવત્

ઇતિ રત્નગોત્રવિભાગે મહાયાનોત્તરત્નત્રશાસ્ત્રે ગુણાધિકારો નામ ત્રિતીયઃ પરિચ્છેદઃ