રસેન્દ્રચૂડામણિ · અધ્યાય 9

ર્ચૂમ્, 9
{મધુરત્રય}
ઘૃતં ખણ્ડો માક્ષિકં ચ વિજ્ઞેયં મધુરત્રયમ્ ।
{મૂત્રવર્ગઃ}
મૂત્રાણિ હસ્તિકરભમહિષીખરવાજિનામ્

ગોઽજાવીનાં સ્ત્રિયઃ પુંસાં પુષ્પં બીજં ચ યોજયેત્ ।
{પઞ્ચમૃત્તિકા}
ઇષ્ટિકા ગૈરિકં લોણં ભસ્મ વલ્મીકમૃત્તિકા

રસપ્રયોગકુશલૈઃ કીર્તિતાઃ પઞ્ચમૃત્તિકાઃ ।
{ક્ષારત્રય}
ટઙ્કણં ચ યવક્ષારઃ સર્જિક્ષારસ્તૃતીયકઃ

{ક્ષારવર્ગઃ}
પલાશકદલીશિગ્રુતિલાપામાર્ગમોક્ષકાઃ ।
મૂલકસ્ તિન્તિડીબોધિરક્તરાજગિરિસ્ તથા

કમ્બલોઽપરકુડ્યાનિ ક્ષારશ્ચૈષાં પૃથગ્વિધઃ ।
ક્ષારવર્ગ ઇતિ પ્રોક્તઃ દીપનશ્ચ મહાબલઃ

રત્નાદિજારણશ્ચાપિ સર્વલોહાદિજારણઃ ।
{અમ્લવર્ગઃ}
અમ્લવેતસજમ્બીરનિમ્બુકં રાજનિમ્બુકમ્

બદરં બીજપૂરં ચ તિન્તિડી ચુક્રિકા તથા ।
ચણામ્લં કાઞ્જિકં તદ્વદમ્લિકા ચામ્લદાડિમમ્

કરમર્દં ચ કોલામ્લમમ્લવર્ગોઽયમુચ્યતે ।
રસાદીનાં વિશુદ્ધ્યર્થં દ્રાવણે જારણે હિતઃ

{લવણવર્ગઃ}
સામુદ્રં સિન્ધુસંજાતં કાચોત્થં વિડસંજ્ઞિતમ્ ।
સૌવર્ચલમથો રૌમં ચુલ્લિકં ચ ગડાદિ ચ

લવણાનામયં વર્ગો રુચ્યઃ પાચનદીપનઃ ।
દ્રાવણઃ શોધનઃ સર્વલોહાનાં ભસ્મનામપિ

{વિષવર્ગઃ}
શૃઙ્ગિકં કાલકૂટં ચ વત્સનાભં ચ સક્તુકમ્ ।
પીતં ચ વિષવર્ગોઽયં સ વરઃ પરિકીર્તિતઃ

{વિષવર્ગ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
રસકર્મણિ શસ્તોઽયં તદ્બન્ધનવધેઽપિ ચ ।
અયુક્ત્યા સેવિતશ્ચાયં મારયત્યેવ નિશ્ચિતમ્

{ઉપવિષવર્ગઃ}
લાઙ્ગલી વિષમુષ્ટિશ્ચ કરવીરશ્ ચ જયા તથા ।
નીલકઃ કનકોઽર્કશ્ચ વર્ગો હ્યુપવિષાત્મકઃ

{ઉપવિષ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
દીપનઃ પાચનો ભેદી રસે ક્વાપિ ચ યુજ્યતે ।
વિષેષુ જઙ્ગમાદ્યેષુ વિષં સર્પસ્ય નાપરમ્

{તૈલવર્ગઃ}
તિલાતસીકુસુમ્ભાનાં નિમ્બસ્ય કરજસ્ય ચ ।
રાજ્યાઃ સિદ્ધાર્થકસ્યાપિ ગુઞ્જાકઙ્ગુણિબીજયોઃ

મધૂકસ્ય ચ તૈલૈશ્ચ તૈલવર્ગો રસે હિતઃ ।
{દુગ્ધવર્ગઃ}
હસ્ત્યશ્વવનિતાધેનુગર્દભીછાગિકાવિકાઃ

ઉષ્ટ્રિકોદુમ્બરાશ્વત્થભાનુન્યગ્રોધતિલ્વકઃ ।
દુગ્ધિકા સ્નુગ્ગણં ચૈતત્તથૈવોત્તમકર્ણિકા

એષાં દુગ્ધૈર્ વિનિર્દિષ્ટો દુગ્ધવર્ગો રસાદિષુ ।
{પિત્તવર્ગઃ}
મહિષક્રોડમત્સ્યાનાં છાગસ્ય ચ શિખણ્ડિનઃ

કૃષ્ણાહિરોહિતાનાં ચ માર્જારસ્ય ચ માયુભિઃ ।
પ્રોક્તઃ પિત્તગણઃ સૂતવધબન્ધનભાવને

{વસાવર્ગઃ}
ભેકકૂર્મવરાહાહિનરમાંસસમુત્થયા ।
વસયા ચ વસાવર્ગો રસકર્મણિ શસ્યતે

{વિડ્ગણઃ}
પારાવતસ્ય ચાષસ્ય કપોતસ્ય કલાપિનઃ ।
ગૃધ્રસ્ય કુક્કુટસ્યાપિ વિનિર્દિષ્ટો હિ વિડ્ગણઃ

શોધનઃ સર્વલોહાનાં પુટનાલ્લેપનાત્ ખલુ ।
{રક્તવર્ગઃ}
કુસુમ્ભખદિરો લાક્ષા મઞ્જિષ્ઠા રક્તચન્દનમ્

અદ્રી ચ બન્ધુજીવં ચ તથા કર્પૂરગન્ધિની ।
માક્ષિકં ચેતિ વિજ્ઞેયો રક્તવર્ગો ઽતિરઞ્જનઃ

{પીતવર્ગઃ}
કિંશુકઃ કર્ણિકારશ્ચ હરિદ્રાદ્વિતયં તથા ।
પીતવર્ગોઽયમુદ્દિષ્ટો રસરાજસ્ય કર્મણિ

{શ્વેતવર્ગઃ}
તગરઃ કુટજં કુન્દો ગુઞ્જા જીવન્તિકા તથા ।
સિતોઽમ્ભોરુહકન્દશ્ચ શ્વેતવર્ગ ઉદાહૃતઃ

{કૃષ્ણવર્ગઃ}
કદલી ક્રૂરવલ્લી ચ ત્રિફલા નીલિકા નલઃ ।
પઙ્કઃ કાસીસબાલામ્રં કૃષ્ણવર્ગ ઉદાહૃતઃ

રક્તવર્ગાદિવર્ગૈશ્ચ દ્રવ્યં યજ્જારણાત્મકમ્ ।
ભાવનીયં પ્રયત્નેન તાદૃગ્રાગાપ્તયે ખલુ

{શોધનીયગણઃ}
કાચટઙ્કણશિપ્રાભિઃ શોધનીયો ગણો મતઃ ।
સત્ત્વાનાં બદ્ધસૂતસ્ય લોહાનાં મલનાશનઃ ।
કાપાલિકાગણધ્વંસી રસવાદિભિરુચ્યતે

{મૃદુકરવર્ગઃ}
મહિષીમેષશૃઙ્ગોઽત્ર કલિઙ્ગોદ્ભવબીજયુક્ ।
શશાસ્થીનિ ચ યોગોઽયં લોહકાઠિન્યનાશનઃ

{દ્રાવકવર્ગઃ}
ગુડગુગ્ગુલુગુઞ્જાજ્યસારઘૈષ્ટઙ્કણાન્વિતૈઃ ।
દુર્દ્રાવાખિલલોહાદેર્ દ્રાવણેઽયં ગણો મતઃ

ક્ષારાઃ સર્વે મલં હન્યુરમ્લં શોધનજારણમ્ ।
માન્દ્યં વિષાણિ નિઘ્નન્તિ સ્નૈગ્ધ્યં સ્નેહાઃ પ્રકુર્વતે