રસેન્દ્રચૂડામણિ · અધ્યાય 8

ર્ચૂમ્, 8
{સર્પાક્ષ્યાદિગણઃ}
સર્પાક્ષી વન્ધ્યકર્કોટી જલબિમ્બી ચ જમ્બુકી ।
પુનર્નવા ચ મત્સ્યાક્ષી ભૃઙ્ગરાજઃ શતાવરી

શરપુઙ્ખા ચ મણ્ડૂકપર્ણિકા બ્રહ્મદણ્ડિકા ।
અનન્તા કુક્કુટી જઙ્ઘા કાકમાચી શિખણ્ડિની

સહદેવી કપોતી ચ વિષ્ણુક્રાન્તા કુરણ્ટકઃ ।
મહાબલા નાગબલા મૂર્વા રાસ્ના કુરિઙ્ગિની

ફણિર્નીલી પ્રપુન્નાટઃ સમઙ્ગામલકી તથા ।
જ્વાલિની મેઘનાદશ્ચ ગોજિહ્વા પદ્મચારિણી

પાઠા ચ કોકિલાક્ષશ્ચ ત્રિપત્ત્રા ચાખુકર્ણિકા ।
એકપર્ણી દ્વિપર્ણી ચ ત્રિપર્ણી ક્ષીરિણી તથા

તિત્તિડી મેષશૃઙ્ગી ચ તુલસી શ્યામપર્ણિકા ।
શ્વેતાદ્રિપર્ણિકા ચેતિ સર્પાક્ષ્યાદિગણો મતઃ

ષટ્ચત્વારિંશકો નામ પારદસ્ય નિયામકઃ ।
ઇહૌષધીનાં પઞ્ચાઙ્ગી ગૃહીતવ્યા વિધાનતઃ

રસાદિસ્વેદને મૂષાનયને શોધને તથા ।
અષ્ટોપરિ યથાલાભં ગ્રાહ્યા પ્રોક્તેષુ કર્મસુ

અષ્ટકાધિકમાધિક્યં ગુણાનાં કુરુતે ધ્રુવમ્ ।
{વ્યાઘ્રિકાદિગણઃ}
વ્યાઘ્રિકા રાક્ષસી વહ્નિશ્ચાણ્ડાલી ગજકર્ણિકા

ષટ્કારી શઙ્ખપુષ્પી ચ બૃહતી હિલમોચકઃ ।
શૃગાલજિહ્વિકા વહ્નિર્મદની લાઙ્ગલી તથા

ચક્રિકા વજ્રિણી વ્યાઘ્રી કઙ્કતી પુત્રજીવિકા ।
કઞ્ચુકી ચૈવ કર્કોટી કુમારી પદ્મચારિણી

એકવીરા રુદન્તી ચ લક્ષ્મી નરકસા તથા ।
ઉચ્ચટા રક્તચિત્રા ચ નાગિની નાગવલ્લિકા

સક્તુકા સક્તુશૃઙ્ગી ચ રક્તસ્નુગ્ યજ્ઞવલ્લિકા ।
શાખોટો મેષશૃઙ્ગી ચ હેમલી વ્યાઘ્રપાદિકા

શમી વ્યાઘ્રનખી સોમવલ્લરી ચાર્કપુષ્પિકા ।
કેશિની કાસમારી ચ વૃક્ષરાજોઽજમારિકા

કોટરાક્ષી હનૂમન્તી નરજીવાઙ્ગનાયકી ।
માલિકા કાકતુણ્ડી ચ મેઘપુષ્પી ચ કઙ્ગુણી

અન્યા તુવરવલ્લી ચ જગતી હંસપાદિકા ।
કુમ્ભિની વહ્નિમારી ચ સૂર્યભક્તા ચ વાકુચી

રસનિર્જીવકારી ચ ભૂશુણ્ડી કટુતુમ્બિકા ।
દેવદાલી વિશાલા ચ કાર્પાસી બ્રહ્મરઞ્જકમ્

કૃષ્ણાક્ષીવં તથા કૃષ્ણધત્તૂરો વનપીલુકમ્ ।
શ્વેતાર્કો યવચિઞ્ચા ચ કારવેલ્લી ચ દન્તિકા

ગોજિહ્વા કાકજઙ્ઘા ચ શ્વેતગુઞ્જા ચ શમ્બરા ।
મહાકાલી સિતાઙ્કોલો માયૂરશ્ચ પટોલિકા

વ્યાઘ્રિકાદિગણઃ સોઽયં રસભસ્મકરઃ પરઃ ।
અત્રોક્તૌષધિબીજેષુ જીર્યતે પારદઃ પૃથક્

{રક્તસ્નુહ્યાદિગણઃ}
રક્તસ્નુહી રુદન્તી ચ રક્તાગ્નિઃ સોમવલ્લિકા ।
વૃદ્ધદારુ ચ શાખોટી મોહિન્યઙ્ગારવલ્લિકા

બર્હિકા ક્ષીરમાર્જારી ત્રિશૂલા ક્ષીરકુક્કુટી ।
જીમૂતઃ કાકમાચી ચ નીલિકા શઙ્ખપુષ્પિકા

નાગવલ્લીદલાકારપત્રયુક્તાલ્પકન્દિની ।
શ્રીશૈલોત્થા ચ વજ્રઘ્ની નાગકર્ણીતિ સા સ્મૃતા

જ્યોતિષ્મતી દ્રુમજ્યોતિસ્તૃણજ્યોતિરથોચ્ચટા ।
ઉદુમ્બરી ત્રિદણ્ડી ચ નીલજ્યોતિસ્તથાપરા

હેમવલ્લરિકા તામ્રવલ્લરી ચુક્ર એવ ચ ।
ત્રિદણ્ડી બ્રહ્મદણ્ડી ચ ક્રૌઞ્ચિકા સ્થલપદ્મિની

વરા વર્તુલપર્ણા ચ નાગકણ્ઠી ચ લાઙ્ગલી ।
નાગજિહ્વાર્કપત્રી ચ કાષ્ઠોદુમ્બરિકા તથા

કાલદણ્ડી ત્રિપર્ણી ચ રક્તસ્નુહ્યાદિકો ગણઃ ।
રસબન્ધે વધે શુદ્ધૌ વિહિતઃ શમ્ભુના સ્વયમ્

દ્રવ્યૈશ્ચ સ્થાવરૈર્ ઉપસ્પર્શગન્ધરસાન્વિતૈઃ ।
શોધિતો મર્દિતઃ સૂતો મ્રિયતે બધ્યતે સુખમ્

{કદલ્યાદિગણઃ}
કદલી સૂર્યભક્તશ્ચ કટુકોષાતકી તથા ।
દ્રાવિણી કાકમાચી ચ શિગ્રુકા ક્ષીરકઞ્ચુકી

નીરપિપ્પલિકા ચેતિ કદલ્યાદિગણસ્ ત્વયમ્ ।
દ્રાવણઃ સર્વલોહાનાં રસાદીનાં ચ નિશ્ચિતમ્

{કાકમાચ્યાદિગણઃ}
કાકમાચ્યર્કપત્રી ચ કાસમર્દઃ કૃતાઞ્જલિઃ ।
લક્ષ્મણા હંસપાદી ચ નાગિની ક્ષીરનાલિકા

તામ્બૂલી વ્યાલિકા બ્રાહ્મી કારવલ્લ્યર્જુની ચરા ।
વારાહકર્ણિકા મેઘધ્વનિશ્ચ સહદેવિકા

તથા કુરુવકશ્ચેતિ કાકમાચ્યાદિકો ગણઃ ।
ક્રામણાય વિનિર્દિષ્ટા દેહે લોહે રસસ્ય હિ

એકવીરા મહાવીરા પ્રયોગો હેમદણ્ડિકા ।
ચતુર્ભેદમિદં પ્રોક્તં નિશ્ચિતં રસબન્ધને

દેહલોહકરં સર્વં મહારોગાપકર્ષણમ્ ।
ધન્યં પુત્રપ્રદં વૃષ્યં દર્શનસ્પર્શનાદિભિઃ

{એકવીરા}
શવપત્ત્રા ભવેદ્વલ્લી પાતે ચૈકફલાન્વિતા ।
એકવીરેતિ સા પ્રોક્તા રસબન્ધકરી પરમ્

{મહાવીરા}
એકમેકં ફલં યસ્યાઃ પરે પત્રે પ્રજાયતે ।
પ્રવાલસદૃશીચ્છાયા મહાવીરેતિ સા મતા

{પ્રયોગકન્દ}
ત્રિકન્દસ્ત્રિશિખશ્ચૈવ વૃન્તલગ્નફલદ્વયઃ ।
વેણુપર્ણસદૃક્પર્ણૈઃ ગજવિન્ધ્યાચલોદ્ભવઃ

તસ્ય મધ્યમકન્દો હિ પ્રયોગો નામ રાક્ષસઃ ।
તેન સંમર્દિતઃ સૂતો મ્રિયતે બધ્યતે સુખમ્

{હેમવલ્લી}
તામ્બૂલીપત્ત્રવત્પત્રા સ્વર્ણવર્ણપયસ્વિની ।
ફલપુષ્પાદિહીના ચ હેમવલ્લીતિ સા મતા

સમ્બન્ધસેવિતા યેન તન્મૂત્રૈર્બદ્ધપારદઃ ।
સંવત્સરધૃતો વક્ત્રે પ્રધત્તે ખેચરાં ગતિમ્

{વજ્રદણ્ડાદિવર્ગ}
વજ્રલશુનદણ્ડશ્ચ લોહદણ્ડશ્ચ તે ત્રયઃ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્માનો જગત્ત્રિતયરક્ષકાઃ

પથ્યા શુણ્ઠી શિલા મુણ્ડી નિર્ગુણ્ડી ચ વિડઙ્ગકમ્ ।
ચિત્રકસ્ત્રિકટુર્હેમ માક્ષિકં વિમલં તથા

વજ્રદણ્ડાદિવર્ગોઽયં શ્રેષ્ઠોઽતીવ રસાયને ।
સર્વવ્યાધિહરઃ શ્રેષ્ઠો જરામૃત્યુવિનાશનઃ

{ભૂપાટલ્યાદિવર્ગઃ}
ભૂપાટલી પટોલી ચ યોગારી સિંહવલ્લિકા ।
શૂકરી હેમવલ્લી ચ નાગધારી ચ માર્કવઃ

ભૂપાટલ્યાદિવર્ગોઽયં રસબન્ધવિધાયકઃ ।
{પઞ્ચરત્નકગણઃ}
પાટલેન્દીવરી ચૈવ મન્ત્રસિંહાસની તથા

નિશાચરી ચ કઙ્કાલખેચરી પઞ્ચરત્નકમ્ ।
દેહલોહકરં સૂતવધબન્ધવિધાયકમ્ ।
વલીપલિતવિધ્વંસિ સર્વવ્યાધિહરં પરમ્