રસેન્દ્રચૂડામણિ · અધ્યાય 3

ર્ચૂમ્, 3
રસશાલાં પ્રકુર્વીત સર્વબાધાવિવર્જિતે ।
સર્વૌષધમયે દેશે રમ્યે કૂપસમન્વિતે

યક્ષરાજસહસ્રાક્ષદિગ્વિભાગે સુશોભને ।
નાનોપકરણોપેતાં પ્રાકારેણ સુશોભિતામ્

{રસ્શાલા મેં કહાં ક્યા કરેં?}
શાલાયાઃ પૂર્વદિગ્ભાગે સ્થાપયેદ્રસભૈરવમ્ ।
વહ્નિકર્માણિ ચાગ્નેયે યામ્યે પાષાણકર્મ ચ

નૈરૃત્યે શસ્ત્રકર્માણિ વારુણે ક્ષાલનાદિકમ્ ।
શોષણં વાયુકોણે ચ વેધકર્મોત્તરે તથા

સ્થાપનં સિદ્ધવસ્તૂનાં પ્રકુર્યાદ્ ઈશકોણકે ।
પદાર્થસંગ્રહઃ કાર્યો રસસાધનહેતુકઃ

{રસ્શાલા મેં સંગ્રહણી ઉપકરણ્}
સત્ત્વપાતનકોષ્ઠીં ચ ગારકોષ્ઠીં સુશોભનામ્ ।
ભૂમિકોષ્ઠીં ચલત્કોષ્ઠીં જલદ્રોણીસ્વનેકશઃ

ભસ્ત્રિકાયુગલં તદ્વન્નલિકે વંશલૌહયોઃ ।
સ્વર્ણાયોઘોષશુલ્બાશ્મકુણ્ડ્યશ્ચર્મકૃતાં તથા

કરણાનિ વિચિત્રાણિ સર્વાણ્યપિ સમાહરેત્ ।
મન્થાનઃ પેષણી ખલ્વા દ્રોણીરૂપાશ્ચ વર્તુલાઃ

આયસાસ્તપ્તખલ્વાશ્ચ મર્દકાશ્ચ તથાવિધાઃ ।
સૂક્ષ્મછિદ્રસહસ્રાઢ્યા દ્રવ્યચાલનહેતવે

ચાલની ચ કટત્રાણી શિલા લૌલી ચ કણ્ડની ।
મૂષામૃત્તુષકાર્પાસવનોપલપિષ્ટકમ્

ત્રિવિધં ભેષજં ધાતુજીવમૂલમયં તથા ।
શિખિત્રા ગોવરં ચૈવ શર્કરા ચ સિતોપલા

કાચાયોમૃદ્વરાટાનાં કૂપિકાશ્ચષકાણિ ચ ।
શૂર્પાદિવેણુપાત્રાણિ ક્ષુદ્રક્ષિપ્રાશ્ચ શઙ્ખકાઃ

ક્ષુરપ્રાશ્ચ તથા પાલ્યો યચ્ચાન્યત્તત્ર યુજ્યતે ।
પાલિકા કર્ણિકા ચૈવ શાકચ્છેદનશસ્ત્રિકા

શાલાસમ્માર્જનાર્થં હિ રસપાકાન્તકર્મ યત્ ।
તત્રોપયોગિ યચ્ચાન્યત્તત્સર્વં પરવિદ્યયા

શ્રીરસાઙ્કુશયા સર્વં મન્ત્રયિત્વા સમાહરેત્ ।
અન્યથા તદ્ગતં તેજઃ પરિગૃહ્ણાતિ ભૈરવઃ

{ચાલિની}
ચાલિની ત્રિવિધા પ્રોક્તા તત્સ્વરૂપં ચ કથ્યતે ।
વૈણવીભિઃ શલાકાભિનિર્મિતા ગ્રથિતા ગુણૈઃ

કીર્તિતા સા સદા સ્થૂલદ્રવ્યાણાં ગાલને હિતા ।
ચૂર્ણચાલનહેતોશ્ચ ચાલન્યન્યાપિ વંશજા

કર્ણિકારસ્ય શાલ્મલ્યાઃ પારિજાતસ્ય કમ્બયા ।
ચતુરઙ્ગુલવિસ્તારયુક્ત્યા નિર્મિતા શુભા

કુણ્ડલ્યરત્નિવિસ્તારા છાગચર્માભવેષ્ટિતા ।
વાજિવાલામ્બરાનદ્ધતલા ચાલનિકા પરા

તયા પ્રચાલનં કુર્યાદ્ધર્તું સૂક્ષ્મતરં રજઃ ।
{અઙ્ગાર}
શિખિત્રાઃ પાવકોચ્છિષ્ટા અઙ્ગારાઃ કોકિલાઃ મતાઃ

કોકિલાશ્ચેતિ તેઽઙ્ગારાઃ નિર્વાણાઃ પયસા વિના ।
{ઉપલ}
પિષ્ટકં છગણં છાણમુપલં ચોત્પલં તથા

કરણ્ડોપલસારી ચ સંશુષ્કછગણાભિધાઃ ।
{બોત્ત્લે}
કૂપિકા છમ્પિકા સિદ્ધા ગોલા ચૈવ કરણ્ડિકા

{ચષક}
ચષકા ચ કટોરી ચ વાટિકા ઘોટિકા તથા ।
કચોલી ગ્રાહિકા ચેતિ નામાન્યેકાર્થકાનિ હિ

{રસ્કર્મ્ મેં કૈસા વૈદ્ય્ કો રખે}
રસસંહિતયોર્ વૈદ્યાઃ નિઘણ્ટુજ્ઞાશ્ચ વાર્ત્તિકાઃ ।
સર્વદેશજભાષાજ્ઞાઃ સંગ્રાહ્યાસ્તેઽપિ સાધકૈઃ

ધર્મિષ્ઠઃ સત્યવાગ્ વિદ્વાન્ શિવકેશવપૂજકઃ ।
સદયઃ પદ્મહસ્તશ્ચ સંયોજ્યો રસવૈદ્યકે

પતાકાકુમ્ભપાથોજમત્સ્યચાપાઙ્કપાણિકઃ ।
અનામાધઃ સ્થરેસ્વાઙ્કઃ સ સ્યાદમૃતહસ્તવાન્

{અલ્છેમિસ્ત્:: બદ્ વરિઅન્ત્}
અદેશિકઃ કૃપામુક્તો લુબ્ધો યુક્તિવિવર્જિતઃ ।
કૃષ્ણરેખાકરો વૈદ્યો દગ્ધહસ્તો વિવર્જિતઃ

રસપાકાવસાને હિ સદાઘોરં ચ જાપયેત્ ।
{અસ્સિસ્તન્ત્}
સોદ્યમાઃ શુચયઃ શૂરાઃ બલિષ્ઠાઃ પરિચારકાઃ

ભૂતવિગ્રહમન્ત્રજ્ઞાસ્તે યોજ્યા નિધિસાધને ।
બલિષ્ઠાઃ સત્ત્વવન્તશ્ચ રક્તાક્ષાઃ કૃષ્ણવિગ્રહાઃ

ભૂતત્રાસનવિદ્યાશ્ચ તે યોજ્યાઃ બલિસાધને ।
નિર્લોભાઃ સત્યવક્તારો દેવબ્રાહ્મણપૂજકાઃ

યમિનઃ પથ્યભોક્તારો યોજનીયા રસાયને ।
ધનવન્તો વદાન્યાશ્ચ સર્વોપસ્કરસંયુતાઃ

ગુરુવાક્યરતા નિત્યં ધાતુવાદેષુ તે શુભાઃ ।
{ચોલ્લેચ્તોર્સ્ ઓf દ્રુગ્સ્}
તત્તદૌષધનામજ્ઞાઃ શુચયો વઞ્ચનોજ્ઝિતાઃ

નાનાવિષયભાષાજ્ઞાસ્તે મતા ભેષજાહૃતૌ ।
શુચીનાં સત્યવાક્યાનામાસ્તિકાનાં મનસ્વિનામ્

સન્દેહોજ્ઝિતચિત્તાનાં રસઃ સિધ્યતિ નાન્યથા ।
દશાષ્ટક્રિયયા સિદ્ધે રસે ઽસૌ સાધકોત્તમઃ

મહારસો ઽયમ્ ઇત્યુક્ત્વા સેવેતાન્યત્ર તં રસં ।
રસસિદ્ધો ભવેન્મર્ત્યો દાતા ભોક્તા ન યાચકઃ ।
જરામુક્તો જગત્પૂજ્યો દિવ્યકાન્તિઃ સદા સુખી