રસેન્દ્રચૂડામણિ · અધ્યાય 13

ર્ચૂમ્, 13
{માણિક્યરસાયન}
સુજાતિગુણમાણિક્યભસ્મ કર્ષમિતં શુભમ્ ।
કનકાભ્રકતામ્રાણાં કાન્તસ્ય ભસિતં પૃથક્

ત્રિગુણત્વેન સંવૃદ્ધં મર્દયેત્ સમગન્ધકૈઃ ।
પુટેદ્વનગિરિણ્ડૈશ્ચ પઞ્ચવારાણિ યત્નતઃ

એવં શિલાલકાભ્યાં ચ પુટેન્નીલાઞ્જનેન ચ ।
તુલ્યગન્ધાશ્મસૂતાભ્યાં વિહિતાં કજ્જલીં શુભામ્

તતસ્તાં કજ્જલીં યત્નાદ્ ગૃહીત્વા તદનન્તરમ્ ।
લોહપાત્રે પરિદ્રાવ્ય બાદરેણાલ્પવહ્નિના

માણિક્યાદીનિ ભસ્માનિ ક્ષિપ્ત્વા તત્ર વિમિશ્રયેત્ ।
અથાર્દ્રકરસૈસ્તાં તુ મર્દયિત્વાથ કજ્જલીમ્

સમ્યક્ શુષ્કં વિચૂર્ણ્યાથ ક્ષિપેદ્રમ્યકરણ્ડકે ।
વ્યોષાજ્યસમ્મિતં હ્યેતન્માણિક્યાદ્યં રસાયનમ્

વ્યોષાજ્યસહિતં લીઢં ષણ્માસં પથ્યભોજિના ।
નિહન્તિ સકલાન્ રોગાન્ જરાપલિતસંયુતાન્

જીવેદ્વર્ષશતં ચૈવ ત્રિવારકૃતભોજનઃ ।
ક્ષયાદિજાન્ ગદાન્ સર્વાંસ્તત્તદ્રોગાનુપાનતઃ

{મૌક્તિકરસાયનમ્}
જયન્તીરસનિષ્પિષ્ટં શુકપિચ્છેન મારિતમ્ ।
મૌક્તિકં રસમાત્રં હિ દ્વિગુણં સ્વર્ણભસ્મકમ્

ત્રિગુણં કાન્તજં ભસ્મ વ્યોમસત્ત્વં ચતુર્ગુણમ્ ।
દત્ત્વા ચ ગન્ધસૌભાગ્યં શૃઙ્ગવેરેણ ભાવિતમ્

પુટેદ્ વિંશતિવારાણિ વિદ્રાવ્ય પટગાલિતમ્ ।
સર્વતુલ્યેન બલિના રસેન કૃતકજ્જલીમ્

વિદ્રાવ્ય પૂર્વવદ્ ભસ્મ મુક્તાદીનાં પરિક્ષિપેત્ ।
વિમિશ્ર્ય નિક્ષિપેત્તત્ર ક્ષીરં છાગીસમુદ્ભવમ્

સંશોષિતં વિચૂર્ણ્યાથ કાચકૂપ્યાં વિનિક્ષિપેત્ ।
પિપ્પલીમધુના સાર્ધં સેવિતં વલ્લમાત્રયા

રસાયનવિધાનેન કુરુતે વત્સરેણ હિ ।
વલીપલિતનિર્મુક્તં વાર્ધક્યેન વિવર્જિતમ્

શ્રોત્રદન્તાદિસમ્પન્નં શતાયુષ્કં સચક્ષુષમ્ ।
મત્તદન્તિબલોપેતં વિવાદે વિજયાન્વિતમ્

લીઢં મધ્વાજ્યતૈલૈશ્ચ કણોપેતાશ્વગન્ધયા ।
ક્ષયરોગં નિહન્ત્યેવ મણ્ડલાર્ધેન નિશ્ચિતમ્

તત્તદ્રોગાનુપાનૈશ્ચ નિહન્તિ સકલામયાન્ ।
વન્ધ્યાપુત્રપ્રદં હ્યેતત્ સૂતિકામયનાશનમ્

બાલાનાં પરમં પથ્યં વૃષ્યમાયુષ્યમુત્તમમ્ ।
નાગોદરોપવિષ્ટં ચ હન્તિ સ્ત્રીણાં ચ વેગતઃ

હૈયઙ્ગવીનસંયુક્તં તવરાજેન સંયુતમ્ ।
ગર્ભિણીસર્વરોગેષુ પ્રશસ્તં પરિકીર્તિતમ્

{પ્રવાલરસયન}
ચતુષ્પલં પ્રવાલસ્ય ભસ્મનો મૃતતારકમ્ ।
તત્સમં દ્વિગુણં તામ્રં પ્રવાલાદર્ધમાક્ષિકમ્

ત્રિંશદ્વિભાગિકં વજ્રં ષોડશાંશં ચ નીલકમ્ ।
વ્યોમસત્ત્વં સમં સર્વૈસ્તાલકં સર્વતઃ સમમ્

વિમર્દ્ય લુઙ્ગતોયેન યાવદ્દિનચતુષ્ટયમ્ ।
સર્વાર્ધશુદ્ધસૂતેન તસ્માદ્ દ્વિગુણગન્ધકૈઃ

વિહિતાં કજ્જલીં સમ્યક્ દ્રાવયિત્વા યથા પુરા ।
પ્રવાલાદીનિ ભસ્માનિ વિનિક્ષિપ્ય વિમિશ્ર્ય ચ

નિર્વાપ્ય ગોઘૃતે સમ્યગ્ દ્વાદશાબ્દપુરાતને ।
શરાવસમ્પુટે રુદ્ધ્વા ઘૃતાક્તં સ્વેદયેચ્છનૈઃ

વિચૂર્ણ્ય ભાવયેદ્ભૃઙ્ગરસૈર્વારાણિ સપ્ત ચ ।
વ્યોષાજ્યસહિતં હન્તિ જૂર્તિરોગં દિનૈસ્ત્રિભિઃ

ક્ષયં ચ મણ્ડલાર્ધેન ગ્રહણીં પાણ્ડુકામલે ।
કુમ્ભકામલિકારોગમ્ ઉદાવર્તં મહોદરમ્

પ્રમેહં મેદસો વૃદ્ધિં વાતવ્યાધિં કફામયમ્ ।
ગુદરોગં ચ મન્દાગ્નિં મૂત્રવાતમશેષતઃ

સ્મરમન્દિરજવ્યાધિં વન્ધ્યારોગાંસ્ ત્વગામયાન્ ।
વ્યોષાજ્યચિત્રતોયૈશ્ચ હ્યનુપાનમશેષતઃ

ભૂયો ભૂયો વિસૂચ્યર્તિર્ દેહિનો યસ્ય જાયતે ।
રસોઽયં તસ્ય દાતવ્યો મણ્ડલાનાં ત્રયં ખલુ ।
આમરોગે ચ દાતવ્યો ભિષગ્ભિર્વત્સરાવધિ

{તાર્ક્ષ્યરસાયન}
તાર્ક્ષ્યભસ્મ તુ શાણૈકં વજ્રભસ્મ તદર્ધકમ્ ।
મૃતસ્વર્ણાર્કકાન્તાનાં નિષ્કદ્વયમિતં પૃથક્

લોહભસ્મ મૃતં સૂતં સર્વમેકત્ર મર્દયેત્ ।
પુટેદ્વિંશતિવારાણિ પુટૈઃ કુક્કુટસંજ્ઞકૈઃ

અમૃતામ્બુસમાયુક્તૈઃ શિલાગન્ધકતાલકૈઃ ।
સપ્તવારં દ્રવૈઃ સાર્ધં દશભિઃ પિષ્ટકૈઃ પુટેત્

એવં સિદ્ધં પ્રભાવાઢ્યં તાર્ક્ષ્યં નામ રસાયનમ્ ।
ચિત્રકાર્દ્રકરસોપેતં પીતં રાજિકયા મિતમ્

ત્રિદોષજાન્ ગદાન્સર્વાન્ કફવાતોદ્ભવાનપિ ।
અસાધ્યાન્ સર્વવૈદ્યાનાં ભેષજાનાં ચ કોટિભિઃ ।
કરોતિ ક્ષુધમત્યર્થં ભુક્તં જરયતિ ક્ષણાત્

{પુષ્પરાગરસાયન}
પુષ્પરાગોદ્ભવં ભસ્મ પલાર્ધપ્રમિતં શુભમ્ ।
તદર્ધં પીતકાચં ચ તદર્ધં તામ્રભસ્મકમ્

તામ્રસ્યાર્ધં ચ રજતં જાતરૂપં તદર્ધકમ્ ।
વજ્રભસ્મ તદર્ધં ચ સર્વતુલ્યં મૃતાભ્રકમ્

તત્સમં સૂર્યકાન્તં ચ મારિતં બલિના સહ ।
તુલ્યેન બલિના સાર્ધં દશવારં પુટેત્ ખલુ

નીલાઞ્જનાલતાપ્યાનાં પૃથક્ તાનિ પુટાનિ ચ ।
ઇતિ સિદ્ધમિદં પ્રોક્તં પુષ્પરાગરસાયનમ્

ક્ષયાદિસર્વરોગઘ્નં કુષ્ઠવ્યાધિહરં પરમ્ ।
ગુદગુલ્માર્ત્તિશમનં પુત્રીયં વૃષ્યમુત્તમમ્

રસાયનં તથા ચૈતત્ ક્ષિપ્રં ગુલ્મહરં સ્ત્રિયાઃ ।
દીપનં પરમં પ્રોક્તં કામલાપાણ્ડુનાશનમ્ ।
બહુનાત્ર કિમુક્તેન સર્વરોગવિનાશનમ્

{વજ્રરસાયન}
એકકર્ષં મૃતં વજ્રં તાવદ્ભૂનાગસત્ત્વકમ્ ।
તતશ્ચ દ્વિગુણં સ્વર્ણં સ્વર્ણતુલ્યં ખસત્ત્વકમ્

તાવન્માત્રં ચ કાન્તાયઃ સર્વં વારિતરં કૃતમ્ ।
અષ્ટમાંશશ્ચ સૂતસ્ય સર્વેભ્યઃ પરિકીર્તિતઃ

શુકપિચ્છઃ સમઃ સર્વૈર્ મર્દયેચ્ચણકામ્લકૈઃ ।
વિધાય ગોલકં રમ્યં છાયાશુષ્કં સમાચરેત્

તતો ભૂનાગસત્ત્વં હિ ગન્ધકેન સમં ક્ષિપેત્ ।
પુટિતં શતવારાણિ શતં વારાણિ તાપ્યકૈઃ

સૂર્યપર્ણૈશ્ચ દુગ્ધૈર્વા વારાણાં વિંશતિં તતઃ ।
ગુઞ્જાટઙ્કણસિક્થૈશ્ચ ભૂનાગસ્ય રજોવૃતમ્

વર્તયિત્વા તુ તં ગોલં કલ્કેનાનેન લેપયેત્ ।
અર્ધાઙ્ગુલદલેનાથ પરિશોષ્ય ખરાતપે

નિક્ષિપેદ્ વાલુકાયન્ત્રે પ્રપચેદ્દિનપઞ્ચકમ્ ।
તતસ્ત્રિકોણગણ્ડીરદુગ્ધૈર્ગન્ધકસંયુતૈઃ

મર્દયિત્વા તુ તં ગોલં પુટેદ્વારાણિ વિંશતિમ્ ।
પટચૂર્ણં તતઃ કૃત્વા ક્ષિપેદન્તઃકરણ્ડકે

ગુઞ્જામિતં ભજેદેનં રમ્યં વજ્રરસાયનમ્ ।
જ્ઞાતાજ્ઞાતેષુ સર્વેષુ ગદેષુ વિવિધેષુ ચ

તત્તદ્રોગાનુપાનેન દાતવ્યં ભિષજા ખલુ ।
ન સોઽસ્તિ રોગો લોકેઽસ્મિન્યો હ્યનેન ન શામ્યતિ

રસાયનપ્રકારેણ સેવિતો મણ્ડલત્રયમ્ ।
દેહસિદ્ધિં કરોત્યેવ વિશ્વવિસ્મયકારિણીમ્ ।
બિલ્વમેકં વિના સર્વં પથ્યમત્ર પ્રકીર્તિતમ્

{નીલરસાયન}
નીલરત્નકૃતં ભસ્મ પલમાત્રં ચ હીરકમ્ ।
સ્વર્ણં રૌપ્યં ચ કાન્તં ચ તાપ્યકં નૃપવર્તકમ્

સમાંશં સર્વમેતત્ સ્યાત્ સર્વતુલ્યં ચ શુલ્વકમ્ ।
સર્વમેતન્મૃતં ગ્રાહ્યં સમગન્ધકસંયુતમ્

મર્દયેત્ કઙ્ગુણીતૈલૈર્યાવત્સ્યાદ્દિવસાષ્ટકમ્ ।
ઊર્ધ્વાધો ગન્ધકં દત્ત્વા પુટેદ્વારાણિ વિંશતિમ્

શ્વેતમુણ્ડીરસૈઃ પશ્ચાદ્ભાવયેત્ સપ્તવારકમ્ ।
ઇતિ સિદ્ધં પ્રભાવાઢ્યં રમ્યં નીલરસાયનમ્

નિહન્તિ સકલાન્રોગાન્ગુઞ્જામાત્રં નિષેવિતમ્ ।
જ્વરં પાણ્ડું ક્ષયં કાસં શૂલમર્શશ્ચ ગુલ્મકમ્

ઉદરં કુષ્ઠરોગં ચ શ્વાસં પઞ્ચવિધં તથા ।
તત્તદ્ભૈષજ્યયોગેન તત્તદ્રોગનિબર્હણમ્

{ગોમેદરસાયન}
ગોમેદં ગન્ધયોગેન લકુચદ્રવયોગિના ।
પુટિત્વા દશવારૈશ્ચ જાતં ભસ્મ પલોન્મિતમ્

સુવર્ણં રજતં કાન્તં સર્વમૌષધમારિતમ્ ।
ક્રામણં પાદપાદેન પ્રસિતં ચૂલિકામ્બુના

તાપ્યં ગન્ધર્વતૈલેન પુટિતં દશવારકમ્ ।
નિરુત્થં જાયતે ભસ્મ સર્વથૈવ ગુણાધિકમ્

તદર્ધસૂતગન્ધાભ્યાં કૃતકજ્જલિકાદ્રુતૌ ।
પૂર્વભસ્મત્રયં ક્ષિપ્ત્વા વિમિશ્ર્ય ચ સમાહરેત્

વિચૂર્ણ્ય મુણ્ડિકાદ્રાવૈર્ભાવયેત્ સપ્તવારકમ્ ।
પટચૂર્ણં વિધાયાથ ક્ષિપેદન્તઃકરણ્ડકે

ઇદં હિ પરમં શ્રેષ્ઠં ગોમેદકરસાયનમ્ ।
યોજ્યં સર્વેષુ રોગેષુ તત્તદ્રોગાનુપાનતઃ

કરોતિ દીપનં તીવ્રં સર્વાર્હં ચ પ્રિયંકરમ્ ।
દદાતિ પરમાં પુષ્ટિં બલં ભીમબલોપમમ્ ।
પરમં વૃષ્યમાયુષ્યં નેત્ર્યં મુખગદાપહમ્

{વૈદૂર્યરસાયન}
કાન્તકલ્કેન વૈદૂર્યં સહ ગન્ધેન મારિતમ્ ।
તદ્ભસ્મનાષ્ટશાણેન તદર્ધં મૃતહેમ ચ

તયોઃ સમં તીક્ષ્ણરજો મૃતં રૂપ્યં ચ તત્સમમ્ ।
મૃતં ચ વિમલં સર્વૈઃ સમં સર્વં વિમર્દિતમ્

મિલિતં મોચસારેણ ગોલીકૃત્ય વિશોષયેત્ ।
અઙ્ગુલાર્ધદલેનૈવ શિલાજેન વિમર્દયેત્

વાલુકાયન્ત્રમધ્યસ્થં પક્ષાર્ધં શનકૈઃ પચેત્ ।
સ્વતઃ શીતં સમાહૃત્ય કુમારીમૂલસારતઃ

મર્દયિત્વા વિશોષ્યાથ પીલુમૂલજલૈસ્તથા ।
તથૈવ ચિત્રમૂલાદ્ભિઃ કન્થારીમૂલસારતઃ

ચિરબિલ્વભવૈસ્તોયૈર્ વિશોષ્ય ચ વિચૂર્ણ્ય ચ ।
મૃતસંજીવનં હ્યેતદ્ વૈદૂર્યકરસાયનમ્

આર્દ્રકદ્રવસંયુક્તં ગુઞ્જામાત્રં રસાયનમ્ ।
દાતવ્યં ચિત્રતોયૈર્વા સન્નિપાતે વિસંજ્ઞકે

દન્તબન્ધે તુ સંજાતે વલ્લમાત્રમમું રસમ્ ।
પાદયોર્ઘર્ષયેદ્યત્નાત્ તતશ્ચેષ્ટામવાપ્નુયાત્

જાતચેષ્ટસ્ય સલિલં મૂર્ધ્નિ શીતં વિનિક્ષિપેત્ ।
શતકુમ્ભમિતં સ્વાદુ તીવ્રા ક્ષુજ્જાયતે તતઃ

યત્ કિંચિદ્ યાચતે તસ્મૈ તત્તદ્દેયમભીપ્સિતમ્ ।
આયુષ્યે વિદ્યમાને સ સુખી જીવતિ માનવઃ

ત્રિદોષજાતરોગેષુ દાતવ્યં તણ્ડુલોન્મિતમ્ ।
પલાર્ધસિતયા યુક્તમન્યથા હન્તિ રોગિણમ્

એકદોષોદ્ભવે રોગે સંસર્ગજનિતે તથા ।
ન દાતવ્યં હિ ભિષજા વૈદૂર્યકરસાયનમ્

ધૃતાનિ વા તાનિ સમર્ચિતાનિ સુજાતિયુક્તાનિ ચ સંસ્તુતાનિ ।
હરન્તિ રત્નાન્યખિલં દુરિષ્ટં કુર્વન્ત્યભીષ્ટં સતતં યથેષ્ટમ્

હરન્ત્યલક્ષ્મીં સતતં સમસ્તાન્ દુષ્કર્મજાતાન્ ઇહ સર્વરોગાન્ ।
આયુષ્યકારીણિ હિતાનિ સર્વરત્નપ્રસૂતાનિ રસાયનાનિ