રસેન્દ્રચિન્તામણિ · અધ્યાય 4

ર્ચિન્ત્, 4
અથાભ્રીયં વ્યાચક્ષ્મહે

તત્કિલ નિખિલજરામરણપરિહારેણ સુધારસસધ્રીચીનત્વમ્ અઙ્ગીકરોતિ ।
સાધનાનામસ્ય બહુભિર્બહુધોપવર્ણિતાનાં રસમઙ્ગલીયમન્યતમં વિલિખામઃ

<અભ્ર:: વજ્ર>
યદઞ્જનનિભં ક્ષિપ્તં ન વહ્નૌ વિકૃતિં વ્રજેત્ ।
વજ્રસંજ્ઞં હિ તદ્યોજ્યમભ્રં સર્વત્ર નેતરત્

<અભ્ર:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
વજ્રં ભેકવપુઃ કૃષ્ણમભ્રકં ત્રિવિધં મતમ્ ।
તતઃ કૃષ્ણં સમાદાય પાચયેત્ કાણ્ડિકે રસે

<અભ્ર:: સુબ્ત્ય્પેસ્:: qઉઅલિત્ય્>
તતઃ કૃષ્ણં સમાદાયેત્યનેન કૃષ્ણત્વસામાન્યાદ્ વજ્રકૃષ્ણાભ્રયોર્ ગ્રહણમ્ ।
ભેકવપુસ્તુ હરિતપીતાદિવર્ણં ન ગ્રાહ્યમિતિ

<અભ્ર:: સત્ત્વપાતન>
ચૂર્ણીકૃતં ગગનપત્રમથારનાલે ધૃત્વા દિનૈકમ્ અવશોષ્ય ચ સૂરણસ્ય ।
ભાવ્યં રસૈસ્તદનુ મૂલરસૈઃ કદલ્યાઃ પાદાંશટઙ્કણયુતં શફરૈઃ સમેતમ્

પિણ્ડીકૃતં તુ બહુધા મહિષીમલેન સંશોષ્ય કોષ્ઠગતમાશુ ધમેદ્ધઠાગ્નૌ ।
સત્ત્વં પતત્યતિરસાયનજારણાર્થં યોગ્યં ભવેત્ સકલલૌહગુણાધિકં ચ

<અભ્ર:: સત્ત્વ:: એકીકરણ>
કણશો યદ્ભવેત્સત્ત્વં મૂષાયાં પ્રણિધાય તત્ ।
મિત્રપઞ્ચકયુગ્ધ્માતમેકીભવતિ ઘોષવત્

<પઞ્ચમિત્ર>
ઘૃતમધુગુગ્ગુલુગુઞ્જાટઙ્કણમિતિ પઞ્ચમિત્રસંજ્ઞં ચ ।
મેલયતિ સર્વધાતૂનઙ્ગારાગ્નૌ તુ ધમનેન

સમગન્ધમભ્રસત્ત્વં સટઙ્કણં શૂકમૂષયા ધ્માતમ્ ।
સાર્ધં તત્સત્ત્વરજઃ સપારદં સકલકાર્યકરમ્

<અભ્ર:: સત્ત્વ:: શોધન, મારણ>
અયોધાતુવચ્છોધનમારણમેતસ્ય

<અભ્ર:: સત્ત્વ:: સેવન>
ચૂર્ણમ્ અભ્રકસત્ત્વસ્ય કાન્તલોહસ્ય વા તતઃ ।
તીક્ષ્ણસ્ય મહાદેવિ ત્રિફલાક્વાથભાવિતમ્

યાવદઞ્જનસંકાશં વસ્ત્રચ્છન્નં વિશોષ્ય ચ ।
ભૃઙ્ગામલકસારેણ હરિદ્રાયા રસેન ચ

મિશ્રિતં ક્રૌઞ્ચજઘૃતમધુસંમિશ્રિતં તતઃ ।
લોહસમ્પુટમધ્યસ્થં માસં ધાન્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્

ઘૃતેન મધુના લિહ્યાત્ક્ષેત્રીકરણમુત્તમમ્ ।
એવં વર્ષપ્રયોગેન સહસ્રાયુર્ભવેન્નરઃ

<અભ્ર:: વજ્ર:: શોધન>
વજ્રાભ્રં ચ ધમેદ્વહ્નૌ તતઃ ક્ષીરે વિનિક્ષિપેત્ ।
ભિન્નપત્રં તુ તત્કૃત્વા તણ્ડુલીયામ્લયોર્દ્રવૈઃ ।
ભાવયેદષ્ટયામં તદેવં શુધ્યતિ ચાભ્રકમ્

ધાન્યાભ્રભસ્મપ્રયોગસ્યારુણકૃષ્ણભેદેન પ્રકારદ્વયં વિલિખ્યતે

<અભ્ર:: મારણ>
કૃત્વા ધાન્યાભ્રકં તત્તુ શોષયિત્વા તુ મર્દયેત્ ।
અર્કક્ષીરૌદનં મર્દ્યમર્કમૂલદ્રવેણ વા

વેષ્ટયેદર્કપત્રૈસ્તુ સમ્યગ્ગજપુટે પચેત્ ।
પુનર્મર્દ્યં પુનઃ પાચ્યં સપ્તવારં પ્રયત્નતઃ

તતો વટજટાક્વાથૈસ્તદ્વદ્દેયં પુટત્રયમ્ ।
મ્રિયતે નાત્ર સન્દેહઃ સર્વરોગેષુ યોજયેત્

<અભ્ર:: મારણ>
અભ્રં ટઙ્કણસમ્પિષ્ટં સ્થાલ્યાં મૃદયસોઃ પચેત્ ।
મ્રિયતે નાત્ર સન્દેહો ગુણાધિક્યાય વૌષધૈઃ

તણ્ડુલીયકબૃહતીનાગવલ્લીતગરપુનર્નવાહિલમોચિકામણ્ડૂકપર્ણીતિક્તિકાખુપર્ણિકામદનાર્કાર્દ્રકપલાશસૂતમાતૃકાદિભિર્ મર્દનપુટનૈરપિ મારણીયમ્

<અભ્ર:: મારણ (?)>
ધાન્યાભ્રકસ્ય ભાગૈકં દ્વૌ ભાગૌ ટઙ્કણસ્ય ચ ।
પિષ્ટ્વા તદન્ધમૂષાયાં રુદ્ધ્વા તીવ્રાગ્નિના પચેત્ ।
સ્વભાવશીતલં ચૂર્ણં સર્વયોગેષુ યોજયેત્

<અભ્ર:: મારણ>
ધાન્યાભ્રકં સમાદાય મુસ્તાક્વાથૈઃ પુટત્રયમ્ ।
તદ્વત્પુનર્નવાનીરૈઃ કાસમર્દરસૈસ્તથા

નાગવલ્લીરસૈઃ સૂર્યક્ષીરૈર્દેયં પૃથક્ પૃથક્ ।
દિનં દિનં મર્દયિત્વા ક્વાથૈર્વટજટોદ્ભવૈઃ

દત્ત્વા પુટત્રયં પશ્ચાત્ત્રિઃ પુટેન્મુસલીરસૈઃ ।
ત્રિર્ગોક્ષુરકષાયેણ ત્રિઃપુટેદ્વાનરીરસૈઃ

મોચકન્દરસૈઃ પાચ્યં ત્રિરાત્રં કોકિલાક્ષકૈઃ ।
રસૈઃ પુટેચ્ચ લોધ્રસ્ય ક્ષીરાદેકપુટં તતઃ

દધ્ના ઘૃતેન મધુના સ્વચ્છયા સિતયા તથા ।
એકમેકં પુટં દદ્યાદભ્રસ્યૈવં મૃતિર્ભવેત્

સર્વરોગહરં વ્યોમ જાયતે યોગવાહકમ્ ।
કામિનીમદદર્પઘ્નં શસ્તં પુંસ્ત્વોપઘાતિનામ્

વૃષ્યમાયુષ્કરં શુક્રવૃદ્ધિસન્તાનકારકમ્ ।
<અભ્ર:: મારણ (?)>
રમ્ભાદ્ભિરભ્રં લવણેન પિષ્ટ્વા ચક્રીકૃતં ટઙ્કણમધ્યવર્તિ ।
દગ્ધેન્ધનેષુ વ્યજનાનિલેન સ્નુહ્યર્કમૂલામ્બુપુટં ચ સિદ્ધ્યૈ

<અભ્ર:: ભસ્મન્:: fઓર્મુલતિઓન્સ્>
તુલ્યં ઘૃતં મૃતાભ્રેણ લોહપાત્રે વિપાચયેત્ ।
ઘૃતે જીર્ણે તદભ્રં તુ સર્વકાર્યેષુ યોજયેત્

<અભ્ર:: ભસ્મન્:: fઓર્મુલતિઓન્સ્>
ત્રિફલોત્થકષાયસ્ય પલાન્યાદાય ષોડશ ।
ગોઘૃતસ્ય પલાન્યષ્ટૌ મૃતાભ્રસ્ય પલાન્ દશ

એકીકૃત્ય લોહપાત્રે પાચયેન્મૃદુનાગ્નિના ।
દ્રવે જીર્ણે સમાદાય સર્વરોગેષુ યોજયેત્

<??>
અરુણસ્ય પુનર્ અમૃતીકરણેન ગુણવૃદ્ધિવર્ણહાનસ્તઃ

અથ પ્રસઙ્ગાદ્દ્રુતયો લિખ્યન્તે

<અભ્ર:: દ્રુતિ>
અગસ્તિપુષ્પનિર્યાસૈર્મર્દિતઃ સૂરણોદરે ।
ગોષ્ઠભૂસ્થો ઘનો માસં જાયતે જલસંનિભઃ

<અભ્ર:: દ્રુતિ>
સ્વરસેન વજ્રવલ્લ્યાઃ પિષ્ટં સૌવર્ચલાન્વિતં ગગનમ્ ।
પક્વં ચ શરાવપુટે બહુવારં ભવતિ રસરૂપમ્

<અભ્ર:: દ્રુતિ>
નિજરસબહુપરિભાવિતસુરદાલીચૂર્ણવાપેન ।
દ્રવતિ પુનઃ સંસ્થાનં ભજતે ગગનં ન કાલેઽપિ

<અભ્ર:: સત્ત્વ:: દ્રુતિ>
નિજરસશતપરિભાવિતકઞ્ચુકિકન્દોત્થપરિવાપાત્ ।
દ્રુતમાસ્તેઽભ્રકસત્ત્વં તથૈવ સર્વાણિ લોહાનિ

<દ્રુતિ:: મેલાપન>
કૃષ્ણાગુરુણા મિલિતૈ રસોનસિતરામઠૈરિમા દ્રુતયઃ ।
સોષ્ણે મિલન્તિ મર્દ્યાઃ સ્ત્રીકુસુમપલાશબીજરસૈઃ

<જેwએલ્સ્:: દ્રુતિ>
મુક્તાફલાનિ સપ્તાહં વેતસામ્લેન ભાવયેત્ ।
જમ્બીરોદરમધ્યે તુ ધાન્યરાશૌ નિધાપયેત્

પુટપાકેન તચ્ચૂર્ણં દ્રવતે સલિલં યથા ।
કુરુતે યોગરાજોઽયં રત્નાનાં દ્રાવણં પ્રિયે

<અભ્ર (?):: સત્ત્વ:: પાતન>
ગુડઃ પુરસ્તથા લાક્ષા પિણ્યાકં ટઙ્કણં તથા ।
ઊર્ણા સર્જરસશ્ચૈવ ક્ષુદ્રમીનસમન્વિતમ્

એતત્સર્વં તુ સંચૂર્ણ્ય છાગદુગ્ધેન પિણ્ડિકાઃ ।
કૃતા ધ્માતાઃ ખરાઙ્ગારૈઃ સત્ત્વં મુઞ્ચન્તિ નાન્યથા

પાષાણમૃત્તિકાદીનિ સર્વલોહાનિ વા પૃથક્ ।
અન્યાનિ યાન્યસાધ્યાનિ વ્યોમસત્ત્વસ્ય કા કથા