રસેન્દ્રચિન્તામણિ · અધ્યાય 1

ઢુણ્ઢુકનાથ: રસેન્દ્રચિન્તામણિ
ર્ચિન્ત્, 1
હે ભસ્માઙ્ગવિરક્તિરૂપગુણદં તં પ્રેરણાદં શિવં ગઙ્ગાભૂષિતશેખરં સ્મરહરં શક્તિસ્વરૂપં પ્રભો ।
ત્વામીશં કરુણાર્ણવં શરણદં વિદ્યાનિધિં નિર્ગુણં ભૂતેશં ગિરિજાપતિં શશિધરં માઙ્ગલ્યદેવં નમઃ ।
નમામિ દેવં સુરવૃન્દપૂજિતં ગણાધિપં વિઘ્નવિનાશકારકમ્ ।
સ્મરન્તિ યે નિત્યમ્ ઉદારચેતસઃ કષ્ટાનિ તે નાનુભવન્તિ સત્યમ્ ।
સિદ્ધિનન્દનમિશ્રેણ શુદ્ધાં ચ સારગર્ભિતામ્ ।
રસેન્દ્રચિન્તામણેશ્ચ ટીકાં કુર્વે શિવાજ્ઞયા ।
ઇદાનીં કાલનાથશિષ્યઃ શ્રીઢુણ્ઢુકનાથાહ્વયો રસેન્દ્રચિન્તામણિગ્રન્થમ્ આરભમાણસ્ તન્મૂલદેવતે શ્રીમદમ્બિકામહેશ્વરૌ સકલજગદુત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયનિદાનં વિશેષસિદ્ધાન્તગર્ભવાચા વરીવસ્યતિ

અર્થપ્રકાશકાસારવિમર્શામ્બુજિનીમયમ્ ।
સચ્ચિદાનન્દવિભવં શિવયોર્વપુરાશ્રયે

લઘીયઃ પરિમાણતયા નિખિલરસજ્ઞાનદાયિત્વાચ્ચિન્તામણિરિવ ચિન્તામણિઃ

અશ્રૌષં બહુવિદુષાં મુખાદ્ અપશ્યં શાસ્ત્રેષુ સ્થિતમ્ અકૃતં ન તલ્લિખામિ ।
યત્કર્મ વ્યરચયમગ્રતો ગુરૂણાં પ્રૌઢાનાં તદિહ વદામિ વીતશઙ્કઃ

અધ્યાપયન્તિ યદ્ દર્શયિતું ક્ષમન્તે સૂતેન્દ્રકર્મ ગુરવો ગુરવસ્ત એવ ।
શિષ્યાસ્ત એવ રચયન્તિ ગુરોઃપુરો યે શેષાઃ પુનસ્તદુભયાભિનયં ભજન્તે

સંસ્કારાઃ પરતન્ત્રેષુ યે ગૂઢાઃ સિદ્ધિસૂચિતાઃ ।
તાનેવ પ્રકટીકર્તુમ્ ઉદ્યમં કિલ કુર્મહે

ગ્રન્થાદ્ અસ્માદાહરન્તિ પ્રયોગાન્ સ્વીયં વાસ્મિન્નામ યે નિક્ષિપન્તિ ।
ગોત્રાણ્યેષામ્ અસ્મદીયશ્રમોષ્મા ભસ્મીકુર્વન્નાયુગં બોભવીતુ

સંસ્કારાઃ શિવજનુષો બહુપ્રકારાસ્ તુલ્યા યે લઘુબહુલપ્રયાસંસાધ્યાઃ ।
યદ્યેકં સુકરમ્ ઉદાહરામિ તેષાં વ્યાહારૈઃ કિમિહફલં તતઃ પરેષામ્

ઇહ ખલુ પુરુષેણ દુઃખસ્ય નિરુપાધિદ્વેષવિષયત્વાત્ તદભાવશ્ચિકીર્ષિતવ્યો ભવતિ સુખમપિ નિરુપાધિપ્રેમાસ્પદતયા ગવેષણીયમ્ તદેતત્પુરુષાર્થદ્વયમ્ ।
અભાવસ્યાન્યત્વાત્

કિંચ સ્રક્ચન્દનવનિતાદિવિષયાણાં સત્યપિ તત્કારણત્વે નાન્તરીયકદુઃખસમ્ભેદાદ્ અનર્થપરમ્પરાપરિચિતત્વાન્ મૂર્ખાણાં કોશાણ્ડકવદ્ આભાસમાનત્વાદ્ અનૈકાન્તિકત્વાદ્ વિરોધિનાં યુગપદદૃશ્યમાનત્વાદ્ અત્યન્તતાવિરહિતત્વાચ્ચ પરિહરણીયત્વમ્

એકાન્તાત્યન્તતશ્ચ પુનસ્તે હ્યુપાયાઃ ખલુ હરિહરબ્રહ્માણ ઇવ તુલ્યા એવ સમ્ભવન્તિ ।
જ્ઞાનયોગઃ પવનયોગો રસયોગશ્ચેતિ

નનુ કથમેષાં તુલ્યતેત્યપેક્ષાયાં બ્રૂમઃ મોક્ષોપાયે બૃહદ્વાસિષ્ઠાદૌ ભુશુણ્ડોપાખ્યાને વસિષ્ઠવાક્યમ્ ।
અસાધ્યઃ કસ્યચિદ્યોગઃ કસ્યચિજ્જ્ઞાનનિશ્ચયઃ ।
દ્વૌ પ્રકારૌ તતો દેવો જગાદ પરમઃ શિવઃ ।
પ્રાણાનાં વા નિરોધેન વાસનાનોદનેન વા ।
નો ચેત્સંવિદમ્ ઉચ્છાણાં કરોષિ તદયોગવાન્ ।
દ્વાવેવ હિ સમૌ રામ જ્ઞાનયોગાવિમૌ સ્મૃતૌ

તત્રાદ્યયોઃ કેવલં પક્વકષાયાણામપિ કથઞ્ચન સાધ્યત્વાચ્ચરમે તુ પુનર્ભોગલોલુપાનામ્ અપ્યધિકારિત્વાત્તાભ્યાં સમીચીનોઽયમિતિ કસ્ય ન પ્રતિભાતિ

કિંચ અસ્ય ભગવન્નિર્યાસતયા સેવકાનાં સ્વસમ્ભૂતસકલધાતુત્વાપાદકસ્ય ભગવતો રસરાજસ્ય ગુણસિન્ધોઃ કિયન્તઃ પૃષતાઃ પ્રસઙ્ગાલ્લિખ્યન્તે

અચિરાજ્જાયતે દેવિ શરીરમજરામરમ્ ।
મનસશ્ચ સમાધાનં રસયોગાદવાપ્યતે

સત્ત્વં ચ લભતે દેવિ વિજ્ઞાનં જ્ઞાનપૂર્વકમ્ ।
સત્યં મન્ત્રાશ્ચ સિધ્યન્તિ યોઽશ્નાતિ મૃતસૂતકમ્

યાવન્ન શક્તિપાતસ્તુ ન યાવત્પાશકૃન્તનમ્ ।
તાવત્તસ્ય કુતઃ શુદ્ધિર્જાયતે મૃતસૂતકે

યાવન્ન હરબીજં તુ ભક્ષયેત્પારદં રસમ્ ।
તાવત્તસ્ય કુતો મુક્તિઃ કુતઃ પિણ્ડસ્ય ધારણમ્

સ્વદેહે ખેચરત્વં વૈ શિવત્વં યેન લભ્યતે ।
તાદૃશે તુ રસજ્ઞાને નિત્યાભ્યાસં કુરુ પ્રિયે

ત્વં માતા સર્વભૂતાનાં પિતા ચાહં સનાતનઃ ।
દ્વયોશ્ચ યો રસો દેવિ મહામૈથુનસમ્ભવઃ

દર્શનાત્ સ્પર્શનાત્ તસ્ય ભક્ષણાત્ મરણાત્પ્રિયે ।
પૂજનાદ્રસદાનાચ્ચ દૃશ્યતે ષડ્વિધં ફલમ્

કેદારાદીનિ લિઙ્ગાનિ પૃથિવ્યાં યાનિ કાનિચિત્ ।
તાનિ દૃષ્ટ્વા ચ યત્પુણ્યં તત્પુણ્યં રસદર્શનાત્

ચન્દનાગુરુકર્પૂરકુઙ્કુમાન્તર્ગતો રસઃ ।
મૂર્છિતઃ શિવપૂજા સા શિવસાંનિધ્યસિદ્ધયે

ભક્ષણાત્પરમેશાનિ હન્તિ તાપત્રયં રસઃ ।
દુર્લભં બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદ્યૈઃ પ્રાપ્યતે પરમં પદમ્

હૃત્પદ્મકર્ણિકાન્તઃસ્થં રસેન્દ્રં પરમેશ્વરિ ।
સ્મરન્વિમુચ્યતે પાપૈઃ સદ્યો જન્માન્તરાર્જિતૈઃ

સ્વયમ્ભૂલિઙ્ગસાહસ્રૈર્યત્ફલં સમ્યગર્ચનાત્ ।
તત્ફલં કોટિગુણિતં રસલિઙ્ગાર્ચનાદ્ભવેત્

રોગિભ્યો યો રસં દત્તે શુદ્ધિપાકસમન્વિતમ્ ।
તુલાદાનાશ્વમેધાનાં ફલં પ્રાપ્નોતિ શાશ્વતમ્

રસવિદ્યા પરા વિદ્યા ત્રૈલોક્યેઽપિ ચ દુર્લભા ।
ભુક્તિમુક્તિકરી યસ્માત્તસ્માજ્જ્ઞેયા ગુણાન્વિતા

બ્રહ્મજ્ઞાનેન સોઽયુક્તો યઃ પાપી રસનિન્દકઃ ।
નાહં ત્રાતા ભવે તસ્ય જન્મકોટિશતૈરપિ

આલાપં ગાત્રસંસ્પર્શં યઃ કુર્યાદ્રસનિન્દકૈઃ ।
યાવજ્જન્મસહસ્રાણિ સ ભવેત્પાપપીડિતઃ

હેમજીર્ણો ભસ્મસૂતો રુદ્રત્વં ભક્ષિતો દિશેત્ ।
વિષ્ણુત્વં તારજીર્ણસ્તુ બ્રહ્મત્વં ભાસ્કરેણ તુ

તીક્ષ્ણજીર્ણો ધનેશત્વં સૂર્યત્વં ચાપિ તાલકે ।
રાજરે તુ શશાઙ્કત્વમમરત્વં ચ રોહણે

સામાન્યેન તુ તીક્ષ્ણેન નરઃ શક્રત્વમાપ્નુયાત્

દોષહીનો રસો બ્રહ્મા મૂર્છિતસ્તુ જનાર્દનઃ ।
મારિતો રુદ્રરૂપી સ્યાદ્ બદ્ધઃ સાક્ષાત્ સદાશિવઃ

ઈદૃશસ્ય ગુણાનાં પર્યવસાનમમ્બુજસમ્ભવોઽપિ મહાકલ્પૈરપિ વચોભિર્નાસાદયિતુમલમિત્યલં બહુના

યદ્યન્મયાક્રિયત કારયિતું ચ શક્યં સૂતેન્દ્રકર્મ તદિહ પ્રથયાંબભૂવે ।
અધ્યાપયન્તિ ય ઇદં નતુ કારયન્તિ કુર્વન્તિ નેદમધિયન્ત્યુભયે મૃષાર્થાઃ