રસાર્ણવ · અધ્યાય 11
લક્ષણં શોધનં ચૈવ પારદસ્ય શ્રુતં મયા
ચારણં જારણં ચૈવ શ્રોતુમિચ્છામિ ભૈરવ ॥
સર્વપાપક્ષયે જાતે પ્રાપ્યતે રસજારણા
તત્પ્રાપ્તૌ પ્રાપ્તમેવ સ્યાદ્ વિજ્ઞાનં મુક્તિકારણમ્ ॥
મોક્ષાભિવ્યઞ્જકં દેવિ જારણં સાધકસ્ય તુ
યાવન્ન જાર્યતે સૂતઃ તાવત્તુ ન ચ નિર્વૃતિઃ ॥
ખલ્લસ્તુ પીઠિકા દેવિ રસેન્દ્રો લિઙ્ગમુચ્યતે
મર્દનં વન્દનં તસ્ય ગ્રાસઃ પૂજા વિધીયતે ॥
યાવદ્દિનાનિ વહ્નિસ્થો જાર્યતે ધાર્યતે રસઃ
તાવદ્યુગસહસ્રાણિ શિવલોકે મહીયતે ॥
દિનમેકં રસેન્દ્રસ્ય યો દદાતિ હુતાશનમ્
દ્રવન્તિ તસ્ય પાપાનિ કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે ॥
જારણા દ્વિવિધા બાલ જારણા બદ્ધજારણા
તત્રાદૌ પરમેશાનિ વક્ષ્યતે બાલજારણા ॥
ગગનં જારયેદાદૌ સર્વસત્ત્વમતઃ પરમ્
તતો માક્ષિકશુદ્ધં ચ સુવર્ણં તદનન્તરમ્ ॥
ગર્ભસ્થં દ્રાવયિત્વા તુ તતો બાહ્યદ્રુતિં દ્રવેત્
સિતં સિતેન દ્રવ્યેણ રક્તં રક્તેન રઞ્જયેત્ ॥
સારણં ક્રામણં જ્ઞાત્વા તતો વેધં પ્રયોજયેત્ ॥
સર્વસત્ત્વોપકારાય ભગવન્ ત્વદનુજ્ઞયા
જારણં કર્તુમિચ્છામિ ગ્રાસં ગૃહ્ણ મમ પ્રભો ॥
કુરુષ્વેતિ શિવેનોક્તં ગ્રાહ્યમેવ સુબુદ્ધિના ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ વ્યોમજારણમ્ ઉત્તમમ્
પત્ત્રાભ્રજારણં સત્ત્વ જારણં ચેતિ તદ્દ્વિધા ॥
નિર્મુખં સમુખં ચૈવ વાસનામુખમેવ ચ
એકૈકં ત્રિવિધં તચ્ચ તદ્ વક્ષ્યામ્ય્ આનુપૂર્વશઃ ॥
વૈક્રાન્તવજ્રસંસ્પર્શાદ્ દિવ્યૌષધિબલેન વા
નિર્મુખો ભક્ષયેદ્દેવિ ક્ષણેન ગગનં રસઃ ॥
હેમકર્મણિ હેમૈવ તારે તારો મુખં ભવેત્ ॥
તપ્તખલ્લકૃતા પિષ્ટિઃ શ્લક્ષ્ણમ્ અલ્પાલ્પમભ્રકમ્
અમ્લવેતસજમ્બીર બીજપૂરામ્લભૂખગૈઃ
મર્દિતં ચરતે દેવિ સેયં સમુખજારણા ॥
ક્ષારત્રયં પઞ્ચપટુ કાક્ષીકાસીસગન્ધકમ્
માક્ષિકં ચામ્લસંયુક્તં તામ્રપાત્રે તુ જારયેત્ ॥
એતચ્ચાભિષવાદ્ દિવ્યં કારયિત્વા વિચક્ષણઃ
જારણાર્થં ચ બીજાનાં વજ્રાણાં ચ વિશેષતઃ ॥
તસ્મિન્નાવર્તિતં નાગં વઙ્ગં વા સુરવન્દિતે
નિષેચયેચ્છતં વારં ન રસાયનકર્મણિ ॥
અનેન સકલં દેવિ ચારણાવસ્તુ ભાવયેત્
ક્ષારામ્લે ભાવિતં વ્યોમ રજસા પ્રથમેન ચ ॥
સૃષ્ટિત્રયોદકકણા તુમ્બુરુદ્રવમર્દિતમ્
ચરેજ્જરેદ્વા પુટિતં યવચિઞ્ચારસેન ચ ॥
શતાવરી ગદા રમ્ભા મેઘનાદા પુનર્નવા
શિગ્રુકો યવચિઞ્ચા ચ ભાવિતં તદ્રસૈઃ ક્રમાત્ ॥
મૂલં હિલમુચાયાસ્તુ કૌવેરીમૂલમેવ ચ
કદલીમુસલીશિગ્રુ તામ્બૂલીવાણપીલુકમ્ ॥
અલમ્બુષા બલા કોલમ્ આસ્ફોટઃ ખરમઞ્જરી
તુમ્બુરુસ્તિક્તશાકં વાપ્ય્ એષામ્ એકરસેન તુ
રાજિકાવ્યોષયુક્તેન ત્રિદિનં સ્વિન્નમભ્રકમ્ ॥
કાસીસતુવરીસિન્ધુ ટઙ્કણક્ષારસંયુતઃ
પૂર્વાભિષવયોગેન સૂતકશ્ચરતિ ક્ષણાત્ ॥
ગોલકો ભવતિ ક્ષિપ્રં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકઃ ॥
ગૃહીત્વા દેવિ ધાન્યામ્લમ્ અમ્લવર્ગેણ સંયુતમ્
ક્વાથયિત્વાભ્રકં તત્તુ સ્નુહીક્ષીરેણ મર્દયેત્ ॥
આરણ્યગોમયેનૈવ કપોતાખ્યં પુટં તતઃ ॥
કદલીકન્દનિર્યાસૈર્ મૂલકન્દરસેન ચ
કાકમાચી ચ મીનાક્ષી અપામાર્ગો મુનિસ્તથા ॥
એરણ્ડમાર્દ્રકં ચૈવ મેઘનાદા પુનર્નવા
એકૈકસ્ય દ્રવૈરેવ પુટૈકૈકં પ્રદાપયેત્ ॥
વજ્રીક્ષીરેણ સંયુક્તં દોલાયન્ત્રેણ પાચયેત્
છાયાશુષ્કં તતઃ કૃત્વા ચણકામ્લેન સંયુતમ્ ॥
નવસારં ચ કાસીસં વચાં નિમ્બં તથૈવ ચ
અભ્રસ્ય ષોડશાંશેન એકૈકં તત્ર નિક્ષિપેત્ ॥
નિધાય તામ્રપાત્રે તુ ઘર્ષયેત્તચ્ચ સુવ્રતે
નવવારં તતો દેવિ લોહપાત્રે તુ જારયેત્ ॥
રસેન સહ દેવેશિ ચણકામ્લેન કાઞ્જિકમ્
મૃદ્વગ્નિના તુ નિષ્ક્વાથ્યં પ્રહરાર્ધેન જાયેત ॥
સોમવલ્લીરસૈઃ પિષ્ટ્વા વ્યોમ સૌવર્ચલાન્વિતમ્
શનૈઃ શનૈર્હંસપાદ્યા દાપયેચ્ચ પુટત્રયમ્ ॥
સોમવલ્લીરસેનૈવ સપ્તવારં ચ દાપયેત્
પાતયેન્મૃન્મયે ભાણ્ડે રસેન સહ સંયુતમ્ ॥
મૂલં સિતેષુપુઙ્ખાયા ગવ્યક્ષીરેણ ઘર્ષયેત્
કલ્કેન લેપયેત્ સૂતં ગગનં ચ તદૂર્ધ્વગમ્ ॥
તાપયેદ્રવિતાપેન નિર્મુખં ગ્રસતે ક્ષણમ્
જાયતે પિષ્ટિકા શીઘ્રં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
તિલપર્ણીરસેનૈવ ગગનં ભાવયેત્ પ્રિયે
મર્દનાજ્જાયતે પિષ્ટી નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
મુણ્ડીનિર્યાસકે નાગં બહુશસ્તુ નિષેચયેત્
તેનાભ્રકં તુ સંપ્લાવ્ય ભૂયોભૂયઃ પુટે દહેત્ ॥
ચિત્રકાર્દ્રકમૂલાનામ્ એકૈકેન તુ સપ્તધા
પ્લાવિતવ્યં પ્રયત્નેન ગન્ધકાભ્રકચૂર્ણકમ્ ॥
નાગશુણ્ડીરસસ્તન્ય રજોલુઙ્ગામ્લભાવિતમ્
ષોડશાંશેન તદ્વત્તં દોલાયાં તુ ચરેદ્રસઃ ॥
ચતુઃષષ્ટિગુણં દેવિ દ્વાત્રિંશદ્ગુણમેવ વા
અથવા ષોડશગુણં તથાષ્ટગુણમેવ વા
ચતુર્ગુણં વા દ્વિગુણં સમં વા ચારયેત્ પ્રિયે ॥
પરમભ્રકસત્ત્વસ્ય જારણં શૃણુ પાર્વતિ ॥
વ્યોમસત્ત્વં સમાંશેન તાપ્યસત્ત્વેન સંયુતમ્
સ ખલ્વેવં ચરેદ્દેવિ ગર્ભદ્રાવી ભવેદ્રસઃ ॥
નાગાભ્રં દેવિ વઙ્ગાભ્રં તીક્ષ્ણાભ્રં ભાસ્કરાભ્રકમ્
તારાભ્રં દેવિ હેમાભ્રં રસગર્ભેણ જારયેત્ ॥
પૂર્વાભિષેકયોગેન ગર્ભે દ્રવતિ મર્દનાત્ ॥
ચતુઃષષ્ટ્યંશકઃ પૂર્વઃ દ્વાત્રિંશાંશો દ્વિતીયકઃ
તૃતીયઃ ષોડશાંશસ્તુ ચતુર્થો ઽષ્ટાંશ એવ ચ ॥
પઞ્ચમસ્તુ ચતુર્થાંશઃ ષષ્ઠો દ્વ્યંશઃ પ્રકીર્તિતઃ
ગ્રાસો રસસ્ય દાતવ્યઃ સસત્ત્વસ્યાભ્રકસ્ય ચ ॥
ચતુઃષષ્ટ્યંશકે ગ્રાસે દણ્ડધારી ભવેદ્રસઃ
જલૌકાવદ્દ્વિતીયે ચ ગ્રાસયોગે સુરેશ્વરિ ॥
ગ્રાસેન તુ તૃતીયેન કાકવિષ્ઠાસમો ભવેત્
ગ્રાસેન તુ ચતુર્થેન દધિમણ્ડસમો ભવેત્ ॥
પઞ્ચમે ચરિતે ગ્રાસે નવનીતસમો ભવેત્
ષષ્ઠે તુ ગોલકાકારઃ ક્રમાજ્જીર્ણસ્ય લક્ષણમ્ ॥
કાઞ્જિકેન નિષિક્તેન રક્તવ્યોમ શતપ્લુતમ્
ખલ્લાન્તશ્ચારયેત્તચ્ચ શુલ્વવાસનયા સહ ॥
હેમ તારં ચ સંઘૃષ્ય ખલ્લે તત્ર રસં ન્યસેત્
કાઞ્જીસહિતકાસીસં સિન્ધુના ચરતે રસઃ ॥
હેમ સીસં તુ સંઘૃષ્ય રસં તત્ર પ્રદાપયેત્
નાગહેમયુતં વ્યોમ સમજીર્ણં દ્રુતં ભવેત્
અભ્રકોપરસાન્ ક્ષિપ્રં મુખેનૈવ ચરત્યયમ્ ॥
તારં વઙ્ગં ચ સંઘૃષ્ય રસં તત્ર પ્રદાપયેત્
નાગહેમયુતં વ્યોમ સમજીર્ણં દ્રુતં ભવેત્
મુખેન ચરતે વ્યોમ તારકર્મણિ શસ્યતે ॥
સમુખં નિર્મુખં વાપિ યત્નતશ્ચારયેન્નભઃ ॥
ચારણાં ત્રિવિધામેવં કૃત્વા ગર્ભદ્રુતિં રસે
જારયેત્ સ્વેદયેત્ પિણ્ડં પરિણામક્રમૈસ્ ત્રિભિઃ ॥
પટ્વમ્લક્ષારગોમૂત્ર સ્નુહીક્ષીરૈઃ પ્રલેપિતમ્
બહિશ્ચ બદ્ધં વસ્ત્રેણ ભૂયો ગ્રાસં નિવેદિતમ્
ક્ષારારનાલતૈલેષુ સ્વેદયેન્મૃદુનાગ્નિના ॥
ક્રમેણાનેન દેવેશિ જાર્યતે દિવસૈસ્ ત્રિભિઃ
યન્ત્રાદ્ ઉદ્ધૃતમાત્રં તુ લોહપાત્રે સ્થિતં રસમ્ ॥
કોષ્ણેન કાઞ્જિકેનાદૌ ક્ષાલિતં વસ્ત્રગાલિતમ્
પાત્રે સુખોષ્ણહસ્તેન યાવત્ શેષં વિમર્દયેત્ ॥
ચતુર્ગુણેન વસ્ત્રેણ પીડિતો નિર્મલશ્ચ સઃ ॥
ગાલનક્રિયયા ગ્રાસે સતિ નિષ્પેષનિર્ગતે
સ ભવેદ્દણ્ડધારી ચ જીર્ણગ્રાસસ્તથા રસઃ ॥
અજીર્ણે પાચયેત્ પિષ્ટીં સ્વેદયેન્મર્દયેત્તથા
વેતસામ્લપ્રયોગેણ જીર્ણે ગ્રાસં તુ દાપયેત્ ॥
ઇષ્ટિકાગુડદગ્ધોર્ણા રાજીસૈન્ધવધૂમજૈઃ
ષોડશાંશૈઃ સ ધાન્યામ્લૈઃ મર્દ્યઃ સ્વેદ્યશ્ચ પારદઃ ॥
નિર્મલીકરણાર્થં તુ ગ્રાસે ગ્રાસે પુનઃ પુનઃ
જીર્ણાભ્રો જીર્ણબીજો ઽપિ રાગાન્ ગૃહ્ણાતિ નિર્મલઃ ॥
ક્રમેણાનેન દોલાયાં ચાર્યં ગ્રાસચતુષ્ટયમ્
તતઃ કચ્છપયન્ત્રેણ જ્વાલનં બન્ધનં ક્રમાત્ ॥
ઊર્ધ્વાધશ્ ચાષ્ટમાંશેન વિડં દત્ત્વાપિ જારયેત્
સમજીર્ણાભ્રકઃ સૂતઃ શતવેધી ભવેત્ પ્રિયે ॥
સહસ્રવેધી દ્વિગુણે ત્રિગુણે ઽયુતવેધકઃ
ચતુર્ગુણે લક્ષવેધી સ ભવેદ્ભૂચરો રસઃ ॥
જીર્ણે પઞ્ચગુણે દેવિ બ્રહ્માયુર્જાયતે રસઃ
આયુસ્તુ ષડ્ગુણે વિષ્ણોઃ કોટિવેધી ભવેદ્રસઃ ॥
રસસ્ય સર્વદોષાસ્તુ ષડ્ગુણેનાભ્રકેન તુ
જીર્ણેન નાશમાયાન્તિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
રસરાજે યદા જીર્ણં ષડ્ગુણં ગગનં પ્રિયે
તદા ગ્રસતિ લોહાનિ ત્યજેચ્ચ ગતિમાત્મનઃ ॥
ધૂમશ્ ચિટિચિટિશ્ચૈવ મણ્ડૂકપ્લુતિરેવ ચ
સકમ્પશ્ચ વિકમ્પશ્ચ પઞ્ચાવસ્થા રસસ્ય તુ ॥
કપિલો ઽથ નિરુદ્ગારિ વિપ્લુષશ્ ચૈવ મુઞ્ચતિ
અગ્નૌ તિષ્ઠતિ નિષ્કમ્પો વ્યોમજીર્ણસ્ય લક્ષણમ્ ॥
સમજીર્ણો ભવેદ્બાલો યૌવનસ્થશ્ચતુર્ગુણમ્
વૃદ્ધસ્તુ ષડ્ગુણં જીર્ણઃ કુર્યાત્ કર્મ પૃથક્ પૃથક્ ॥
બાલસ્તુ પત્ત્રલેપેન કલ્કયોગેન યૌવનઃ
વૃદ્ધો વિધ્યતિ લોહાનિ જારિતઃ સારિતો ઽથવા ॥
કુમારસ્તુ રસો દેવિ ન સમર્થો રસાયને
યૌવનસ્થો રસો દેવિ ક્ષમો દેહસ્ય રક્ષણે ॥
જરાવસ્થો રસો યશ્ચ દેહે લોહેન સંક્રમેત્
અભાવે ઽભ્રકસત્ત્વસ્ય કાન્તસત્ત્વં પ્રદાપયેત્ ॥
કાન્તસ્ય ચાપ્યભાવે તુ તીક્ષ્ણલોહં તુ દાપયેત્
અનેન ક્રમયોગેન સર્વસત્ત્વાનિ જારયેત્ ॥
એકો ઽપિ હેમસંયુક્તશ્ ચામીકરકરઃ ક્ષણાત્
ગન્ધકાત્ પરતો નાસ્તિ રસેષૂપરસેષુ વા ॥
પૂર્વોક્તયન્ત્રયોગેન દ્વિર્ અષ્ટગુણગન્ધકમ્
અથવા દ્વાદશગુણં ષડ્ગુણં વાપિ જારયેત્ ॥
માક્ષિકં સત્ત્વમાદાય પાદાંશેન તુ જારયેત્
તતો ઽપિ સર્વસત્ત્વાનિ દ્રાવયેત્ સૂતગર્ભતઃ ॥
હેમપાવકયોઃ સખ્યં તથા કાઞ્ચનસૂતયોઃ
વહ્નિસૂતકયોર્ વૈરં તયોર્મિત્રેણ મિત્રતા ॥
અગ્નિકો યવચિઞ્ચા ચ વસુહટ્ટશ્ચ રાગિણી
દોલાસ્વેદેન તત્ પક્વં હેમજારણમુત્તમમ્ ॥
પલાશભસ્માપામાર્ગો યવક્ષારશ્ચ કાઞ્જિકમ્
સૌવર્ચલં ચ કાસીસં સામુદ્રં સૈન્ધવં તથા ॥
આસુરી ટઙ્કણશ્ચૈવ નવસારસ્તથૈવ ચ
કર્પૂરશ્ચૈવ માક્ષીકં સમભાગાનિ કારયેત્ ॥
સ્નુહ્યર્કદુગ્ધૈર્દેવેશિ મૂષાલેપં તુ કારયેત્
વિડચૂર્ણં તતો દત્ત્વા કનકં જારયેત્ પ્રિયે ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ ભૂચરાખ્યં તુ જારણમ્ ॥
કૃષ્ણં પીતં રક્તમભ્રં શુલ્વે તીક્ષ્ણે ચ મેલયેત્ ॥
શુલ્વે તીક્ષ્ણં યદા ચૂર્ણં દ્વાવિંશતિગુણં પ્રિયે
ગન્ધનાગં તતો ઽર્ધં તુ ક્રમેણૈવ તુ મેલયેત્ ॥
હેમ્ના તુ સહ દાતવ્યં સૂતકૈકેન ષોડશ
ગન્ધનાગં યદા જીર્ણં તદા બદ્ધો ભવેદ્રસઃ
હેમ્નિ જીર્ણે તતો ઽર્ધેન મૃતલોહેન રઞ્જયેત્ ॥
ગન્ધકેન હતં શુલ્વં માક્ષિકં દરદાયસમ્
પુટેન મારયેચ્છુદ્ધં હેમ દદ્યાત્ તુ ષડ્ગુણમ્ ॥
સૂતકે હેમબીજં ચ યદા જીર્ણં ચતુર્ગુણમ્
બદ્ધરાગં વિજાનીયાત્ હેમાભો જાયતે રસઃ ॥
સારણાયન્ત્રમધ્યસ્થં તેનૈવ સહ સારયેત્
ત્રિભાગસારિતં કૃત્વા પુનસ્તત્રૈવ જારયેત્ ॥
જારિતઃ સારિતશ્ચૈવ પુનર્જારિતસારિતઃ
સપ્તશૃઙ્ખલિકાયોગાત્ કોટિવેધી ભવેદ્રસઃ ॥
ભૂચરી જારણા પ્રોક્તા ખેચરીં જારણાં શૃણુ ॥
હીરમુખ્યાનિ રત્નાનિ રસોચ્છિષ્ટાનિ કારયેત્
કટુતુમ્બસ્ય બીજાનિ તસ્યાર્ધેન તુ દાપયેત્ ॥
મહાજારણમિત્યુક્તં કલ્કં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ
વજ્રમૂષામુખે ચૈવ તન્મધ્યે સ્થાપયેદ્રસમ્ ॥
કતકં કનકં ચૈવમ્ એકીકૃત્ય ચ મર્દયેત્
પદ્મરાગં પ્રયત્નેન રસે ગ્રાસં તુ દાપયેત્ ॥
એકાદશગુણં યાવત્ પદ્મરાગં તુ સૂતકે
રાગજીર્ણસ્તુ દેવેશિ લિઙ્ગાકારો ભવેદ્રસઃ ॥
રક્ષિતવ્યં પ્રયત્નેન લોકપાલાષ્ટકેન ચ
ષડ્ભાગં સૂતકેન્દ્રસ્ય તેષુ સર્વેષુ દાપયેત્ ॥
ભક્ષિતવ્યં પ્રયત્નેન નત્વા ચ ગુરુદેવયોઃ
સર્વસિદ્ધાન્નમસ્કૃત્ય દેવતાશ્ચ વિશેષતઃ ॥
મૂર્છાઙ્ગદાહશ્ચ તતો જાયતે નાત્ર સંશયઃ
આત્માનમુત્થિતં પશ્યેત્ દિવ્યતેજોમહાબલમ્ ॥
શઙ્ખકાહલનિર્ઘોષૈઃ સિદ્ધવિદ્યાધરૈઃ સહ
ઇચ્છયા વિચરેલ્લોકાન્ કામરૂપી વિમાનગઃ ॥
દેવાશ્ચ યત્ર લીયન્તે સિદ્ધસ્તત્રૈવ લીયતે ॥
પુનરન્યં પ્રવક્ષ્યામિ જારણાયોગમુત્તમમ્ ॥
સુઘૃષ્ટં પાચિતં સૂતં સર્વદોષોજ્ઝિતં તતઃ
શાકપલ્લવસારેણ વિષ્ણુક્રાન્તારસેન ચ ॥
પલાશપુષ્પતોયેન ભાવિતં ગન્ધકં સમમ્
સમં કૃષ્ણાભ્રસત્ત્વં ચ રસકં ચાષ્ટકં ગુણમ્ ॥
તીક્ષ્ણશુલ્વોરગં ચૈવ કૂર્મયન્ત્રેણ જારયેત્
કાઞ્ચનં જારયેત્ પશ્ચાત્ વિડયોગેન પાર્વતિ ॥
તતઃ સિદ્ધં વિજાનીયાત્ દ્વૈધં શુલ્વસ્ય દાપયેત્
કર્મસંખ્યાપ્રમાણેન નાગો ભવતિ કાઞ્ચનમ્ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ જારણાક્રમમુત્તમમ્ ॥
બીજચૂર્ણાનિ તૈલેન ભાવયિત્વા પુનઃ પુનઃ
ષોડશાંશેન તદ્ગ્રાસમ્ અઙ્ગુલ્યા મર્દયેચ્છનૈઃ ॥
આર્દ્રકાદિ તતો યોગાદ્ દાતવ્યં ષોડશાંશતઃ
ભૂર્જે દત્ત્વા તતો દેયં દોલાયન્ત્રે વિનિક્ષિપેત્ ॥
અહોરાત્રેણ તદ્બીજં સૂતકો ગ્રસતિ પ્રિયે
તમુદ્ધૃત્ય રસં દેવિ ખલ્લે સંમર્દયેત્તતઃ ॥
તતો યન્ત્રે વિનિક્ષિપ્ય દિવારાત્રં દૃઢાગ્નિના
તપ્તં સમુદ્ધૃતં યન્ત્રાત્ તપ્તખલ્લે વિમર્દયેત્ ॥
મર્દયિત્વાભ્રકે પિણ્ડં ક્ષિપ્ત્વા તત્ર પુટં દદેત્
તતો ગર્ભે પતત્યાશુ જારયેત્ તત્ સુખેન તુ ॥
દોલાયન્ત્રે તતો દત્ત્વા આર્દ્રપિણ્ડેન સંયુતમ્
તૃતીયે દિવસે સૂતો જરતે ગ્રસતે તતઃ ॥
સમજીર્ણં તતો યાવત્ દોલાયન્ત્રે વિચક્ષણઃ
પશ્ચાત્ કચ્છપયન્ત્રેણ સમજીર્ણં તુ પાર્વતિ
તં ગ્રાસદ્વાદશાંશેન કચ્છપેન તુ જારયેત્ ॥
પ્રાગ્વદાર્દ્રકયોગં ચ ગર્ભદ્રાવણમેવ ચ
પશ્ચાત્તં દેવિ નિક્ષિપ્ય પુટં દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ ॥
અષ્ટાંશેન તતો ગ્રાસં ગર્ભદ્રાવં ચ પૂર્વવત્
કન્દોદરે સૂરણસ્ય તં વિનિક્ષિપ્ય સૂતકમ્
પુટેત્તુ જારિતસ્તાવત્ યાવત્ કન્દો ન દહ્યતે ॥
પાદાંશેન તુ મૂષાયા ગ્રાસઃ સૂતે વિધીયતે
પૂર્વવચ્ચ વિડં દદ્યાત્ ગર્ભદ્રાવણમેવ ચ ॥
એવં ચતુર્ગુણે જીર્ણે સૂતકો બલવાન્ ભવેત્
તતઃ શલાકયા ગ્રાસાન્ અગ્નિસ્થો ગ્રસતે રસઃ ॥
તતો રત્નાનિ જાર્યાણિ વક્ષ્યમાણક્રમેણ તુ ॥
અભ્રકં ભ્રામકં ચૈવ શઙ્ખનાભિં તથૈવ ચ
રસાનુપરસાન્ દત્ત્વા મહાજારણસંયુતાન્ ॥
વજ્રકન્દં વજ્રલતા મેષશૃઙ્ગ્યમૃતાયસમ્
કટુતુમ્બસ્ય બીજાનિ મૃતલોહાનિ પાચયેત્ ॥
સર્વાણિ સમભાગાનિ શિખિશોણિતમાત્રિતમ્
તાવત્તં મર્દયેત્ પ્રાજ્ઞો યાવત્ કર્મ દૃઢં ભવેત્ ॥
મૂષા વલ્લાકૃતિશ્ચૈવ કર્તવ્યા છાદનૈઃ સહ
તન્મધ્યે સ્થાપયેત્ સૂતમ્ અધોવાતેન ધામયેત્ ॥
આદૌ તત્રૈવ દાતવ્યં વજ્રમૌષધલેપિતમ્
ગૃહ્યતે કો ઽત્ર સંદેહો યથા તીવ્રે હુતાશને ॥
કુલિશેન પુટે દગ્ધે કર્ષ્વગ્નૌ તેન મર્દયેત્
યાવદેકાદશગુણં કુલિશં જારયેત્ પુનઃ ॥
સુદગ્ધશઙ્ખનાભિશ્ચ માતુલુઙ્ગરસપ્લુતઃ
મુક્તાફલં તતો દેયં વજ્રજીર્ણે તુ સૂતકે ॥
અનેન ક્રમયોગેન હ્ય્ એકાદશગુણં ભવેત્
કેવલં શિખિપિત્તં ચ નીલી નિર્યાસમિશ્રિતમ્ ॥
નીલોત્પલાનિ લિપ્તાનિ પ્રક્ષિપ્તાનિ તુ સૂતકે
રસે કલ્પેન્મહારાગાન્ હીનરાગાન્ પરિત્યજેત્ ॥
રક્તાનિ શિખિપિત્તં ચ મહારત્નસમન્વિતમ્
સદ્રત્નં લેપયેત્તેન પ્રદ્રવેત્ રસમધ્યતઃ ॥
રજનીં ચૈવ કુષ્ઠં ચ બ્રહ્મનિર્યાસભાવિતમ્
જારણં પુષ્પરાગસ્ય તેનૈવ સહ દાપયેત્ ॥
બહુરત્નેષુ જીર્ણેષુ ભૃઙ્ગરાગેષુ સુવ્રતે
રસેન્દ્રો દૃશ્યતે દેવિ નીલપીતારુણચ્છવિઃ ॥
શુદ્ધાનિ હેમપત્ત્રાણિ શતાંશેન તુ લેપયેત્
પુટેન મારયેદેતદ્ ઇન્દ્રગોપનિભં ભવેત્ ॥
સંસ્પર્શાદ્વેધયેત્સર્વમ્ ઇદં હેમ મૃતં પ્રિયે
ત્રિભાગં સૂતકેન્દ્રસ્ય તેનૈવ સહ સારયેત્ ॥
મૂષામધ્યસ્થિતે તસ્મિન્ પુનસ્તેનૈવ જારયેત્
ધૂમવેધી ભવેદ્દેવિ પુનઃ સારિતજારિતઃ ॥
અનેન ક્રમયોગેન યદિ જીર્ણા ત્રિશૃઙ્ખલા
વેધયેન્નાત્ર સંદેહો ગિરિપાતાલભૂતલમ્ ॥
પાર્શ્વજ્યોતિઃ પ્રદૃશ્યેત ચોર્ધ્વં નૈવ તુ દૃશ્યતે
ભૂચરં તં વિજાનીયાત્ રસેન્દ્રં નાત્ર સંશયઃ ॥
તેનાશ્રાન્તગતિર્દેવિ યોજનાનાં શતં વ્રજેત્
દિવ્યતેજા મહાકાયો દિવ્યદૃષ્ટિર્મહાબલઃ ॥
સર્વરોગવિનિર્મુક્તો જીવેદાચન્દ્રતારકમ્
તસ્ય મૂત્રપુરીષં તુ સર્વલોહાનિ વિધ્યતિ ॥
સમજીર્ણેન વજ્રેણ હેમ્ના ચ સહિતેન ચ
અગ્નિસ્થો જારયેલ્લોહાન્ બન્ધમાયાતિ સૂતકઃ ॥
સારયેત્તેન બીજેન સહસ્રમપિ વેધયેત્
સારિતં જારયેત્ પશ્ચાત્ લેપ્યં ક્ષેપ્યં સહસ્રશઃ ॥
સારયેત્ તેન બીજેન લક્ષવેધમવાપ્નુયાત્
અનેન ક્રમયોગેન કોટિવેધી ભવેદ્રસઃ ॥
કેવલં તુ યદા વજ્રં સમજીર્ણં તુ જારયેત્
બદ્ધઃ સૂતસ્તદા જ્ઞેયો નિષ્કમ્પો નિરુપદ્રવઃ ॥
અગ્નિસ્થો જાયતે સૂતઃ શલાકાં ગ્રસતે ક્ષણાત્
હઠાગ્નિના ધામ્યમાનો ગ્રસતે સર્વમાદરાત્ ॥
ચરતે જરતે સૂત આયુર્દ્રવ્યપ્રદાયકઃ
મૂષાસ્થં ધમયેત્ સૂતં હઠાગ્નૌ નૈવ કમ્પતે ॥
જારયેત્ સર્વરત્નાનિ બદ્ધઃ ખેચરતાં નયેત્
ઇતિ લોહે ઽષ્ટગુણિતે જીર્ણે સ્યાદ્રસબન્ધનમ્ ॥
લોહાનિ સત્ત્વં ત્રિગુણં દ્વિગુણં કનકં તથા
ધૂમાવલોકવેધી સ્યાત્ ભવેન્નિર્વાણદો રસઃ ॥
આદાવ્ અષ્ટગુણં જાર્યં વ્યોમસત્ત્વં મહારસમ્
સમં હેમદશાંશેન વજ્રરત્નાનિ જારયેત્ ॥
સર્વં ચ જારયેદ્વજ્રં તદાસૌ ખેચરો રસઃ
ભ્રમેત્ પ્રદક્ષિણાવર્તઃ કોટિવેધી ચ જાયતે ॥
સમે તુ પન્નગે જીર્ણે દશવેધી ભવેદ્રસઃ
દ્વિગુણે શતવેધી સ્યાત્ ત્રિગુણે તુ સહસ્રકમ્ ॥
ચતુર્ગુણે ઽયુતં દેવિ ક્રમેણાનેન વર્ધયેત્
ઉત્તરોત્તરવૃદ્ધ્યાતુ જારયેત્ તત્ર પન્નગમ્ ॥
કુટિલં પન્નગં જાર્યં તત્ર સંખ્યાક્રમેણ તુ
તદ્વાદમેતિ દેવેશિ કોટિવેધી ભવેદ્રસઃ ॥
રુરુણા દાનવેન્દ્રેણ ભક્ષિતો ભસ્મસૂતકઃ
જારિતં દ્વાદશગુણં યત્ર તીક્ષ્ણં સુરેશ્વરિ ॥
ભક્ષયિત્વા પલૈકં તુ દાનવો બલદર્પિતઃ
જગદુત્પાટિતં તેન કૈલાસો ઽપિ ચ ચૂર્ણિતઃ ॥
તત્ર મયા ક્ષણં ધ્યાત્વા દૃષ્ટ્વા તન્માયયા કૃતમ્
જારિતં પન્નગે સૂતં સમાંશં શિલયા હતમ્ ॥
તેન સૂતેન સંલિપ્તં ત્રિશૂલં હિમશૈલજે
તેન શૂલેન નિહતો દાનવો બલદર્પિતઃ ॥
હેમ શુલ્વં તથા તીક્ષ્ણં વાજરં ચ પડાલકમ્
રોહણં કાન્તલોહં ચ જારયેત્તત્ત્વસંખ્યયા ॥
એકૈકે રસરાજો ઽયં બદ્ધઃ ખેચરતાં નયેત્
ગન્ધનાગે દ્રુતે દેવિ જારણાં સુકરાં શૃણુ ॥
આદૌ સંશોધિતં સૂતં રજનીચૂર્ણસંયુતમ્
મર્દયેદ્ યાવદ્ આકૃષ્ણં ક્ષાલયેદુષ્ણકાઞ્જિકૈઃ ॥
એવં મુહુર્મુહુર્ઘૃષ્ટો ગન્ધનાગો દ્રુતિં ચરેત્ ॥
નાગસ્ય મૂત્રે દેવેશિ વત્સસ્ય મહિષસ્ય વા
આવર્ત્યાવર્ત્ય ભુજગં સપ્ત વારાન્ નિષેચયેત્ ॥
કૃત્વા કણ્ટકવેધ્યાનિ તસ્ય પત્ત્રાણિ સુન્દરિ
ચતુર્થાંશપ્રમાણેન ગન્ધકસ્ય તુ યોજયેત્ ॥
પ્રસાર્ય લાક્ષાપટલં રોમાણિ તદનન્તરમ્
ઊર્ધ્વં ગન્ધકચૂર્ણં ચ તતો નાગદલં તથા ॥
ગન્ધકં નરલોમાનિ લાક્ષાયાઃ પટલં ક્રમાત્
ઊર્ધ્વં પ્રસાર્ય સંસ્થાપ્ય સૂત્રૈર્વર્તિં તુ કારયેત્ ॥
કરઞ્જતૈલમધ્યે તુ દશરાત્રં નિધાપયેત્
દીપ્તાગ્રભાગાં તાં વર્તિં સણ્ડશ્યા તુ વિધારયેત્ ॥
તાં દ્રુતિં પાતયેત્પાત્રે સૌવીરટઙ્કણાન્વિતે
કાચકૂપ્યાશ્ચ મધ્યે તુ તત્તૈલં સ્થાપયેત્ પ્રિયે ॥
કૃત્વા ગોસ્તનમૂષાયાં લિપ્તાયાં શિલયા રસમ્
ચતુઃષષ્ટ્યાદિભાગેન જ્ઞાત્વા દેવિ બલાબલમ્ ॥
ગન્ધનાગદ્રુતિં દત્ત્વા તાં મૂષાં સુરવન્દિતે
ગર્તે ગોમયસમ્પૂર્ણે વિન્યસ્ય પુટપાચનમ્
દદ્યાત્ કરીષતુષયોઃ પ્રસૃતિદ્વિતયેન ચ ॥
દદ્યાદજીર્ણશઙ્કાયાં સિંહવલ્લીરસસ્ય તુ
ચતુર્બિન્દૂન્ પુટે પ્રાગ્વદ્ એવં પ્રતિદિનં ભવેત્ ॥
જારણાત્રિગુણાત્ સૂતો ભવેજ્જમ્બૂફલપ્રભઃ ॥
માક્ષિકં સત્ત્વમલ્પાલ્પં મૃતનાગસમન્વિતમ્
મૂષાગતં ભવેદ્યાવત્ કાચં દત્ત્વાધરોત્તરમ્
એવં દ્વાદશવારાંસ્તુ સુધ્માતં રઞ્જિતં ભવેત્ ॥
તેન પક્વં બીજચૂર્ણં પારદે પાદભાગિકમ્
મર્દિતં ચણકામ્લેન ક્ષણાદ્ગર્ભદ્રુતિર્ભવેત્ ॥
ગર્ભદ્રુતિર્ન ચેદ્દેવિ વર્ણિકાદ્વયગન્ધયોઃ
રક્તસિન્ધૂદ્ભવાલર્ક ટઙ્કણાશુગપુઙ્ખતઃ
કલ્કેન લિપ્તં પુટિતં બીજં ગર્ભે દ્રુતં ભવેત્ ॥
બીજે પાદાર્ધતુલ્યાંશે જીર્ણે વેધં કરોતિ સઃ
દશષોડશભાગેન દ્વાવિંશાંશેન ચ ક્રમાત્ ॥
સંયોજ્ય ત્રિગુણાં રીતિં તારે તારાવશેષિતૈઃ
તારારિષ્ટમિદં લિપ્ત્વા તેન સૂતેન વેધયેત્ ॥
અતઃ પરં તુ સંસ્કારં વક્ષ્યે નાગાભ્રજારણમ્
કરવીરારુણાં દેવિ ચૂર્ણયિત્વા મનઃશિલામ્ ॥
ભાવયેદ્વિંશતિં વારાન્ યવચિઞ્ચારસેન તુ
તેન કલ્કેન સંલિપ્ય નાગપત્ત્રં પ્રયત્નતઃ
કર્ષ્વનલેન વિપચેત્ યાવત્તત્ ચૂર્ણિતં ભવેત્ ॥
રસકસ્ય ચ ભાગાંસ્ ત્રીન્ ભાગૈકં દરદસ્ય ચ
પેષયેન્માતુલુઙ્ગેન પાદગન્ધં શિલાવિષમ્ ॥
કલ્કેનાનેન લિપ્તાયાં મૂષાયાં પુટપાચિતમ્
તં નાગં ધમયેદેવં સપ્તધા હેમવદ્ભવેત્ ॥
પીતાભ્રકં ત્વ્ એકદલં લિપ્તાયાં મરિચેન તુ
મૂષાયાં ધ્માતમગ્ન્યાભં સૌભાઞ્જનરસે ક્ષિપેત્ ॥
પાતયેત્પૂર્વવિધિના તત્ સત્ત્વં હેમભાસુરમ્ ॥
પત્ત્રં રઞ્જિતનાગસ્ય સત્ત્વં પીતાભ્રકસ્ય ચ
સ્ત્રીસ્તન્યકાચધૂમોત્થ ગુઞ્જાયસ્કાન્તટઙ્કણૈઃ
તુત્થેન સંયુતેનૈતન્ નાગાભ્રં દ્વંદ્વિતં ભવેત્ ॥
કિંવારનાલસિદ્ધાર્થ ધૂમસારેષ્ટકાગુડૈઃ
મર્દયેત્ત્રિદિનં સૂતં દોલાયાં સ્વેદયેત્ ત્ર્યહમ્ ॥
પુનર્નવામેષશૃઙ્ગી સર્પાક્ષીકલ્કસંયુતમ્
અથાસુરી સિન્ધુવિષં મરિચૈઃ પરિપેષિતૈઃ
દોલાયન્ત્રે પુનરપિ સ્વેદયેદ્દિવસત્રયમ્ ॥
અષ્ટમાંશેન નાગાભ્રં ચારયિત્વા સુરેશ્વરિ
શિલાભાગદ્વયં ચૈકં સિન્ધુસૌવર્ચલં ભવેત્ ॥
ટઙ્કાર્ધં વિષપાદં ચ વિડઃ પિણ્ડાષ્ટમાંશતઃ
ત્રિદિને કચ્છપે જાર્યમ્ એવં જાર્યં તુ ષડ્ગુણમ્ ॥
શૈલં તુત્થોરગં તામ્રં તીક્ષ્ણઘોષારકાઞ્ચનમ્
ક્રમવૃદ્ધમ્ ઇદં તુત્થં તાપ્યસત્ત્વનિપાતનાત્ ॥
હેમાવશેષં તદ્બીજં પાદાંશં માતુલામ્ભસા
ચારયેદ્રસરાજસ્ય જારયેત્ કનકાન્વિતૈઃ ॥
તાપ્યસૌવર્ચલશિલા ગન્ધકાસીસટઙ્કણૈઃ
પદ્મયન્ત્રે નિવેશ્યાથ કીલં દત્ત્વા સુરેશ્વરિ ॥
ધમેદ્દિનત્રયં મન્દં યાવદ્બીજં દ્રુતં ભવેત્
તમેવ સમજીર્ણં તુ વહ્નૌ નિષ્કમ્પનં રસમ્ ॥
તતઃ ષડ્ગુણબીજેન સારણા ક્રમયોગતઃ
તારારિષ્ટમહિં શુલ્બં સહસ્રાંશેન વેધયેત્ ॥
વિષગન્ધકતાપ્યાભ્ર કાકવિષ્ઠા ઘનધ્વનિઃ
સહદેવીવહ્નિશિખા કલ્કેન ક્રમતે રસઃ ॥
મૂર્છિતો મૃતસૂતશ્ચ જલૂકાબન્ધ એવ ચ
ચતુર્થો મૂર્તિબન્ધસ્ તુ પટ્ટબન્ધસ્તુ પઞ્ચમઃ
ભસ્મસૂતશ્ચ ખોટશ્ચ સંસ્કારાત્ સપ્તધા રસઃ ॥
નાગવર્ણં ભવેત્ સૂતં વિહાય ઘનચાપલમ્
લક્ષણં દૃશ્યતે યસ્ય મૂર્છિતં તં વદન્તિ હિ ॥
આર્દ્રત્વં ચ ઘનત્વં ચ તેજોગૌરવચાપલમ્
યસ્યૈતાનિ ન દૃશ્યન્તે તં વિદ્યાન્મૃતસૂતકમ્ ॥
નાનાવર્ણં તથા સ્વચ્છં દ્રુતં યોનૌ જલૂકવત્
બધ્યતે સૂતકં યચ્ચ જલૂકાબન્ધલક્ષણમ્ ॥
ગુરુત્વમરુણત્વં ચ તેજસા સૂર્યસંનિભમ્
શિખિમધ્યે ધૃતં તિષ્ઠેત્ મૂર્તિબન્ધસ્ય લક્ષણમ્ ॥
શલાકાજારણાદ્વાપિ મૂર્તિબન્ધત્વમિષ્યતે ॥
શ્વેતં પીતં ગુરુ તથા મૃદુ સિક્થકસંનિભમ્
અગ્નિમધ્યે યદા તિષ્ઠેત્ પટ્ટબન્ધસ્ય લક્ષણમ્ ॥
કૃષ્ણં શ્વેતં તથા પીતં નીલં ભસ્મનિભં તથા
ચપલત્વં યદા નષ્ટં ભસ્મસૂતસ્ય લક્ષણમ્ ॥
કુક્કુટાણ્ડનિભં સૂતં યદા લવણભેદિ ચ
આવર્તતે રસસ્તદ્વત્ ખોટકસ્ય ચ લક્ષણમ્ ॥
અથવા છેદને સ્નિગ્ધં રશ્મિના મૃદુના દ્રવેત્
અક્ષયં કઠિનં શ્વેતં ખોટબન્ધસ્ય લક્ષણમ્ ॥
ખોટાદયસ્તુ યે પઞ્ચ વિહાય જલુકાકૃતિ
હઠાગ્નૌ ધામિતાઃ સન્તિ ન તિષ્ઠત્યેવ મૂર્છિતઃ ॥
તરુણાદિત્યસંકાશો નાનાવર્ણઃ સુરેશ્વરિ
વેધયેદ્દેહલોહાનિ રઞ્જિતો રસભૈરવઃ ॥
શોધનં સૂતકસ્યાદૌ ગ્રાસમાનમતઃ પરમ્
જારણં વ્યોમસત્ત્વસ્ય સર્વસત્ત્વસ્ય જારણમ્ ॥
ગર્ભબાહ્યદ્રુતિઃ પશ્ચાત્ સુવર્ણસ્ય તુ જારણમ્
દિવ્યૌષધિપુટઃ પશ્ચાત્ રત્નબન્ધમતઃ પરમ્ ॥
રઞ્જનં ચ તતો દેવિ જારણા ચાનુસારણા
ક્રામણં ચ તતો દેયં સૂતકસ્ય વિચક્ષણૈઃ ॥
એવં ક્રમં તુ યો વેત્તિ તસ્ય સિદ્ધિર્ન સંશયઃ ॥
વેધકં યસ્તુ જાનાતિ દેહે લોહે રસાયને
તસ્ય જન્મ જરા વ્યાધિર્ નશ્યત્યેવ ન સંશયઃ ॥
દેહે તુ પઞ્ચરત્નાનિ નાગં વઙ્ગં તથાયસમ્
ક્રામણં રસરાજસ્ય ભેષજં વ્યાધિનાશનમ્ ॥
ઔષધૈઃ ક્રમતે સૂતો યોગશક્તિક્રમેણ તુ
ક્રમતે વ્યાધિસંઘાતે ગ્રસતે દુષ્ટમામયમ્ ॥
તસ્ય તુ ક્રામણં જ્ઞાત્વા તતો વૈદ્યૈરુપાચરેત્
ક્રામણેન વિના સૂતો ન ક્રમેત્ ન ચ વેધયેત્
દેહલોહામયાન્ સર્વાન્ વૃથા સ્યાત્ કેવલં શ્રમઃ ॥
યસ્ય રોગસ્ય યો યોગસ્ તેનૈવ સહ યોજયેત્
રસેન્દ્રો હરતિ વ્યાધીન્ નરકુઞ્જરવાજિનામ્ ॥
આરોટો બલમાધત્તે મૂર્છિતો વ્યાધિનાશનઃ
બદ્ધેન ખેચરીસિદ્ધિઃ મારિતેનાજરામરઃ ॥
વિશેષાદ્વ્યાધિશમનો ગન્ધકેન તુ મૂર્છિતઃ
ઓષધ્યા ઘાતિતઃ સૂતો યથા ભૂયો ન જીવતિ ॥
સહિ ક્રામતિ લોહેષુ તેન કુર્યાદ્રસાયનમ્
તન્મમાચક્ષ્વ દેવેશિ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ॥
મૂળ પાઠ: Rasārṇava, 1-12 · Edition: Praphulla Chandra Ray Calcutta : Asiatic Society 1908-1910 (Bibliotheca Indica, 175) · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0