Rasaratnasamuccaya · અધ્યાય 9

અથ યન્ત્રાણિ વચ્યન્તે રસતન્ત્રાણ્યશેષતઃ ।
સમાલોચ્ય સમાસેન સોમદેવેન સામ્પ્રતમ્

સ્વેદાદિકર્મ નિર્માતું વાર્ત્તિકેન્દ્રૈઃ પ્રયત્નતઃ ।
યન્ત્ર્યતે પારદો યસ્માત્તસ્માદ્યન્ત્રમિતિ સ્મૃતમ્

દ્રવદ્રવ્યેણ ભાણ્ડસ્ય પૂરિતાર્ધોદકસ્ય ચ ।
મુખસ્યોભયતો દ્વારદ્વયં કૃત્વા પ્રયત્નતઃ

તયોસ્તુ નિક્ષિપેદ્ દણ્ડં તન્મધ્યે રસપોટલીમ્ ।
બદ્ધ્વા તુ સ્વેદયેદેતદ્દોલાયન્ત્રમિતિ સ્મૃતમ્

સામ્બુસ્થાલીમુખે બદ્ધવસ્ત્રે પાક્યં નિવેશયેત્ ।
પિધાય પચ્યતે યત્ર સ્વેદનીયન્ત્રમુચ્યતે

અષ્ટાઙ્ગુલપરીણાહમાનાહેન દશાઙ્ગુલમ્ ।
ચતુરઙ્ગુલકોત્સેધં તોયાધારં ગલાદધઃ

અધોભાણ્ડે મુખં તસ્ય ભાણ્ડસ્યોપરિ વર્તિનઃ ।
ષોડશાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણપૃષ્ઠસ્યાસ્યે પ્રવેશયેત્

પાર્શ્વયોર્ મહિષીક્ષીરચૂર્ણમણ્ડૂરફાણિતૈઃ ।
લિપ્ત્વા વિશોષયેત્સંધિં જલાધારે જલં ક્ષિપેત્ ।
ચુલ્લ્યામ્ આરોપયેદ્ એતત્ પાતનાયન્ત્રમુચ્યતે

અથોર્ધ્વભાજને લિપ્તસ્થાપિતસ્ય જલે સુધીઃ ।
દીપ્તૈર્ વનોપલઃ કુર્યાદધઃ પાતં પ્રયત્નતઃ

જલપૂર્ણપાત્રમધ્યે દત્ત્વા ઘટખર્પરં સુવિસ્તીર્ણમ્ ।
તદુપરિ વિડમધ્યગતઃ સ્થાપ્યઃ સૂતઃ કૃતઃ કોષ્ઠ્યામ્

લઘુલોહકટોરિકયા કૃતષણ્મૃત્સંધિલેપયાચ્છાદ્ય ।
પૂર્વોક્તઘટખર્પરમધ્યે ઽઙ્ગારૈઃ ખદિરકોલભવૈઃ

સ્વેદનતો મર્દનતઃ કચ્છપયન્ત્રસ્થિતો રસો જરતિ ।
અગ્નિબલેનૈવ તતો ગર્ભે દ્રવન્તિ સર્વસત્ત્વાનિ

કચ્છપયન્ત્રાન્તર્ગતમૃન્મયપીઠસ્થદીપિકાસંસ્થઃ ।
યસ્મિન્નિપતતિ સૂતઃ પ્રોક્તં તદ્દીપિકાયન્ત્રમ્

ભાણ્ડકણ્ઠાદધશ્ છિદ્રે વેણુનાલં વિનિક્ષિપેત્ ।
કાંસ્યપાત્રદ્વયં કૃત્વા સમ્પુટં જલગર્ભિતમ્

નલિકાસ્ય તત્ર યોજ્યં દૃઢં તચ્ચાપિ કારયેત્ ।
યુક્તદ્રવ્યૈર્વિનિક્ષિપ્તઃ પૂર્વં તત્ર ઘટે રસઃ

અગ્નિના તાપિતો નાલાત્તોયે તસ્મિન્પતત્યધઃ ।
યાવદુષ્ણં ભવેત્ સર્વં ભાજનં તાવદેવ હિ ।
જાયતે રસસંધાનં ડેકીયન્ત્રમિતીરિતમ્

લોહમૂષાદ્વયં કૃત્વા દ્વાદશાઙ્ગુલમાનતઃ ।
ઈષચ્છિદ્રાન્વિતામેકાં તત્ર ગન્ધકસંયુતામ્

મૂષાયાં રસયુક્તાયામ્ અન્યસ્યાં તાં પ્રવેશયેત્ ।
તોયં સ્યાત્સૂતકસ્યાધ ઊર્ધ્વાધો વહ્નિદીપનમ્

રસોનકરસં ભદ્રે યત્નતો વસ્ત્રગાલિતમ્ ।
દાપયેત્પ્રચુરં યત્નાદાપ્લાવ્ય રસગન્ધકૌ

સ્થાલીકાયાં પિધાયોર્ધ્વં સ્થાલીમન્યાં દૃઢાં કુરુ ।
સંધિં વિલેપયેદ્યત્નાન્મૃદા વસ્ત્રેણ ચૈવ હિ

સ્થાલ્યન્તરે કપોતાખ્યં પુટં કર્ષાગ્નિના સદા ।
યન્ત્રસ્યાધઃ કરીષાગ્નિં દદ્યાત્તીવ્રાગ્નિમેવ વા

એવં તુ ત્રિદિનં કુર્યાત્તતો યન્ત્રં વિમોચયેત્ ।
તપ્તોદકે તપ્તચુલ્લ્યાં ન કુર્યાચ્છીતલાં ક્રિયામ્

ન તત્ર ક્ષીયતે સૂતો ન ચ ગચ્છતિ કુત્રચિત્ ।
અનેન ચ ક્રમેણૈવ કુર્યાદ્ગન્ધકજારણમ્

યન્ત્રં વિદ્યાધરં જ્ઞેયં સ્થાલીદ્વિતયસમ્પુટાત્ ।
ચુલ્લીં ચતુર્મુખીં કૃત્વા યન્ત્રભાણ્ડં નિવેશયેત્

તત્રૌષધં વિનિક્ષિપ્ય નિરુન્ધ્યાદ્ભાણ્ડકાનનમ્ ।
યન્ત્રં વિદ્યાધરં નામ તન્ત્રજ્ઞૈઃ પરિકીર્તિતમ્

ઊર્ધ્વં વહ્નિરધશ્ચાપો મધ્યે તુ રસસંગ્રહઃ ।
સોમાનલમ્ ઇદં પ્રોક્તં જારયેદ્ગગનાદિકમ્

ગર્ભયન્ત્રં પ્રવક્ષ્યામિ પિષ્ટિકાભસ્મકારકમ્ ।
ચતુરઙ્ગુલદીર્ઘાં ચ ત્ર્યઙ્ગુલોન્મિતવિસ્તરામ્

મૃન્મયીં સુદૃઢાં મૂષાં વર્તુલં કારયેન્મુખમ્ ।
લોણસ્ય વિંશતિર્ભાગા ભાગ એકસ્તુ ગુગ્ગુલોઃ

સુશ્લક્ષ્ણં પેષયિત્વા તુ વારં વારં પુનઃ પુનઃ ।
મૂષાલેપં દૃઢં કૃત્વા લવણાર્ધમૃદમ્બુભિઃ

કર્ષેત્તુષાગ્નિના ભૂમૌ સ્વેદયેન્મૃદુ માનવિત્ ।
અહોરાત્રં ત્રિરાત્રં વા રસેન્દ્રો ભસ્મતાં વ્રજેત્

ખર્પરં સિકતાપૂર્ણં કૃત્વા તસ્યોપરિ ન્યસેત્ ।
અપરં ખર્પરં તત્ર શનૈર્મૃદ્વગ્નિના પચેત્

પઞ્ચક્ષારૈસ્તથા મૂત્રૈર્લવણં ચ વિડં તતઃ ।
હંસપાકં સમાખ્યાતં યન્ત્રં તદ્ વાર્ત્તિકોત્તમૈઃ

સરસાં ગૂઢવક્ત્રાં મૃદ્વસ્ત્રાઙ્ગુલઘનાવૃતામ્ ।
શોષિતાં કાચકલશીં ત્રિષુ ભાગેષુ પૂરયેત્

ભાણ્ડે વિતસ્તિગમ્ભીરે વાલુકાસુપ્રતિષ્ઠિતા ।
તદ્ભાણ્ડં પૂરયેત્ત્રિભિરન્યાભિરવગુણ્ઠયેત્

ભાણ્ડવક્ત્રં મણિકયા સંધિં લિમ્પેન્ મૃદા પચેત્ ।
ચુલ્લ્યાં તૃષ્ણસ્ય ચાદાહાન્ મણિકાપૃષ્ઠવર્તિનઃ ।
એતદ્ધિ વાલુકાયન્ત્રં તદ્યન્ત્રં લવણાશ્રયમ્

પઞ્ચાઢવાલુકાપૂર્ણભાણ્ડે નિક્ષિપ્ય યત્નતઃ ।
પચ્યતે રસગોલાદ્યં વાલુકાયન્ત્રમ્ ઈરિતમ્

એવં લવણનિક્ષેપાત્પ્રોક્તં લવણયન્ત્રકમ્

અન્તઃકૃતરસાલેપતામ્રપાત્રમુખસ્ય ચ ।
લિપ્ત્વા મૃલ્લવણેનૈવ સંધિં ભાણ્ડતલસ્ય ચ

તદ્ભાણ્ડં પટુનાપૂર્ય ક્ષારૈર્વા પૂર્વવત્પચેત્ ।
એવ લવણયન્ત્રં સ્યાદ્ રસકર્મણિ શસ્યતે

લોહનાલગતં સૂતં ભાણ્ડે લવણપૂરિતે ।
નિરુદ્ધં વિપચેત્પ્રાગ્વન્ નાલિકાયન્ત્રમ્ ઈરિતમ્

વાલુકાગૂઢસર્વાઙ્ગાં ગર્તે મૂષાં રસાન્વિતામ્ ।
દીપ્તોપલૈઃ સંવૃણુયાદ્ યન્ત્રં તદ્ ભૂધરાહ્વયમ્

શરાવસમ્પુટાન્તસ્થં કરીષેષ્વ્ અગ્નિમાનવિત્ ।
પચેચ્ચુલ્લ્યાં દ્વિયામં વા રસં તત્ પુટયન્ત્રકમ્

ષોડશાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણં હસ્તમાત્રાયતં સમમ્ ।
ધાતુસત્ત્વનિપાતાર્થં કોષ્ઠીયન્ત્રમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્

યત્ર લોહમયે પાત્રે પાર્શ્વયોર્વલયદ્વયમ્ ।
તાદૃક્ સ્વલ્પતરં પાત્રં વલયપ્રોતકોષ્ઠકમ્

પૂર્વપાત્રોપરિ ન્યસ્ય સ્વલ્પપાત્રે પરિક્ષિપેત્ ।
રસં સંમૂર્છિતં સ્થૂલપાત્રમ્ આપૂર્ય કાઞ્જિકૈઃ

દ્વિયામં સ્વેદયેદેવ રસોત્થાપનહેતવે ।
એતત્સ્યાદ્ વલભીયન્ત્રં રસે ષાડ્ગુણ્યકારકમ્ ।
સૂક્ષ્મકાન્તમયે પાત્રે રસઃ સ્યાદ્ગુણવત્તરઃ

ક્ષિપેદ્રસં ઘટે દીર્ઘનતાધોનાલસંયુતે ।
તન્નાલં નિક્ષિપેદન્યઘટકુક્ષ્યન્તરે ખલુ

તત્ર રુદ્ધ્વા મૃદા સમ્યગ્વદને ઘટયોરથ ।
અધસ્તાદ્રસકુમ્ભસ્ય જ્વાલયેત્તીવ્રપાવકમ્

ઇતરસ્મિન્ઘટે તોયં પ્રક્ષિપેત્સ્વાદુ શીતલમ્ ।
તિર્યક્પાતનમ્ એતદ્ધિ વાર્ત્તિકૈર્ અભિધીયતે

ચષકં વર્તુલં લૌહં વિનતાગ્રોર્ધ્વદણ્ડકમ્ ।
એતદ્ધિ પાલિકાયન્ત્રં બલિજારણહેતવે

ચતુષ્પ્રસ્થજલાધારશ્ ચતુરઙ્ગુલિકાનનઃ ।
ઘટયન્ત્રમ્ ઇદં પ્રોક્તં તદાપ્યાયનકં સ્મૃતમ્

વિધાય વર્તુલં ગર્તં મલ્લમત્ર નિધાય ચ ।
વિનિધાયેષ્ટકાં તત્ર મધ્યગર્તવતીં શુભામ્

ગર્તસ્ય પરિતઃ કુર્યાત્પાલિકામ્ અઙ્ગુલોચ્છ્રયામ્ ।
ગર્તે સૂતં વિનિક્ષિપ્ય ગર્તાસ્યે વસનં ક્ષિપેત્

નિક્ષિપેદ્ગન્ધકં તત્ર મલ્લેનાસ્યં નિરુધ્ય ચ ।
મલ્લપાલિકયોર્મધ્યે મૃદા સમ્યઙ્ નિરુધ્ય ચ

વનોપલૈઃ પુટં દેયં કપોતાખ્યં ન ચાધિકમ્ ।
ઇષ્ટિકાયન્ત્રમ્ એતત્ સ્યાદ્ ગન્ધકં તેન જારયેત્

સ્થાલિકોપરિ વિન્યસ્ય સ્થાલીં સમ્યઙ્ નિરુધ્ય ચ ।
ઊર્ધ્વસ્થાલ્યાં જલં ક્ષિપ્ત્વા વહ્નિં પ્રજ્વાલયેદ્ અધઃ ।
એતદ્ વિદ્યાધરં યન્ત્રં હિઙ્ગુલાકૃષ્ટિહેતવે

યન્ત્રસ્થાલ્યુપરિ સ્થાલીં ન્યુબ્જાં દત્ત્વા નિરુન્ધયેત્ ।
યન્ત્રં ડમરુકાખ્યં તદ્રસભસ્મકૃતે હિતમ્

મલ્લમધ્યે ચરેદ્ગર્તં તત્ર સૂતં સગન્ધકમ્ ।
ગર્તસ્ય પરિતઃ કુડ્યં પ્રકુર્યાદઙ્ગુલોચ્છ્રિતમ્

તતશ્ ચાચ્છાદયેત્ સમ્યગ્ ગોસ્તનાકારમૂષયા ।
સમ્યક્ તોયમૃદા રુદ્ધ્વા સમ્યગત્રોચ્યમાનયા

લેહવત્ કૃતબબ્બૂલક્વાથેન પરિમર્દિતમ્ ।
જીર્ણકિટ્ટરજઃ સૂક્ષ્મં ગુડચૂર્ણસમન્વિતમ્ ।
ઇયં હિ જલમૃત્ પ્રોક્તા દુર્ભેદ્યા સલિલૈઃ ખલુ

ખટિકાપટુકિટ્ટૈશ્ચ મહિષીદુગ્ધમદિતૈઃ ।
વહ્નિમૃત્સ્ના ભવેદ્ ઘોરવહ્નિતાપસહા ખલુ

એતયા મૃત્સ્નયા રુદ્ધો ન ગન્તું ક્ષમતે રસઃ ।
વિદગ્ધવનિતાપ્રૌઢપ્રેમ્ણા રુદ્ધઃ પુમાનિવ

નન્દી નાગાર્જુનશ્ચૈવ બ્રહ્મજ્યોતિર્ મુનીશ્વરઃ ।
વેત્તિ શ્રીસોમદેવશ્ચ નાપરઃ પૃથિવીતલે

તતો જલં વિનિક્ષિપ્ય વહ્નિં પ્રજ્વાલયેદધઃ ।
નાભિયન્ત્રમિદં પ્રોક્તં નન્દિના સર્વવેદિના ।
અનેન જીર્યતે સૂતો નિર્ધૂમઃ શુદ્ધગન્ધકઃ

મૂષાં મૂષોદરાવિષ્ઠામાદ્યન્તઃસમવર્તુલામ્ ।
ચિપિટાં ચ તલે પ્રોક્તં ગ્રસ્તયન્ત્રં મનીષિભિઃ ।
સૂતેન્દ્રરન્ધનાર્થં હિ રસવિદ્ભિર્ ઉદીરિતમ્

સ્થાલ્યાં તામ્રાદિ નિક્ષિપ્ય મલ્લેનાસ્ય નિરુધ્ય ચ ।
પચ્યતે સ્થાલિકાધસ્તાત્ સ્થાલીયન્ત્રમ્ ઇદં સ્મૃતમ્

વિધાયાષ્ટાઙ્ગુલં પાત્રં લૌહમષ્ટાઙ્ગુલોચ્છ્રયમ્ ।
કણ્ઠાધો હ્ય્ અઙ્ગુલે દેશે ગલાધારે હિ તત્ર ચ

તિર્યગ્લોહશલાકાશ્ચ તન્વીસ્તિર્યગ્ વિનિક્ષિપેત્ ।
તનૂનિ સ્વર્ણપત્ત્રાણિ તાસામુપરિ વિન્યસેત્

પત્ત્રાધો નિક્ષિપેદ્ વક્ષ્યમાણમ્ ઇહૈવ હિ ।
તત્પાત્રં ન્યુબ્જપાત્રેણ છાદયેદપરેણ હિ

મૃદા વિલિપ્ય સંધિં ચ વહ્નિં પ્રજ્વાલયેદ્ અધઃ ।
તેન પત્ત્રાણિ કૃત્સ્નાનિ હતાન્ય્ ઉક્તવિધાનતઃ

રસશ્ચરતિ વેગેન દ્રુતં ગર્ભે દ્રવન્તિ ચ ।
ગન્ધાલકશિલાનાં હિ કજ્જલ્યા વા મૃતાહિના

ધૂપનં સ્વર્ણપત્ત્રાણાં પ્રથમં પરિકીર્તિતમ્ ।
તારાર્થં તારપત્ત્રાણિ મૃતવઙ્ગેન ધૂપયેત્

ધૂપયેચ્ચ યથાયોગ્યૈરન્યૈરુપરસૈરપિ ।
ધૂપયન્ત્રમિદં પ્રોક્તં જારણાદ્રવ્યસાધને

સ્થૂલસ્થાલ્યાં જલં ક્ષિપ્ત્વા વાસો બદ્ધ્વા મુકે દૃઢમ્ ।
તત્ર સ્વેદ્યં વિનિક્ષિપ્ય તન્મુખં પ્રપિધાય ચ

અધસ્તાજ્જ્વાલયેદગ્નિં યન્ત્રં તત્કન્દુકાભિધમ્ ।
સ્વેદનીયન્ત્રમિત્યન્યે પ્રાહુશ્ચેદં મનીષિણઃ

યદ્વા સ્થાલ્યાં જલં ક્ષિપ્ત્વા તૃણં ક્ષિપ્ત્વા મુખોપરિ ।
સ્વેદ્યદ્રવ્યં પરિક્ષિપ્ય પિધાનં પ્રવિધાય ચ ।
અધસ્તાજ્જ્વાલયેદગ્નિં યન્ત્રં તત્ કન્દુકં સ્મૃતમ્

ખલ્લયોગ્યા શિલા નીલા શ્યામા સ્નિગ્ધા દૃઢા ગુરુઃ ।
ષોડશાઙ્ગુલકોત્સેધા નવાઙ્ગુલકવિસ્તરા

ચતુર્વિંશાઙ્ગુલા દીર્ઘા ઘર્ષણી દ્વાદશાઙ્ગુલા ।
વિંશત્યઙ્ગુલદીર્ઘા વા સ્યાદુત્સેધે દશાઙ્ગુલા ।
ખલ્લપ્રમાણં તજ્જ્ઞેયં શ્રેષ્ઠં સ્યાદ્રસકર્મણિ

ખલ્લયન્ત્રં ત્રિધા પ્રોક્તં રસાદિસુખમર્દને

નિરુદ્ગારૌ સુમસૃણૌ કાર્યૌ પુત્રિકયા યુતૌ

ઉત્સેધે સ દશાઙ્ગુલઃ ખલુ કલાતુલ્યાઙ્ગુલાયામવાન્ વિસ્તારેણ દશાઙ્ગુલો મુનિમિતૈર્નિમ્નસ્ તયૈવાઙ્ગુલૈઃ ।
પાલ્યાં દ્વ્યઙ્ગુલિવિસ્તરશ્ચ મસૃણો ઽતીવાર્ધચન્દ્રોપમો ઘર્ષો દ્વાદશકાઙ્ગુલશ્ચ તદયં ખલ્લો મતઃ સિદ્ધયે

અસ્મિન્પઞ્ચપલઃ સૂતો મર્દનીયો વિશુદ્ધયે ।
તત્તદૌચિત્યયોગેન ખલ્લેષ્વન્યેષુ યોજયેત્

દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તારઃ ખલ્લો ઽતિમસૃણોપલઃ ।
ચતુરઙ્ગુલનિમ્નશ્ચ મધ્યે ઽતિમસૃણીકૃતઃ

મર્દકશ્ ચિપિટો ઽધસ્તાત્ સુગ્રાહશ્ચ શિખોપરિ ।
અયં તુ વર્તુલઃ ખલ્લો મર્દને ઽતિસુખપ્રદઃ

લૌહો નવાઙ્ગુલઃ ખલ્લો નિમ્નત્વે ચ ષડઙ્ગુલઃ ।
મર્દકો ઽષ્ટાઙ્ગુલશ્ચૈવ તપ્તખલ્લાભિધો ઽપ્યયમ્

કૃત્વા ખલ્લાકૃતિં ચુલ્લીમ્ અઙ્ગારૈઃ પરિપૂરિતામ્ ।
તસ્યાં નિવેશ્ય તં ખલ્લં પાર્શ્વે ભસ્ત્રિકયા ધમેત્

તદન્તર્મર્દિતા પિષ્ટિઃ ક્ષારૈરમ્લૈશ્ચ સંયુતા ।
પ્રદ્રવત્યતિવેગેન સ્વેદિતા નાત્ર સંશયઃ ।
કૃતઃ કાન્તાયસા સો ઽયં ભવેત્ કોટિગુણો રસઃ