Rasaratnasamuccaya · અધ્યાય 7

રસશાલાં પ્રકુર્વીત સર્વબાધાવિવર્જિતે ।
સર્વૌષધિમયે દેશે રમ્યે કૂપસમન્વિતે

યક્ષત્ર્યક્ષસહસ્રાક્ષદિગ્વિભાગે સુશોભને ।
નાનોપકરણોપેતાં પ્રાકારેણ સુશોભિતામ્

શાલાયાઃ પૂર્વદિગ્ભાગે સ્થાપયેદ્ રસભૈરવમ્ ।
વહ્નિકર્માણિ ચાગ્નેયે યામ્યે પાષાણકર્મ ચ

નૈરૃત્યે શસ્ત્રકર્માણિ વારુણે ક્ષાલનાદિકમ્ ।
શોષણં વાયુકોણે ચ વેધકર્મોત્તરે તથા ।
સ્થાપનં સિદ્ધવસ્તૂનાં પ્રકુર્યાદ્ ઈશકોણકે

પદાર્થસંગ્રહઃ કાર્યો રસસાધનહેતુકઃ ।
સત્ત્વપાતનકોષ્ઠીં ચ ઝરત્કોષ્ઠીં સુશોભનામ્

ભૂમિકોષ્ઠીં ચલત્કોષ્ઠીં જલદ્રોણ્યો ઽપ્યનેકશઃ ।
ભસ્ત્રિકાયુગલં તદ્વન્નલિકે વંશલોહયોઃ

સ્વર્ણાયોઘોષશુલ્વાશ્મકુણ્ડ્યશ્ ચર્મકૃતાં તથા ।
કરણાનિ વિચિત્રાણિ દ્રવ્યાણ્યપિ સમાહરેત્

કણ્ડણીપેષણીસ્વલ્પાદ્રોણીરૂપાશ્ચ વર્તુલાઃ ।
આયસાસ્તપ્તખલ્લાશ્ચ મર્દકાશ્ચ તથાવિધાઃ

સૂક્ષ્મચ્છિદ્રસહસ્રાઢ્યા દ્રવ્યગાલનહેતવે ।
ચાલની ચ કટત્રાણિ શલાકા હિ ચ કુણ્ડલી

ચાલની ત્રિવિધા પ્રોક્તા તત્સ્વરૂપં ચ કથ્યતે ।
વૈણવીભિઃ શલાકાભિર્નિર્મિતા ગ્રથિતા ગુણૈઃ ।
કીર્તિતા સા સદા સ્થૂલદ્રવ્યાણાં ગાલને હિતા

ચૂર્ણચાલનહેતોશ્ચ ચાલન્યન્યાપિ વંશજા

કર્ણિકારસ્ય શાલ્મલ્યા હરિજાતસ્ય કમ્બયા ।
ચતુરઙ્ગુલવિસ્તારયુક્તયા નિર્મિતા શુભા

કુણ્ડલ્યરત્નિવિસ્તારા છાગચર્માભિવેષ્ટિતા ।
વાજિવાલામ્બરાનદ્ધતલા ચાલનિકા પરા ।
તયા પ્રચાલનં કુર્યાદ્ધર્તું સૂક્ષ્મતરં રજઃ

મૂષામૃત્તુષકાર્પાસવનોપલકપિષ્ટકમ્ ।
ત્રિવિધં ભેષજં ધાતુજીવમૂલમયં તથા ।
શિખિત્રા ગોવરં ચૈવ શર્કરા ચ સિતોપલા

શિખિત્રાઃ પાવકોચ્છિષ્ટા અઙ્ગારાઃ કોકિલા મતાઃ

કોકિલાશ્ ચેતિતાઙ્ગારા નિર્વાણાઃ પયસા વિના

પિષ્ટકં છગણં છાણમ્ ઉપલં ચોત્પલં તથા ।
ગિરિણ્ડોપલસાઠી ચ સંશુષ્કચ્છગણાભિધાઃ

કાચાયોમૃદ્વરાટાનાં કૂપિકા ચષકાનિ ચ

કૂપિકા કુપિકા સિદ્ધા ગોલા ચૈવ ગિરિણ્ડિકા

ચષકં ચ કટોરી ચ વાટિકા ખારિકા તથા ।
કઞ્ચોલી ગ્રાહિકા ચેતિ નામાન્યેકાર્થકાનિ હિ

શૂર્પાદિવેણુપાત્રાણિ ક્ષુદ્રશિપ્રાશ્ચ શઙ્ખિકાઃ ।
ક્ષુરપ્રાશ્ચ તથા પાક્યઃ યચ્ચાન્યત્તત્ર યુજ્યતે ।
પાલિકા કર્ણિકા ચૈવ શાકચ્છેદનશસ્ત્રકાઃ

શાલાસમ્માર્જનાદ્યં હિ રસપાકાન્તકર્મ યત્ ।
તત્રોપયોગિ યચ્ચાન્યત્તત્સર્વં પરવિદ્યયા

શ્રીરસાઙ્કુશયા સર્વં મન્ત્રયિત્વા સમર્ચયેત્ ।
અન્યથા તદ્ગતં તેજઃ પરિગૃહ્ણન્તિ ભૈરવાઃ

રસસંચિન્તકા વૈદ્યા નિઘણ્ટુજ્ઞાશ્ચ વાર્ત્તિકાઃ ।
સર્વદેશજભાષાજ્ઞાઃ સંગ્રાહ્યાસ્તે ઽપિ સાધકૈઃ

રસપાકાવસાનં હિ સદાઘોરં ચ જાપયેત્

સોદ્યમાઃ શુચયઃ શૂરા બલિષ્ઠાઃ પરિચારકાઃ

ધર્મિષ્ઠઃ સત્યવાગ્વિદ્વાન્ શિવકેશવપૂજકઃ ।
સદયઃ પદ્મહસ્તશ્ચ સંયોજ્યો રસવૈદ્યકે

પતાકાકુમ્ભપાથોજમત્સ્યચાપાઙ્કપાણિકઃ ।
અનામાધસ્થરેખાઙ્કઃ સ સ્યાદમૃતહસ્તવાન્

અદેશિકઃ કૃપામુક્તો લુબ્ધો ગુરુવિવર્જિતઃ ।
કૃષ્ણરેખાકરો વૈદ્યો દગ્ધહસ્તઃ સ ઉચ્યતે

નિગ્રહમન્ત્રજ્ઞાસ્તે યોજ્યા નિધિસાધને

બલિષ્ઠાઃ સત્યવન્તશ્ચ રક્તાક્ષાઃ કૃષ્ણવિગ્રહાઃ ।
ભૂતત્રાસનવિદ્યાશ્ચ તે યોજ્યા બલિસાધને

નિર્લોભાઃ સત્યવક્તારો દેવબ્રાહ્મણપૂજકાઃ ।
યમિનઃ પથ્યભોક્તારો યોજનીયા રસાયને

ધનવન્તો વદાન્યાશ્ચ સર્વોપસ્કરસંયુતાઃ ।
ગુરુવાક્યરતા નિત્યં ધાતુવાદેષુ તે શુભાઃ

તત્તદૌષધનામજ્ઞાઃ શુચયો વઞ્ચનોજ્ઝિતાઃ ।
નાનાવિષયભાષાજ્ઞાસ્તે મતા ભેષજાહૃતૌ

શુચીનાં સત્યવાક્યાનામાસ્તિકાનાં મનસ્વિનામ્ ।
સંદેહોજ્ઝિતચિત્તાનાં રસઃ સિધ્યતિ સર્વદા

દશાષ્ટક્રિયયા સિદ્ધો રસો ઽસૌ સાધકોત્તમઃ ।
હા રસો નષ્ટમિત્યુક્ત્વા સેવેતાન્યત્ર તં રસમ્

રસસિદ્ધો ભવેન્મર્ત્યો દાતા ભોક્તા ન યાચકઃ ।
જરામુક્તો જગત્પૂજ્યો દિવ્યકાન્તિઃ સદા સુખી