રસરત્નાકર · અધ્યાય 3.2

ર્રા, 3, 2
ભક્ત્યા શાસ્ત્રવિચારણાદનુદિનં પૂજાવિધેઃ પાલનાત્ સ્વાત્માનન્દનિમજ્જનાત્ પરહિતાત્ કાર્યક્રિયાગોપનાત્ ।
નિત્યં સદ્ગુરુસેવનાદ્ અનુભવાત્ સૂતસ્ય સદ્ભાવનાદ્ દાસ્યન્તે નિજરશ્મયો વરબલાત્ સત્સમ્પ્રદાયાત્સ્ફુટમ્

રસાદિલોહપર્યન્તં શોધને મારણે હિતમ્ ।
ભાવનાયાં ક્વચિચ્ ચૈવ નાનાવર્ગો નિગદ્યતે

{દેfઔલ્ત્ વલુએસ્}
અઙ્ગે નોક્તે ભવેન્મૂલં દ્રવઃ સર્વાઙ્ગતો ભવેત્ ।
અમાત્રાયાં સમા માત્રા વિજ્ઞેયા રસકર્મણિ

{ક્ષારવર્ગ}
તિલાપામાર્ગકદલીચિત્રકાર્દ્રકમૂલકમ્ ।
શિગ્રુમોક્ષપલાશં ચ સર્વમન્તઃપુટે દહેત્

સમાલોડ્ય જલૈર્વસ્ત્રૈર્બદ્ધ્વા ગ્રાહ્યમધોજલમ્ ।
શોધયેત્ પાચયેદગ્નૌ મૃદ્ભાણ્ડેન તુ તજ્જલમ્

ગ્રાહ્યં ક્ષારાવશેષં તદ્ વૃક્ષક્ષારમિદં સ્મૃતમ્ ।
{શ્વેતવર્ગ, શુક્લવર્ગ}
ચુન્નં કૂર્પં શઙ્ખશુક્તિવરાટૈઃ શુક્લવર્ગકઃ

{વિડ્વર્ગ}
કપોતચાષગૃધ્રાણાં શિખિકુક્કુટયોશ્ચ વિટ્ ।
{અમ્લવર્ગ}
ચાઙ્ગેરી ચણકામ્લં તુ માતુલુઙ્ગામ્લવેતસમ્

ચિઞ્ચાનારઙ્ગજમ્બીરમમ્લવર્ગ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
{લવણપઞ્ચક}
સામુદ્રં સૈન્ધવં કાચં ચુલ્લિકા ચ સુવર્ચલમ્

ચૂલિકાનવસારઃ સ્યાદ્ એતલ્લવણપઞ્ચકમ્ ।
{ત્રિક્ષાર}
સજ્જીક્ષારં યવક્ષારં ટઙ્કણં ચ તૃતીયકમ્

{મૂત્રવર્ગ}
ક્ષારત્રયમિદં ખ્યાતમ્ અજાશ્વમહિષીગવામ્ ।
નારીમેષીખરોષ્ટ્રાણાં મૂત્રવર્ગો ગજસ્ય ચ

{મિત્રપઞ્ચક}
મધ્વાજ્યટઙ્કણં ગુઞ્જા ગુડઃ સ્યાન્ મિત્રપઞ્ચકમ્ ।
{પિત્તવર્ગ}
નરાશ્વશિખિગોમત્સ્યપિત્તાનિ પિત્તવર્ગકે

{વસાવર્ગ}
મત્સ્યાહિનરમેષીણાં શિખિનાં ચ વસા મતા ।
{રક્તવર્ગ}
મઞ્જિષ્ઠા કુઙ્કુમં લાક્ષા દાડિમં રક્તચન્દનમ્

બન્ધૂકં કરવીરં ચ રક્તવર્ગો હ્યયં ભવેત્ ।
{પીતવર્ગ}
કુસુમ્ભં કિંશુકં રાત્રિઃ પતંગં મદયન્તિકા

પીતવર્ગો હ્યયં ખ્યાતો દિવ્યૌષધિગણં શૃણુ ।
{દિવ્યૌષધિગણ}
અજકર્ણી શઙ્ખપુષ્પી રુદન્તી કાકતુણ્ડિકા

હંસપાદી વ્યાઘ્રનખી ચાણ્ડાલી ક્ષીરકન્દકઃ ।
વન્ધ્યાકર્કોટકી રમ્ભા ગોજિહ્વા કોકિલાક્ષકઃ

શાકવૃક્ષો હેમવલ્લી પાતાલગરુડી શમી ।
કટુતુમ્બી વજ્રલતા સૂરણં વનસૂરણમ્

મેષશૃઙ્ગી ચક્રમર્દો જલકુમ્ભી શતાવરી ।
ગુઞ્જા કોશાતકી નીલી આખુકર્ણી ત્રિપર્ણિકા

કુક્કુટી કૃષ્ણતુલસી પુઙ્ખા શ્વેતાપરાજિતા ।
ગરુડી લાઙ્ગલી બ્રાહ્મી ચાઙ્ગેરી પદ્મચારિણી

{વજ્રશોધનમ્ (1)}
ગૃહીત્વાથ શુભં વજ્રં વ્યાઘ્રીકન્દોદરે ક્ષિપેત્ ।
મહિષીવિષ્ઠયા લિપ્ત્વા તુલાગ્નૌ ચ પુટે પચેત્

અહોરાત્રાત્સમુદ્ધૃત્ય હયમૂત્રૈર્નિષેચયેત્ ।
વ્યાઘ્રીકન્દે પુનઃ ક્ષિપ્ત્વા વજ્રકંદોદરે ક્ષિપેત્ ।
હયમૂત્રૈર્ નિષિઞ્ચ્યાચ્ચ પુટેત્સિઞ્ચ્યાચ્ચ પૂર્વવત્

એવં સપ્તદિનૈઃ શુદ્ધં વજ્રં સ્યાન્નાત્ર સંશયઃ ।
{વજ્રશોધનમ્ (2)}
કુલત્થકોદ્રવક્વાથહયમૂત્રસ્નુહીપયઃ

ક્ષિપ્ત્વા ભાણ્ડે ક્ષિપેત્તસ્મિન્ વ્યાઘ્રીકન્દગતં પવિમ્ ।
દોલાયંત્રે દિવારાત્રૌ સમુદ્ધૃત્ય પુનઃ ક્ષિપેત્

વ્યાઘ્રીકન્દં મહાકન્દે ક્ષિપ્ત્વા ગજપુટે પચેત્ ।
તત્પક્વં કાઞ્ચનીદ્રાવૈઃ સેચયેચ્છુદ્ધિમાપ્નુયાત્ ।
{વજ્રશોધનમ્ (3)}
આખુકર્ણી મેઘનાદઃ પ્રિયઙ્ગુર્મેષશૃઙ્ગિકા ।
અમ્લવેતસનિર્ગુણ્ડીકુલત્થકોદ્રવાઃ શમી

મુનિશ્ચ હયમૂત્રેણ કષાયં કારયેચ્છુભમ્ ।
જમ્બીરે સૂરણે વાથ ક્ષિપ્ત્વા વજ્રં દિનં પચેત્

પૂર્વક્વાથેન દોલાયાં શુદ્ધિમાપ્નોતિ નાન્યથા ।
{વજ્ર:: મારણ}
શુદ્ધં વજ્રં મત્કુણાનાં રક્તૈર્લિપ્ત્વા ધમેત્તુ તત્

અગ્નિવર્ણં ક્ષિપેન્મૂત્રે ગર્દભોત્થે પુનઃ પુનઃ ।
લેપિતં ધામિતં તદ્વદેવં કુર્યાત્ ત્રિસપ્તધા

{વજ્ર:: મારણ}
તાલકં મત્કુણૈઃ પિષ્ટ્વા ગોલે તસ્મિન્ક્ષિપેત્તુ તત્ ।
રુદ્ધ્વા મૂષાં ધમેદ્ દાર્ઢ્યાત્ હયમૂત્રે વિનિક્ષિપેત્

સમુદ્ધૃત્ય પુનસ્તદ્વત્ સપ્તવારાન્મૃતો ભવેત્ ।
{વજ્રમારણમ્ (3)}
મેષશૃંગી ભુજગાસ્થિ કૂર્મપૃષ્ઠં શિલાજતુ

ગન્ધકં કાન્તપાષાણં મુનિપુષ્પં સતાલકમ્ ।
ત્રિક્ષારં પંચલવણં મેષશૃઙ્ગીન્દ્રવારુણી

વજ્રવલ્લી મૂષકર્ણી બદરીકુડ્મલાનિ ચ ।
મૂષકસ્ય મલં સ્તન્યં સ્નુહ્યર્કક્ષીરમત્કુણાઃ

પઞ્ચાઙ્ગાં શરપુઙ્ખાં ચ હસ્તિનીરં નૃછાગયોઃ ।
પેટારીબીજં સ્ત્રીપુષ્પં પારાવતમલં શિલામ્

પુષ્પાણિ ચૈવ વાકુચ્યાઃ પઞ્ચાઙ્ગં નિમ્બકસ્ય ચ ।
ધાત્રીવૃક્ષસ્ય પઞ્ચાઙ્ગં ગોરમ્ભા ચાજમૂત્રકમ્

હંસપાદી વજ્રકન્દં બૃહતીફલસૂરણે ।
ગોજિહ્વા કર્કટં માંસં મૂત્રવર્ગં ચ મિશ્રયેત્

એતત્સમસ્તં વ્યસ્તં વા યથાલાભં સુપિણ્ડિતમ્ ।
તત્પિણ્ડે નિક્ષિપેદ્વજ્રમન્ધમૂષાગતં પુટેત્

કુલત્થં કોદ્રવં પિષ્ટ્વા હયમૂત્રૈર્વિલોડયેત્ ।
તન્મધ્યે સેચયેત્તપ્તાં મૂષાં પુટવિનિર્ગતામ્

એવં પુનઃ પુનઃ કુર્યાદેકવિંશતિવારકમ્ ।
આદાય પૂર્વજં વજ્રતાલે મત્કુણપેષિતે

ગોલકે નિક્ષિપેદ્રુદ્ધ્વા મૂષાં તીવ્રાનલે ધમેત્ ।
ઇત્યેવં સપ્તધા ધામ્યં હયમૂત્રૈર્ નિષેચયેત્

અનેન ક્રમયોગેન મૃતં ભવતિ નિશ્ચિતમ્ ।
તં મૃતં ચૂર્ણયેત્ખલ્વે સિદ્ધયોગ ઉદાહૃતઃ

{મેર્ચુર્ય્:: શોધન}
ભ્રામકસ્ય મુખં તાપ્યં પેટારીબીજટઙ્કણે ।
ક્ષારં ચોત્તરવારુણ્યા ગન્ધકં તાલકં શમી

ભૂધરસ્થં પુટૈકેન સમુદ્ધૃત્ય વિમર્દયેત્ ।
પૂર્વવત્પૂર્વજૈર્દ્રાવૈસ્તદ્વદ્ રુદ્ધ્વા ચ પાચયેત્

પુનર્મર્દ્યં પુનઃ પાચ્યં દશવારં ચ પૂર્વવત્ ।
પાતયેત્પાતનાયંત્રે સમ્યક્ શુદ્ધો ભવેદ્રસઃ

{મેર્ચુર્ય્:: શોધન}
રસસ્ય દશમાંશં તુ ગન્ધં દત્ત્વા વિમર્દયેત્ ।
જમ્બીરોત્થૈર્દ્રવૈર્યામં પાત્યં પાતનયન્ત્રકે

પુનર્મર્દ્યં પુનઃ પાત્યં સપ્તવારં વિશુદ્ધયે ।
{મેર્ચુર્ય્:: શોધન}
અથવા પારદં મર્દ્યં તપ્તખલ્વે દિનાવધિ ।
કુમારીરજનીચુન્નૈઃ પાત્યં પાતનયન્ત્રકે

કન્યાગ્નિત્રિફલાભિશ્ચ પુનર્મર્દ્યં ચ પાતયેત્ ।
પુનર્મર્દ્યં પુનઃ પાત્યં સપ્તવારં વિશુદ્ધયે ।
ઇત્યેવં સપ્તધા કુર્યાત્ સમ્યક્ શુદ્ધો ભવેદ્રસઃ

{મેર્ચુર્ય્:: મર્દન:: અપ્પ્લિચતિઓન્}
યુક્તં સર્વસ્ય સૂતસ્ય તપ્તખલ્વે વિમર્દનમ્ ।
શોધને ચારણે ચૈવ જારણે ચ વિશેષતઃ ।
મૂર્છને મારણે ચૈવ બન્ધને ચ પ્રશસ્યતે

{તપ્તખલ્વ}
અજાશકૃત્તુષાગ્નિં ચ ભૂગર્તે ત્રિતયં ક્ષિપેત્ ।
તસ્યોપરિ સ્થિતં ખલ્વં તપ્તખલ્વમિદં ભવેત્

ખલ્વં લોહમયં શસ્તં મર્દકં ચૈવ લોહજમ્ ।
તદભાવે શિલોત્થં વા યોગ્યં ખલ્વં ચ મર્દકમ્

{મેર્ચુર્ય્:: હિઙ્ગુલાકૃષ્ટ}
અથવા હિંગુલાત્ સૂતં ગ્રાહયેત્તન્નિગદ્યતે ।
ગોમૂત્રૈર્ માહિષૈર્ મૂત્રૈસ્તિલતૈલસુરામ્લકૈઃ

સપ્તાહં હિંગુલં પાચ્યં લોહપાત્રે ક્રમાગ્નિના ।
ચાલયેલ્લોહદણ્ડેન દ્રાવં દત્ત્વા પુનઃ પુનઃ

સદ્રવં તં સમાદાય શિખિપિત્તેન ભાવયેત્ ।
દિનાન્તે પાતનાયન્ત્રે પાતયેચ્ચણ્ડવહ્નિના

સપ્તકઞ્ચુકનિર્મુક્તઃ ખ્યાતોઽયં શુદ્ધસૂતકઃ

કન્યાભિસ્ત્રિફલાભિશ્ચ પુનર્મર્દ્યં ચ પાતયેત્ ।
ઇત્યેવં સપ્તધા કુર્યાત્ સમ્યક્ શુદ્ધો ભવેદ્ રસઃ

{મેર્ચુર્ય્:: હિઙ્ગુલાકૃષ્ટ}
દિનૈકં હિઙ્ગુલં ખલ્વે મર્દ્યમમ્લેન કેનચિત્ ।
પાતયેત્ પાતનાયંત્રે દિનાન્તે તત્સમુદ્ધરેત્ ।
વિના કર્માષ્ટકેનૈવ સૂતોઽયં સર્વકાર્યકૃત્

સર્વસિદ્ધમતમેતદીરિતં સૂતશુદ્ધિકરમદ્ભુતં પરમ્ ।
અલ્પકર્મવિધિભૂરિસિદ્ધિદં દેહલોહકરણે હિ શસ્યતે