રસરત્નાકર · અધ્યાય 3.1

ર્રા, 3, 1
યેન સૃષ્ટં વિદા ચિદાત્મસ્વમરુત્તેજોજલોર્વીગણાઃ સત્સંવિચ્છિવશક્તિભૈરવકલાઃ શ્રીકણ્ઠપઞ્ચાનનઃ ।
ઈશો રુદ્રમુરારિધાતૃવિબુધાશ્ ચન્દ્રાર્કતારાગણાઃ સો ઽયં પાતુ ચરાચરં જગદિદં નિર્નામનામાધિપઃ

સૂતે સૂતવરો વરં ચ કનકં શબ્દાત્પરં સ્પર્શનાદ્ધૂમાદ્વિધ્યતિ તત્ક્ષણાદ્ અઘહરં સંખ્યાં સખર્વાંશતઃ ।
સંખ્યામ્ અર્બુદકોટિલક્ષમયુતં યુક્ત્યા સહસ્રં શતં દત્તે ખેગતિમક્ષયં શિવપદં તસ્મૈ પરસ્મૈ નમઃ

નત્વા શ્રીપાર્વતીં દેવીં ભૈરવં સિદ્ધસંતતિમ્ ।
રસરત્નાકરં વક્ષ્યે દેહે લોહે શિવંકરમ્

{રસનામાનિ}
શિવબીજઃ સૂતરાજઃ પારદશ્ચ રસેન્દ્રકઃ ।
એતાનિ રસનામાનિ તથાન્યાનિ શિવે યથા

દત્તે શિવપદં સિદ્ધિં સાધકાનાં મહોત્તમામ્ ।
શિવબીજં તદાખ્યાતં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્

{મેર્ચુર્ય્:: નિરુક્તિ}
યતઃ પરશિવાત્સૂતસ્તેન સૂતઃ સ ચોદિતઃ ।
સંસારસ્ય પરં પારં દત્તેઽસૌ પારદઃ સ્મૃતઃ

રસીભવન્તિ લોહાનિ દેહા અપિ સુસેવનાત્ ।
રસેન્દ્રસ્ તેન વિખ્યાતો દ્રવત્વાચ્ચ રસઃ સ્મૃતઃ

રસશાસ્ત્રેષુ સર્વેષુ શમ્ભુના સૂચિતં પુરા ।
રસો રસાયનં દિવ્યં સૂચનાન્નૈવ બુધ્યતે

સિદ્ધૈઃ શિવમુખાત્ પ્રાપ્તં તેષાં સિદ્ધિસ્તુ સાધનાત્ ।
સમ્પ્રદાયક્રમો યુક્તિસ્તૈઃ સ્વશાસ્ત્રેષુ ગોપિતા

મયાપિ તન્મુખાત્પ્રાપ્તં સાધિતં બહુધા તતઃ ।
રસશાસ્ત્રાણિ સર્વાણિ સમાલોક્ય યથાક્રમમ્

સાધકાનાં હિતાર્થાય પ્રકટીક્રિયતેઽધુના ।
ન ક્રમેણ વિના શાસ્ત્રં ન શાસ્ત્રેણ વિના ક્રમઃ

શાસ્ત્રં ક્રમયુતં જ્ઞાત્વા યઃ કરોતિ સ સિદ્ધિભાક્ ।
{આચાર્ય}
આચાર્યો જ્ઞાનવાન્દક્ષો રસશાસ્ત્રવિશારદઃ

મન્ત્રસિદ્ધો મહાવીરો નિશ્ચલઃ શિવવત્સલઃ ।
દેવીભક્તઃ સદા ધીરો દેવતાયાગતત્પરઃ

સર્વામ્નાયવિશેષજ્ઞઃ કુશલો રસકર્મણિ ।
એવં લક્ષણસંયુક્તો રસવિદ્યાગુરુર્ ભવેત્

{શિષ્ય}
ગુરુભક્તાઃ સદાચારાઃ સત્યવન્તો દૃઢવ્રતાઃ ।
નિરાલસાઃ સ્વધર્મજ્ઞાઃ સદાજ્ઞાપરિપાલકાઃ

દમ્ભમાત્સર્યનિર્મુક્તાઃ કુલાચારેષુ દીક્ષિતાઃ ।
અત્યન્તસાધકાઃ શાન્તા મન્ત્રારાધનતત્પરાઃ

ઇત્યેવં લક્ષણૈર્યુક્તાઃ શિષ્યાઃ સ્યૂ રસસિદ્ધયે ।
{અનુચરાઃ}
સહાયાઃ સોદ્યમાઃ સર્વે યથા શિષ્યાસ્તતોઽધિકાઃ

કુલીનાઃ સ્વામિભક્તાશ્ચ કર્તવ્યા રસકર્મણિ ।
{બદ્ અલ્છેમિસ્ત્સ્}
નાસ્તિકા યે દુરાચારાશ્ચુમ્બકા ગુરુતલ્પગાઃ

વિદ્યાં ગૃહીતુમિચ્છન્તિ ચૌર્યેણ ચ બલાચ્છલાત્ ।
ન તેષાં સિધ્યતે કિંચિન્મણિમન્ત્રૌષધાદિકમ્

કુર્વન્તિ યદિ મોહેન નાશયન્તિ સ્વકં ધનમ્ ।
ઇહ લોકે સુખં નાસ્તિ પરલોકે તથૈવ ચ

તસ્માદ્ ભક્તિબલાદેવ સંતુષ્યતિ યથા ગુરુઃ ।
તથા શિષ્યેણ સા ગ્રાહ્યા રસવિદ્યાત્મસિદ્ધયે

હસ્તમસ્તકયોગેન વરં લબ્ધ્વા સુસાધયેત્ ।
{રસશાલા}
આતઙ્કરહિતે દેશે ધર્મરાજ્યે મનોરમે

ઉમામહેશ્વરોપેતે સમૃદ્ધે નગરે શુભે ।
કર્તવ્યં સાધનં તત્ર રસરાજસ્ય ધીમતા

અત્યન્તોપવને રમ્યે ચતુર્દ્વારોપશોભિતે ।
તત્ર શાલા પ્રકર્તવ્યા સુવિસ્તીર્ણા મનોરમા

સમ્યગ્વાતાયનોપેતા દિવ્યચિત્રૈર્વિચિત્રિતા ।
{રસમણ્ડપ}
તત્સમીપે સમે દીર્ઘે કર્તવ્યં રસમણ્ડપમ્

અતિગુપ્તં સુવિસ્તીર્ણકપાટાર્ગલભૂષિતમ્ ।
ધ્વજછત્ત્રવિતાનાઢ્યં પુષ્પમાલાવિલમ્બિતમ્

ભેરીકાકલઘણ્ટાદિશૃઙ્ગિનાદવિનાદિતમ્ ।
ભૂઃ સમા તત્ર કર્તવ્યા સુદૃઢા દર્પણોપમા

તન્મધ્યે વેદિકા રમ્યા કર્તવ્યા લક્ષણાન્વિતા ।
{રસલિઙ્ગ}
નિષ્કત્રયં હેમપત્ત્રં રસેન્દ્રો નવનિષ્કકમ્

અમ્લેન મર્દયેદ્યામં તેન લિઙ્ગં તુ કારયેત્ ।
દોલાયન્ત્રે સારનાલે જમ્બીરસ્થં દિનં પચેત્

{રસલિઙ્ગ:: wઓર્સ્હિપ્}
તલ્લિઙ્ગં પૂજયેત્તત્ર સુશુભૈર્ ઉપચારકૈઃ ।
લિઙ્ગકોટિસહસ્રસ્ય યત્ફલં સમ્યગર્ચનાત્

તત્ફલં કોટિગુણિતં રસલિઙ્ગાર્ચનાદ્ ભવેત્ ।
બ્રહ્મહત્યાસહસ્રાણિ ગોહત્યાપ્રયુતાન્યપિ

તત્ક્ષણાદ્વિલયં યાન્તિ રસલિઙ્ગસ્ય દર્શનાત્ ।
સ્પર્શનાત્પ્રાપ્યતે મુક્તિરિતિ સત્યં શિવોદિતમ્ ।
વાઙ્માયાં શ્રીમદ્ઘોરેણ મન્ત્રરાજેન વાર્ચયેત્

અષ્ટાદશભુજં શુભ્રં પઞ્ચવક્ત્રં ત્રિલોચનમ્

પ્રેતારૂઢં નીલકણ્ઠં રસલિઙ્ગં વિચિન્તયેત્ ।
તસ્યોત્સઙ્ગે મહાદેવીમ્ એકવક્ત્રાં ચતુર્ભુજામ્

અક્ષમાલાઙ્કુશં દક્ષે વામે પાશાભયં શુભમ્ ।
દધન્તીં તપ્તહેમાભાં પીતવસ્ત્રાં વિચિન્તયેત્

વાઙ્માયા શ્રી કામરાજશક્તિર્ બીજરસાઙ્કુશા ।
યૈ નમો દ્વાદશૈતેષાં કામવિદ્યા રસાઙ્કુશા

અનયા પૂજયેદ્દેવીં ગન્ધપુષ્પાક્ષતાદિભિઃ ।
નન્દિભૃઙ્ગિમહાકાલાન્પૂજયેત્ પૂર્વદિક્ક્રમાત્

પૂજયેન્નામમન્ત્રૈસ્તુ પ્રણવાદિનમોઽન્તકૈઃ ।
એવં નિત્યાર્ચનં તત્ર કર્તવ્યં રસસિદ્ધયે

{રસદીક્ષા}
રસદીક્ષા શિવેનોક્તા દાતવ્યા સાધકાય વૈ ।
યથોક્તેન વિધાનેન ગુરુણા મુદિતાત્મના

સુમુહૂર્તે સુનક્ષત્રે ચન્દ્રતારાબલાન્વિતે ।
કલશં તોયસમ્પૂર્ણં હેમરત્નફલૈર્યુતમ્

સ્થાપયેદ્ રસલિઙ્ગાગ્રે દિવ્યવસ્ત્રેણ વેષ્ટિતમ્ ।
ગન્ધપુષ્પાક્ષતધૂપદીપૈર્ નૈવેદ્યતો ઽર્ચયેત્

પૂજાન્તે હવનં કુર્યાદ્યોનિકુણ્ડે સુલક્ષણે ।
તિલાજ્યૈઃ પાયસૈઃ પુષ્પૈરષ્ટાધિકશતૈઃ પૃથક્

અઘોરેણ રસાઙ્કુશ્યા હોમાન્તે શિષ્યમાવહેત્ ।
કાકિનીશક્તિસંયુક્તં રસસિદ્ધિપરાયણમ્

{કાકિની (દેf.)}
યસ્યાઃ સંકુચિતાઃ કેશાઃ શ્યામા યા પદ્મલોચના ।
સુરૂપા તરુણી ચિત્રા વિસ્તીર્ણજઘના શુભા

સંકીર્ણરદના પીનસ્તનભારેણ ચાનતા ।
ચુમ્બનાલિઙ્ગનસ્પર્શકોમલા મૃદુભાષિણી

અશ્વત્થપત્ત્રસદૃશયોનિદેશેન શોભિતા ।
કૃષ્ણપક્ષે પુષ્પવતી સા નારી કાકિની સ્મૃતા

રસબન્ધે પ્રયોગે ચ ઉત્તમા રસસાધને ।
{કાકિણી:: સુબ્સ્તિતુતે}
તદભાવે સુરૂપા તુ યા કાચિત્ તરુણાઙ્ગના

તસ્યા દેયં ત્રિસપ્તાહં ગન્ધકં ઘૃતસંયુતમ્ ।
કર્ષૈકૈકં પ્રભાતે તુ સા ભવેત્કાકિનીસમા

{રસદીક્ષા (ચોન્ત્.)}
એવં શક્તિયુતો યો ઽસૌ દીક્ષયેત્તં ગુરૂત્તમઃ ।
સુસ્નાતમ્ અભિષિઞ્ચેત વિમલૈઃ કલશોદકૈઃ

અઘોરમઙ્કુશીં વિદ્યાં દદ્યાચ્છિષ્યાય સદ્ગુરુઃ ।
યથાશક્ત્યાથ શિષ્યેણ દાતવ્યા ગુરુદક્ષિણા

અથાજ્ઞયા ગુરોર્મન્ત્રં લક્ષં લક્ષં પૃથગ્જપેત્ ।
દશાંશેન હુનેત્ કુણ્ડે ત્રિકોણે હસ્તમાત્રકે

કમલં ચતુરસ્રં ચ ચતુર્દ્વારૈઃ સુશોભિતમ્ ।
જાતિપુષ્પં ત્રિમધ્વક્તં પૂર્ણાન્તે કન્યકાર્ચનમ્ ।
કૃત્વાથ પ્રવિશેચ્છાલાં શુભાં લિપ્તાં સુવેદિકામ્

ષટ્કોણં મણ્ડલં તત્ર સિન્દૂરેણ દ્વિહસ્તકમ્ ।
વેદિકાયાં લિખેત્સમ્યક્ તદ્બહિશ્ચાષ્ટપત્ત્રકમ્

કમલં ચતુરસ્રં ચ ચતુર્દ્વારેષુ શોભિતમ્ ।
કર્ણિકાયાં ન્યસેત્ખલ્વં લોહજં સ્વર્ણરેખિતમ્

તન્મધ્યે રસરાજં તુ પલાનાં શતમાત્રકમ્ ।
પઞ્ચાશત્પઞ્ચવિંશં વા પૂજયેદ્ રસલિઙ્ગવત્

વજ્રવૈક્રાન્તવજ્રાભ્રકાન્તપાષાણટઙ્કણમ્ ।
ભૂનાગં શક્તયશ્ચૈતાઃ ષટ્સુ પત્ત્રેષુ પૂજયેત્

{ઉપરસાઃ}
ગન્ધતાલકકાસીસશિલાકઙ્કુષ્ઠભૂખગમ્ ।
રાજાવર્તો ગૈરિકં ચ ખ્યાતા ઉપરસા અમી

{ઉપરસ:: wઓર્સ્હિપ્}
પૂજ્યા અષ્ટદલેષ્વેતે પૂર્વાદીશાન્તગાઃ ક્રમાત્ ।
{મહારસાઃ}
રસકં વિમલા તાપ્યં ચપલા તુત્થમઞ્જનમ્

હિઙ્ગુલં સસ્યકં ચૈવ ખ્યાતા એતે મહારસાઃ ।
પૂર્વાદીશાનપર્યન્તં પત્ત્રાગ્રેષુ પ્રપૂજયેત્

પૂર્વદ્વારે સ્વર્ણરૌપ્યે દક્ષિણે તામ્રસીસકે ।
પશ્ચિમે વઙ્ગકાન્તૌ ચ ઉત્તરે તીક્ષ્ણમુણ્ડકે

સર્વમેતમઘોરેણ પૂજયેદ્ અઙ્કુશાન્વિતમ્ ।
{ઔસ્સ્તત્તુન્ગ્ દેસ્ અલ્છેમિસ્તેન્}
વિડકાઞ્જિકયન્ત્રાણિ ક્ષારમૃલ્લવણાનિ ચ

કોષ્ઠી મૂષા વઙ્કનાલી તુષાઙ્ગારવનોપલાઃ ।
ભસ્ત્રિકા દંશકાન્ એકા શિલા ખલ્વોઽપ્યુદૂખલમ્

સ્વર્ણકારોપકરણં સમસ્તતુલનાનિ ચ ।
મૃત્કાષ્ઠતામ્રલોહાદ્યપાત્રાણિ વિવિધાનિ ચ

દિવ્યૌષધાનિ વર્ગાશ્ચ રઞ્જકં સ્નેહનાનિ ચ ।
એતાનિ દ્વારબાહ્યે તુ મૂલમન્ત્રેણ પૂજયેત્

વાઙ્માયાં હેં તતઃ ક્ષ્મેં ચ ક્ષ્મશ્ચ પઞ્ચાક્ષરો મનુઃ ।
અનેન મૂલમન્ત્રેણ ભૈરવં તત્ર પૂજયેત્

{રસસિદ્ધસ્}
સર્વેષાં રસસિદ્ધાનાં નામાનિ કીર્તયેત્તદા ।
વ્યાલાચાર્યશ્ચન્દ્રસેનઃ સુબુદ્ધિર્નરવાહનઃ

નાગાર્જુનો રત્નઘોષઃ સુરાનન્દો યશોધરઃ ।
ઇન્દ્રદ્યુમ્નશ્ચ માણ્ડવ્યશ્ચર્પટિઃ શૂરસેનકઃ

વાડબો નાગબુદ્ધિશ્ચ ખણ્ડઃ કાપાલિકો હરઃ ।
કામલી તાત્ત્વિકઃ શમ્ભુર્લોકો લમ્પટશારદૌ

બાણાસુરો મુનિશ્રેષ્ઠો ગોવિન્દઃ કપિલો બલિઃ ।
એતે સર્વે તુ ભૂપેન્દ્રા રસસિદ્ધા મહાબલાઃ

ચરન્તિ સર્વલોકેષુ નિર્જરામરણાઃ સદા ।
સપ્તવિંશતિસંખ્યાકા રસસિદ્ધિપ્રદાયકાઃ

વન્દ્યાઃ પૂજ્યાઃ પ્રયત્નેન તતઃ કુર્યાદ્રસાયનમ્ ।
હર્ષયેદ્ દ્વિજદેવાંશ્ચ તર્પયેદિષ્ટદેવતામ્

કુમારીયોગિનીયોગિમુનિમાયિકસાધકાન્ ।
તર્પયેત્પૂજયેદ્ ભક્ત્યા નિજશક્ત્યનુસારતઃ

ઇત્યેવં સર્વસમ્ભારયુક્તં કુર્યાદ્રસોત્સવમ્ ।
સર્વવિઘ્નપ્રશાન્ત્યર્થં સર્વેપ્સિતફલપ્રદમ્

અન્યથા ચેદ્વિમૂઢાત્મા મન્ત્રદીક્ષાક્રમં વિના ।
કર્તુમિચ્છતિ સૂતસ્ય સાધનં ગુરુવર્જિતઃ

નાસૌ સિદ્ધિમવાપ્નોતિ યત્નકોટિશતૈરપિ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન શાસ્ત્રોક્તાં કારયેત્ ક્રિયામ્

સમ્યક્સાધનસોદ્યમા ગુરુયુતા રાજાજ્ઞયાલંકૃતા નાનાકર્મણિ કોવિદા રસપરાસ્ત્વાઢ્યા જનૈશ્ચાર્થિતાઃ ।
માત્રાયન્ત્રસુપાકકર્મકુશલાઃ સર્વૌષધીકોવિદાસ્તેષાં સિધ્યતિ નાન્યથા વિધિબલાત્ શ્રી પારદઃ પારદઃ