રસરત્નાકર · અધ્યાય 3.17

ર્રા, 3, 17
વજ્રાભ્રસત્વવરહાટકલોહજાલં કુર્યાદ્ દ્રુતં દ્રવભવં કિલ બંધયોગ્યમ્ ।
નાનાવિધૈઃ સુગમસંસ્કૃતયોગરાજૈસ્તદ્વક્ષ્યતે પરમસિદ્ધિકરં નરાણામ્

{અભ્રકદ્રુતિ (1)}
શુદ્ધકૃષ્ણાભ્રપત્રાણિ પીલુતૈલેન લેપયેત્ ।
ઘર્મે શોષ્યાણિ સપ્તાહં લિપ્ત્વા લિપ્ત્વા પુનઃ પુનઃ

ત્રિદિનં ચામ્લવર્ગેણ તદ્વચ્છોષ્યાણિ ચાથ વૈ ।
સ્નુહ્યર્કાર્જુનવજ્રીણાં કટુતુંબ્યા સમાહરેત્

ક્ષારં ક્ષારત્રયં ચૈતદષ્ટકં ચૂર્ણિતં સમમ્ ।
વજ્રકંદં ક્ષીરકન્દં બૃહતી કણ્ટકારિકા

વનવૃન્તાક એતેષાં દ્રવૈર્ભાવ્યં દિનત્રયમ્ ।
અનેન ક્ષારકલ્કેન પૂર્વપત્રાણિ લેપયેત્

આતપે કાંસ્યપાત્રે તુ સ્થાપ્યં લેપ્યં પુનઃ પુનઃ ।
એવં દિનત્રયં કુર્યાદ્ દ્રુતિર્ભવતિ નિર્મલા

{અભ્રકદ્રુતિ (2)}
અમ્લવર્ગેણ પત્રાણિ ક્ષિપેદ્ ઘર્મે દિનત્રયમ્ ।
તથાન્યાન્યભ્રપત્રાણિ ક્ષાલયેત્ ક્ષીરકંદકૈઃ

ક્ષારૈર્યાવદ્ ભવેત્કલ્કસ્તત્કલ્કૈઃ પૂર્વપત્રકમ્ ।
લિપ્ત્વા લિપ્ત્વા ક્ષિપેદ્ ઘર્મે કાંસ્યપાત્રે વિશોષયેત્

સપ્તાહાન્નાત્ર સંદેહો રસરૂપા દ્રુતિર્ભવેત્

{અભ્રકદ્રુતિ (3)}
કાકાણ્ડાફલચૂર્ણં તુ મિત્રપંચકસંયુતમ્ ।
એતત્તુલ્યં ચ ધાન્યાભ્રમમ્લૈર્મર્દ્યં દિનાવધિ ।
અંધમૂષાગતં ધ્માતં દ્રુતિર્ભવતિ નિર્મલા

{અભ્રકદ્રુતિ (4)}
ધાન્યાભ્રકં સગોમાંસમ્ અભ્રપાદં ચ સૈંધવમ્ ।
સ્નુહ્યર્કપયસા દ્રાવૈર્મુનિભિર્મર્દયેત્ ત્ર્યહમ્

તદ્ગોલં કદલીકંદે ક્ષિપ્ત્વા બાહ્યે મૃદા લિપેત્ ।
કરીષાગ્નૌ ત્ર્યહં પચ્યાદ્ દ્રુતિર્ભવતિ નિર્મલા

{અભ્રકદ્રુતિ (5)}
અગસ્ત્યપત્રનિર્યાસૈર્મર્દ્યં ધાન્યાભ્રકં દિનમ્ ।
તદ્ગોલં નિક્ષિપેત્ કંદે સૂરણોત્થે નિરુધ્ય ચ

તત્કંદં નિખનેદ્ ગોષ્ઠભૂમૌ માસાત્સમુદ્ધરેત્ ।
કંદોદરાદ્ દ્રુતિર્ગ્રાહ્યા સૂતતુલ્યા તુ નિર્મલા

{અભ્રકદ્રુતિ (6)}
ધાન્યાભ્રકં દિનં મર્દ્યમજમાર્યા દ્રવૈર્દિનમ્ ।
સ્થાપયેન્મૃણ્મયે પાત્રે ત્ર્યહાદ્ ઘર્મે ભવત્યલમ્

{અભ્રકદ્રુતિ (7)}
સપ્તાહં મુનિતોયેન ધાન્યાભ્રં સૈંધવં શિલા ।
મર્દયેદ્ભાવયેદ્ ઘર્મે તતો દાર્વી સુવર્ચલમ્

મરિચમ્ અભ્રપાદાંશં મૂર્વાપત્રરસૈર્દિનમ્ ।
મર્દયેદ્વજ્રવલ્લ્યુત્થૈર્દ્રવૈર્ભાવ્યં દિનાવધિ

શરાવસંપુટે તં તુ રુદ્ધ્વા ધ્માતે દ્રુતિર્ભવેત્

{અભ્રકદ્રુતિ (8)}
ધાન્યાભ્રકં પ્રયોક્તવ્યં કાકિનીબીજતુલ્યકમ્ ।
સ્નુહીક્ષીરેણ સપ્તાહં ઘર્મે તાપ્યં દ્રુતિર્ભવેત્

{અભ્રકદ્રુતિ (9)}
વજ્રવલ્લીદ્રવૈર્મર્દ્યં ધાન્યાભ્રં સસુવર્ચલમ્ ।
તુલ્યં ત્રિદિનપર્યન્તં તતસ્તં શરાવસંપુટે

રુદ્ધ્વા ધ્માતે દ્રવત્યેવ રસરૂપં ન સંશયઃ ।
ઇત્યેવં રસરૂપં ચ જાયતે નૈવ સંશયઃ

{અભ્રકદ્રુતિ (10)}
ઉદુંબરોદ્ભવૈઃ ક્ષીરૈરભ્રપત્રાણિ પાચયેત્ ।
સ્થાલ્યાં વા પાચયેદેતાન્ ભવન્તિ નવનીતવત્

તતસ્તં વટકં કૃત્વા છિદ્રમૂષાં નિરુધ્ય ચ ।
યામત્રયં ધમેદ્ ગાઢમ્ અધોભાણ્ડે દ્રુતિઃ પતેત્

{અભ્રકદ્રુતિ (11)}
કાકોદુંબરિજૈઃ ક્ષીરૈર્મર્દ્યં ધાન્યાભ્રકં દિનમ્ ।
વનમૂષકબીજાનિ ત્વગ્વર્જ્યાન્યભ્રકૈઃ સમમ્

મર્દયિત્વાર્ધયામં તં દ્રાવ્યં પાતાલયંત્રકૈઃ ।
અહોરાત્રં પુટં દેયં દ્રુતિર્ભવતિ નિર્મલા

{અભ્રકદ્રુતિ (12)}
કપિતિંદુજાતફલૈઃ સમં ધાન્યાભ્રકં દૃઢમ્ ।
મર્દયેદ્દિનમેકં તુ કાચકૂપ્યાં નિવેશયેત્

નરકેશૈર્મુખં રુદ્ધ્વા કૂપિકાં લેપયેન્મૃદા ।
પુટેત્પાતાલયંત્રેણ દિનાન્તે દ્રુતિમાપ્નુયાત્

{અભ્રકદ્રુતિ (13)}
ધાન્યાભ્રકસમાંશેન ચૂર્ણં ગુંજાફલસ્ય તુ ।
સ્નુહીક્ષીરેણ સપ્તાહં ભાવિતં ધમનાદ્ ભવેત્

{અભ્રકદ્રુતિ (14)}
રક્તોત્પલસ્ય નીલોત્થદ્રવૈર્મર્દ્યં દિનત્રયમ્ ।
ધાન્યાભ્રકં ધમેદ્રુદ્ધ્વા વજ્રમૂષાગતં ધમેત્

વેગીફલસ્ય ચૂર્ણેન તુલ્યં ધાન્યાભ્રકં ત્ર્યહમ્ ।
ભાવ્યં ઘર્મે સ્નુહીક્ષીરૈર્ધ્માતં સંપુટગં દ્રવેત્

{અભ્રકદ્રુતિ (15)}
અથવા છાગમૂત્રેણ ભાવયેત્ કપિતિંદુજમ્ ।
ફલચૂર્ણં તુ તચ્છુષ્કં દ્રુતે સત્વે પ્રવાપયેત્

દ્વિત્રિવારપ્રયોગેણ દ્રુતિર્ભવતિ નિર્મલા

{અભ્રકસત્ત્વદ્રુતિ (2)}
નરકેશોદ્ભવૈસ્તૈલૈઃ સેચયેદભ્રસત્ત્વકમ્ ।
તદ્ગોલં ગોમયૈર્લિપ્ત્વા વજ્રમૂષાન્તરે ક્ષિપેત્ ।
હઠાદ્ ધ્માતે દ્રવત્યેવ તિષ્ઠતે રસરાજવત્

{અભ્રકસત્ત્વદ્રુતિ (3)}
ભાવયેન્નરમૂત્રેણ ક્ષીરકંદસ્ય ચૂર્ણકમ્ ।
દશવારં પ્રયત્નેન શોષ્યં પેષ્યં પુનઃ પુનઃ

તેનાવાપં દ્રુતે સત્વે દત્ત્વા દત્ત્વા ચ સંધમેત્ ।
યાવત્ તદ્ દ્રવતાં યાતિ તાવદ્દેયં પુનઃ પુનઃ ।
લોહં ચ દ્રવતે તેન હઠાદ્ ધ્માતે ન સંશયઃ

{અભ્રકસત્ત્વદ્રુતિ (4)}
પંચાંગં દેવદાલ્યુત્થં ચૂર્ણં ભાવ્યં ચ તદ્દ્રવૈઃ ।
શોષ્યં પેષ્યં પુનર્ભાવ્યં શતવારં પ્રયત્નતઃ

તચ્ચૂર્ણં દશમાંશેન દ્રુતે સત્વે પ્રતાપયેત્ ।
તત્પુનર્જાયતે બદ્ધો વાપો દેયઃ પુનઃ પુનઃ

{અભ્રકસત્ત્વદ્રુતિ (5)}
ક્ષીરકંદદ્રવૈર્ભાવ્યં શતધા ક્ષીરકંદકમ્ ।
તદ્વાપેન દ્રવેત્સત્ત્વં લોહાનિ સકલાનિ ચ

{અભ્રકસત્ત્વદ્રુતિ (6)}
સર્વં ધાન્યામ્લસંધાનૈર્ ભાવ્યમભ્રકસત્વકમ્ ।
નિચુલક્ષારસંયુક્તં ધ્માતં તિષ્ઠતિ સૂતવત્

{સુવર્ણદ્રુતિ (1)}
ઇંદ્રગોપકચૂર્ણં તુ દેવદાલીફલદ્રવૈઃ ।
ભાવિતં ચૈકવિંશાહાદ્ દ્રુતે હેમ્નિ પ્રવાપયેત્

કિંચિત્કિંચિત્સમં યાવત્ તાવત્તિષ્ઠતિ સૂતવત્

{સુવર્ણરૌપ્યદ્રુતિ (2)}
શતધા નરમૂત્રેણ ભાવયેદ્દેવદાલિકામ્ ।
તચ્ચૂર્ણં વાપમાત્રેણ દ્રુતિઃ સ્યાત્ સ્વર્ણતારયોઃ

{તીક્ષ્ણલોહદ્રુતિ (1)}
સુરદાલીભવં ભસ્મ નરમૂત્રેણ ભાવિતમ્ ।
ત્રિસપ્તવારં તં ક્ષારં વાપે તીક્ષ્ણદ્રુતિર્ભવેત્

{તીક્ષ્ણલોહદ્રુતિ (2)}
મેષશૃંગી સકૂર્માસ્થિશિલાજતુનિ વાપયેત્ ।
સારં દ્રુતિર્ભવેત્સત્યમ્ આવર્ત્યાદૌ પ્રદાપયેત્

{સર્વધાતુદ્રુતિ (1)}
ગંધકં કાંતપાષાણં ચૂર્ણયિત્વા સમં સમમ્ ।
દ્રુતે લોહે પ્રતીવાપો દેયો લોહાષ્ટકં દ્રવેત્

{સર્વધાતુદ્રુતિ (2)}
દેવદાલ્યા દ્રવૈર્ભાવ્યં ગંધકં દિનસપ્તકમ્ ।
તેન પ્રવાપમાત્રેણ લોહં તિષ્ઠતિ સૂતવત્

{સુવર્ણદ્રુતિ (3)}
અતિસ્થૂલસ્ય ભેકસ્ય નિવાર્યાન્ત્રાણિ નિક્ષિપેત્ ।
ઉદરે ટંકણં પૂર્ણં તદ્રક્ષેદ્ભાંડમધ્યગમ્

અષ્ટાહાદ્ ગ્રાહયેત્ તસ્માત્તૈલં પાતાલયંત્રકે ।
તત્તૈલં દ્રાવિતે સ્વર્ણે ક્ષિપેદ્ દ્રુતિમવાપ્નુયાત્

{સુવર્ણદ્રુતિ (4)}
ઇંદ્રગોપો ઽશ્વલાલા ચ શશમણ્ડૂકયોર્વસા ।
અસ્થીનિ ચ સમં પિષ્ટ્વા દ્રુતે હેમ્નિ પ્રવાપયેત્

જાયતે રસરૂપં તચ્ચિરકાલં ચ તિષ્ઠતિ

{સુવર્ણદ્રુતિ (5)}
ઇંદ્રગોપં કુલીરાસ્થિ દેવદાલ્યાશ્ચ બીજકમ્ ।
ચૂર્ણિતં ભાવયેદ્ દ્રાવૈર્દેવદાલ્યુદ્ભવૈર્દિનમ્

અનેન દ્રાવિતે હેમ્નિ વાપો દેયઃ પુનઃ પુનઃ ।
તિષ્ઠતે રસરૂપં તચ્ચિરકાલં શિવોદિતમ્

{તીક્ષ્ણલોહદ્રુતિ (3)}
તીક્ષ્ણચૂર્ણં ચ સપ્તાહં પક્વધાત્રીફલદ્રવૈઃ ।
લોલિતં ભાવયેદ્ ઘર્મે ક્ષીરકન્દદ્રવૈઃ પુનઃ

સપ્તાહં ભાવયેત્સમ્યક્ સ્રાવસંપુટકે તથા ।
ધામિતં દ્રવમાયાતિ ચિરં તિષ્ઠતિ સૂતવત્

{કાન્તલોહદ્રુતિ}
શૃગાલમેષકૂર્માહિશલ્યાનિ ચ શિલાજતુ ।
એતત્સર્વં ચૂર્ણયિત્વા સુતપ્તે કાંતચૂર્ણકે ।
વાપયેદ્ દ્રવતાં યાતિ યથા સૂતં સુનિશ્ચિતમ્

{સર્વલોહદ્રુતિ (3)}
લોહચૂર્ણં યથેષ્ટૈકં પનસસ્ય ફલદ્રવૈઃ ।
સપ્તાહં ભાવયેદ્ ઘર્મે હ્યમ્લવર્ગેણ મર્દયેત્ ।
દ્રવતે ધમનેનૈવ લિપિયોગ્યં ન સંશયઃ

{સર્વલોહદ્રુતિ (4)}
ગંધકં રક્તલવણં તુલ્યં દેયં પુનઃ પુનઃ ।
દ્રુતાનાં તપ્તચૂર્ણાનાં સર્વેષાં દ્રાવણં પરમ્

{સર્વલોહદ્રુતિ (5)}
પીતમણ્ડૂકગર્ભે તુ ચૂર્ણિતં ટંકણં ક્ષિપેત્ ।
રુદ્ધ્વા ભાંડે ક્ષિપેદ્ ભૂમૌ ત્રિસપ્તાહાત્ સમુદ્ધરેત્

તત્સમસ્તં વિચૂર્ણ્યાથ દ્રુતે લોહે પ્રવાપયેત્ ।
તિષ્ઠન્તિ રસરૂપાણિ સર્વલોહાનિ નાન્યથા

{માક્ષિકસત્ત્વદ્રુતિ (2)}
એરંડોત્થેન તૈલેન ગુંજાક્ષૌદ્રં ચ ટંકણમ્ ।
મર્દિતં તસ્ય વાપેન સત્વં માક્ષિકજં દ્રવેત્

{સર્વરત્નાનાં સર્વલોહાનાં દ્રુતિઃ}
ક્ષારત્રયં રામઠં ચ ચણકામ્લામ્લવેતસમ્

જ્વાલામુખી ચેક્ષુરકં સ્થલકુમ્ભીફલાનિ ચ ।
સ્નુહ્યર્કપયસા શ્લક્ષ્ણં પિષ્ટ્વા તદ્ગોલકં ક્ષિપેત્

વજ્રમુખ્યાનિ રત્નાનિ વસ્ત્રે બદ્ધ્વા પચેદ્ધઠાત્ ।
દોલાયંત્રેણ ધાન્યામ્લે ભવેદ્યામાષ્ટકં દ્રુતમ્

વજ્રાભ્રકં નીલપુષ્પં મુક્તાવિદ્રુમમાક્ષિકમ્ ।
પૌણ્ડ્રં વૈડૂર્યમાણિક્યં રાજાવર્તેન્દ્રનીલકમ્

વૈક્રાંતં સ્ફાટિકં ચૈવ દ્રવન્તિ રસસન્નિભાઃ ।
એતૈરેવૌષધૈર્ લોહજાતં દ્રવતિ વાપનાત્

{વજ્રદ્રુતિ (1)}
વજ્રવલ્લ્યન્તરસ્થં ચ કૃત્વા વજ્રં નિરુન્ધિતમ્ ।
જલભાંડગતં સ્વેદ્યં સપ્તાહાદ્ દ્રવતાં વ્રજેત્

{વજ્રદ્રુતિ (2)}
સૂક્ષ્મચૂર્ણં તુ સપ્તાહં વેતસામ્લે વિનિક્ષિપેત્ ।
સપ્તાહાદ્ ઉદ્ધૃતં તં વૈ પુટે રુદ્ધ્વા દ્રુતિર્ભવેત્

{વૈક્રાન્તદ્રુતિ (1)}
શ્વેતવર્ણં તુ વૈક્રાંતમમ્લવેતસભાવિતમ્ ।
સપ્તાહાન્નાત્ર સંદેહઃ ખરે ઘર્મે દ્રવત્યલમ્

{વૈક્રાન્તદ્રુતિ (2)}
કેતકીસ્વરસં ગ્રાહ્યં સૈંધવં સ્વર્ણપુષ્પિકા ।
ઇંદ્રગોપકસંયુક્તં સર્વં ભાંડે વિનિક્ષિપેત્

સપ્તાહં સ્વેદયેત્તસ્મિન્વૈક્રાંતં દ્રવતાં વ્રજેત્ ।
લોહાષ્ટકં ચ રત્નાનિ યોગસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

કુરુતે યોગરાજોઽયં રત્નાનાં દ્રાવણં પરમ્

{સર્વદ્રુતીનાં સ્થાપનાધારઃ}
કુસુમ્ભતૈલમધ્યે તુ સંસ્થાપ્યા દ્રુતયઃ પૃથક્ ।
તિષ્ઠન્તિ ચિરકાલં તુ પ્રાપ્તે કાર્યે નિયોજયેત્

ઇત્યેવં દ્રુતિસંચયં સમુચિતૈઃ સારાતિસારૈર્ મતૈઃ કૃત્વા વાર્તિકપુંગવોઽત્ર સતતં શ્રીપારદે મેલયેત્ ।
તેનૈવાદ્ભુતભક્ષણં સુકનકં કૃત્વાથ વિદ્વદ્વરે દેયં દીનજને ચ દુઃખવિમુખં કુર્યાત્સમસ્તં જગત્