રસરત્નાકર · અધ્યાય 3.12

ર્રા, 3, 12
સમુખવિમુખસૂતે જારણાર્થં પ્રવક્ષ્યે વિવિધસુલભયોગૈર્ભોજનં ગંધકસ્ય ।
તદનુ ચ ઘનચૂર્ણૈર્ભોજનં પાચનં સ્યાત્ નિખિલસૂતવિભૂત્યૈ વાર્તિકાનાં સુખાય

{મેર્ચુર્:: જારણ ઓf સુલ્fઉર્}
ગંધકં સૂક્ષ્મચૂર્ણં તુ સપ્તધા બૃહતીદ્રવૈઃ ।
ભાવયેદ્વાથ વૃન્તાકરસેનૈવ તુ સપ્તધા

પલૈકં પારદં શુદ્ધં કાચકૂપ્યન્તરે ક્ષિપેત્ ।
કર્ષકં ભાવિતં ગંધં કર્પૂરં માષમાત્રકમ્

ક્ષિપ્ત્વા તત્ર મુખં રુદ્ધ્વા મૃદા કૂપીં ચ લેપયેત્ ।
દીપાગ્નિના દિનં પચ્યાન્મુખમુદ્ઘાટયેત્પુનઃ

જીર્ણે ગંધં ચ કર્પૂરં દત્ત્વા તદ્વચ્ચ જારયેત્ ।
એવં શતગુણે જીર્ણે ગંધકં જારયેદ્રસે

{મેર્ચુર્ય્:: જારણ ઓf સુલ્fઉર્}
કાસીસં ચૈવ સૌરાષ્ટ્રી સજ્જીક્ષારેણ મોદકમ્ ।
શિગ્રુતોયેન સંયુક્તં કૃત્વા ભાવ્યમનેન વૈ

સપ્તાહં ચૂર્ણિતં ગંધં તં ગંધં જારયેત્પુનઃ ।
ઇષ્ટિકાગર્તમધ્યે તુ સમ્યક્ શુદ્ધરસં ક્ષિપેત્

મુખં સ્વચ્છેન વસ્ત્રેણ છાદયેત્તસ્ય પૃષ્ઠતઃ ।
દશાંશં ગંધકં દત્ત્વા શ્રાવકેણ નિરોધયેત્

પૃષ્ઠે લઘુપુટં દેયં જીર્ણે ગંધં પુનઃ ક્ષિપેત્ ।
એવં શતગુણં જાર્યં ગંધકં પારદે શનૈઃ

{મેર્ચુર્ય્:: જારણ ઓf પક્વબીજ}
તં રસં તપ્તખલ્વે તુ ક્ષિપેદ્વસ્ત્રેણ ગાલિતમ્ ।
પાદાંશકં પક્વબીજં દત્ત્વામ્લૈર્મર્દયેદ્દિનમ્

તં ક્ષિપેચ્ચારણાયન્ત્રે જંબીરરસસંયુતમ્ ।
તં યંત્રં ધારયેદ્ ઘર્મે જારિતો જાયતે રસઃ

{મેર્ચુર્ય્:: જારણ ઓf પક્વબીજ}
સવિડં કલયેદ્યંત્રે દિનૈકં તુ પુટે પચેત્ ।
જારિતં સ્યાત્પુનર્બીજં દત્ત્વા જાર્યં ચ પૂર્વવત્ ।
જારયેચ્ચ પુનસ્તદ્વદેવં જાર્યં સમં ક્રમાત્

{મેર્ચુર્ય્:: સારણા wઇથ્ પક્વબીજ}
જારિતં સારણાયન્ત્રે ક્ષિપેત્તૈલં વસાન્વિતમ્ ।
દ્રાવિતં નાલમૂષાયાં પક્વબીજરસાન્વિતમ્

તદ્યંત્રે ધારયેદેવં સારિતો જારયેદ્રસઃ ।
સારિતં તત્પુનર્મર્દ્યં પૂર્વવદ્ બિડસંયુતમ્

જારયેત્કચ્છપે યંત્રે જીર્ણે બીજે તુ સારયેત્ ।
પૂર્વવત્ સારણાયન્ત્રે બીજેન દ્વિગુણેન વૈ

પુનસ્તં જારયેત્તદ્વત્તથૈવ પ્રતિસારયેત્ ।
ત્રિગુણેન તુ બીજેન પૂર્વવજ્જારયેત્પુનઃ

{મેર્ચુર્ય્:: મુખ:: ~બન્ધન}
તદ્રસં તાલકં તુલ્યં તૈલં ધત્તૂરસંભવમ્ ।
દિવ્યૌષધીગણદ્રાવં સર્વં મર્દ્યં દિનાવધિ

વજ્રમૂષાન્ધિતં પચ્યાત્કરીષાગ્નૌ દિનાવધિ ।
પુનર્દિવ્યૌષધીદ્રાવૈર્મર્દ્યં પાચ્યં દિનાવધિ ।
ઇત્યેવં ચ પુનઃ કુર્યાત્સૂતો બદ્ધમુખો ભવેત્

{રસબન્ધનમ્}
તં રસં ધૌતમાક્ષીકં તીક્ષ્ણં શુલ્બં રસઃ શશી ।
સમાંશં દેવદાલ્યુત્થદ્રવૈર્મર્દ્યં દિનાવધિ

ત્રિદિનં મધુસર્પિર્ભ્યાં મર્દિતં ગોલકીકૃતમ્ ।
વજ્રમૂષાગતં રુદ્ધ્વા શોષ્યં તીવ્રાગ્નિના ધમેત્

ખદિરાઙ્ગારયોગેન ખોટબદ્ધો ભવેદ્રસઃ ।
તત્ખોટં ટંકણૈઃ કાચૈઃ શોધયેદ્વૈ ધમન્ધમન્

તેજઃપુઞ્જો રસો બદ્ધો બાલાર્કસદૃશો ભવેત્

{સિલ્વેર્ => ગોલ્દ્}
તદ્રસં સિક્થકેનૈવ વેષ્ટયિત્વા પ્રપૂજયેત્ ।
શતાંશં તુ દ્રુતે તારે ક્રામણેનૈવ સંયુતમ્

તત્તારં જાયતે સ્વર્ણં જાંબૂનદસમપ્રભમ્ ।
અષ્ટાનવતિભાગં સ્યાદિત્યેવં વેધકો મતઃ

{મેર્ચુર્ય્:: મુખકરણ}
અથ વક્ષ્યે રસેન્દ્રસ્ય વાસિતસ્ય મુખં ક્રમાત્ ।
યેન વ્યોમાદિવૈક્રાન્તં ચરત્યાશ્વભિષેચિતમ્

અમ્લવેતસજંબીરબીજપૂરકભૂખગૈઃ ।
ત્રિદિનં મર્દયેત્સૂતં ભૂનાગૈશ્ચ દિનત્રયમ્ ।
તપ્તખલ્વે દિનં મર્દ્યં સૂતસ્યેત્થં મુખં ભવેત્

{મેર્ચુર્ય્:: મુખકરણ}
મધ્યગર્તસમાયુક્તં કારયેદિષ્ટિકાદ્વયમ્ ।
ધાન્યાભ્રં ગંધકં શુદ્ધં પ્રત્યેકં દશનિષ્કકમ્

યામં જમ્બીરજૈર્દ્રાવૈર્ મર્દ્યં તેનૈવ લેપયેત્ ।
ગર્તદ્વયં સમાંશેન હ્યધોગર્તં સુશોધિતમ્

વિંશનિષ્કં ક્ષિપેત્સૂતમ્ ઊર્ધ્વં દેયાપરેષ્ટિકા ।
લિપ્ત્વા મૃલ્લવણૈઃ સંધિં દીપ્તાગ્નિં જ્વાલયેદધઃ

અવિચ્છિન્નં દિવારાત્રૌ યાવત્સપ્તદિનાવધિ ।
સ્વાંગશીતં સમુદ્ધૃત્ય રસં કિટ્ટવિવર્જિતમ્ ।
ઇત્યેવં તુ ત્રિધા કુર્યાદ્રસસ્ય તુ મુખં ભવેત્

{મેર્ચુર્ય્:: મુખકરણ}
વંશનાલાન્ધિતં સૂતં ભાણ્ડે ગોમૂત્રપૂરિતે ।
ત્રિસપ્તાહં પચેચ્ચુલ્લ્યાં સૂતસ્યેત્થં મુખં ભવેત્

{પરલ્લેલ્ બેત્wએએન્ સંસ્કારસ્ અન્દ્ રિતુઅલ્}
સમુખે નિર્મુખે સૂતે વક્ષ્યતે જારણં ક્રમાત્ ।
ખલ્વપીતં રસો લિઙ્ગં મર્દનં માર્જનં સ્મૃતમ્

નાનૌષધીરસૈઃ સ્નાનં સત્ત્વૈર્બીજૈઃ પ્રપૂજનમ્ ।
સ્વર્ણાદિરત્નજાતૈશ્ચ ઉપહારં પ્રકલ્પયેત્

નૈવેદ્યં રઞ્જનં દિવ્યં સારણા સ્યાદ્વિસર્જનમ્ ।
વેધનં દેહલોહેષુ સમ્યક્પૂજાવિધેઃ ફલમ્

યાવદ્દિનાનિ વહ્નૌ તુ ધારણે જાર્યતે રસઃ ।
તાવદ્યુગસહસ્રાણિ શિવલોકે મહીયતે

યત્કિંચિદ્રસરાજસ્ય સાધનાર્થે વ્યયો ભવેત્ ।
તત્સર્વં કોટિગુણિતં દત્તે શ્રી ભૈરવી ધ્રુવમ્

સાધકાનાં સુધીરાણામ્ ઇહ લોકે પરત્ર ચ ।
અતો ભૂપૈર્વાર્તિકેન્દ્રૈઃ સાધ્યઃ સ્યાદ્ ભુક્તિમુક્તિદઃ

{અભ્ર:: પ્રેપરતિઓન્ fઓર્ ચારણ}
અર્કક્ષીરેણ ધાન્યાભ્રં દિનં મર્દ્યં નિરુધ્ય ચ ।
કપોતાખ્યે પુટે પચ્યાત્ ક્ષીરૈર્યામં વિમર્દયેત્

રુદ્ધ્વાધઃ પૂર્વવત્પચ્યાદેવં વારચતુષ્ટયમ્ ।
ત્રિધા ચ મૂલકદ્રાવૈ રમ્ભાકન્દદ્રવૈસ્ત્રિધા

અપામાર્ગકાકમાચીમીનાક્ષીભૃઙ્ગરાણ્મુનિઃ ।
પુનર્નવા મેઘનાદો વિદારિશ્ચિત્રકં તથા

ક્રમાદ્ એષાં દ્રવૈરેવ મર્દનં પુટપાચનમ્ ।
એકૈકેનૈકવારં ચ દત્ત્વા તદ્ભાવયેત્પુનઃ

શતાવરી તાલમૂલી કદલી તણ્ડુલીયકમ્ ।
અર્કઃ પુનર્નવા શિગ્રુર્યવચિઞ્ચા હ્યનુક્રમાત્

પ્રતિદ્રવૈર્ દિનૈકં તુ ભાવિતં ચારણે હિતમ્

{અભ્ર:: વોર્બેરેઇતુન્ગ્ ઔf ચારણ}
અર્કક્ષીરૈસ્તુ ધાન્યાભ્રં યામં મર્દ્યં નિરુધ્ય ચ ।
કપોતાખ્યે પુટે પચ્યાદેવં વારાંશ્ચતુર્દશ

કદલી મુસલી શિગ્રુર્વન્ધ્યાઙ્કોલ્લાર્કપીલુકમ્ ।
નાગવલ્લી કુબેરાક્ષી ભૂમ્યપામાર્ગતુમ્બરુઃ

એષામેકદ્રવં ગ્રાહ્યં કાંજિકે વ્યોમસંયુતમ્ ।
સર્વમેતત્ક્ષિપેદ્ ભાણ્ડે તન્મધ્યે પાચયેત્ ત્ર્યહમ્

પૂર્વાભ્રં દોલિકાયન્ત્રે સમુદ્ધૃત્યાથ શોષયેત્ ।
કાસીસં તુવરી સિન્ધુષ્ટંકણં ચ સમં સમમ્

સર્વમેતદ્દશાંશં તુ ક્ષિપ્ત્વા તસ્મિન્વિમર્દયેત્ ।
દિનૈકં તપ્તખલ્વે તુ ક્ષિપ્ત્વા તસ્મિન્વિમર્દયેત્

દિનૈકં તપ્તખલ્વે તુ તદભ્રં ચારણે હિતમ્

{અભ્ર:: પ્રેપરતિઓન્ fઓર્ ચારણ}
શતવારં દ્રુતં નાગં મુણ્ડીદ્રાવે વિનિક્ષિપેત્ ।
તેન દ્રાવેણ ધાન્યાભ્રં મર્દિતં સપ્તધા પુટેત્ ।
મર્દ્યં મર્દ્યં નિરુધ્યાથ કપોતાખ્યે પુટે પચેત્

તત્તુલ્યં ગંધકં દત્ત્વા પૂર્વોક્તૈર્મુણ્ડિકાદ્રવૈઃ

સસ્તન્યૈર્ બીજપૂરોત્થૈર્ દ્રાવૈર્ભાવ્યં દિનાવધિ ।
એતદભ્રં તુ સૂતસ્ય ચારણે પરમં હિતમ્

{સિદ્ધમૂલી}
વ્યાઘ્રપાદી હંસપાદી કદલ્યગ્નિકુમારિકાઃ ।
બૃહતી લાઙ્ગલી વજ્રી ખણ્ડજારીન્દ્રવારુણી

વન્ધ્યાકર્કોટકી મૂષા સર્પાક્ષી શઙ્ખપુષ્પિકા ।
મણ્ડૂકી અગ્નિમથનો વિખ્યાતા સિદ્ધમૂલિકા

એતાઃ સમસ્તા વ્યસ્તા વા ચોક્તસ્થાને નિયોજયેત્

{મેર્ચુર્ય્:: સમુખ:: ચારણ ઓf અભ્ર}
અથાતઃ સમુખે સૂતે પૂર્વાભ્રં ષોડશાંશકમ્ ।
દત્ત્વા મર્દ્યં તપ્તખલ્વે સિદ્ધમૂલીદ્રવૈર્દિનમ્

તતસ્તં ચારણાયંત્રે જંબીરરસસંયુતમ્ ।
ઘર્મે ધાર્યં દિનૈકં તુ ચરત્યેવ ન સંશયઃ

{મેર્ચુર્ય્:: લક્ષ-।કોટિવેધિન્}
ચારિતં બન્ધયેદ્વસ્ત્રે દોલાયંત્રે દિનાવધિ ।
સિદ્ધમૂલીદ્રવૈર્યુક્તૈઃ પાતનાજ્જીર્યતે હ્યલમ્

અજીર્ણં ચેત્પચેદ્યંત્રે કચ્છપાખ્યે દિનાવધિ ।
અષ્ટમાંશં વિડં દત્ત્વા ચરત્યેવ ન સંશયઃ

અનેન ક્રમયોગેન ચાર્યં જાર્યં પુનઃ પુનઃ ।
જીર્ણે શતગુણે સમ્યક્ સહસ્રાંશેન વિધ્યતિ

સહસ્રગુણિતે જીર્ણે લક્ષવેધી ભવેદ્રસઃ ।
તદ્વલ્લક્ષગુણે જીર્ણે કોટિવેધી ભવેદ્રસઃ

કૃષ્ણાભ્રં વા સુવર્ણં વા યથાશક્ત્યા તુ જારયેત્ ।
પૂર્વવત્ક્રમયોગેન ફલં સ્યાદુભયોઃ સમમ્

{મેર્ચુર્ય્:: fઓર્ પ્રોદુચ્તિઓન્ ઓf સિલ્વેર્}
અનેનૈવ ક્રમેણૈવ તારં વા શ્વેતમભ્રકમ્ ।
જારયેત્તુ યથાશક્ત્યા તારકર્મણિ શસ્યતે

{મેર્ચુર્ય્:: મુખબન્ધન, કોટિવેધિન્}
પૂર્વવત્ પક્વબીજેન સારણાદિ યથાક્રમમ્ ।
કર્તવ્યં રસરાજસ્ય વેધનં ક્રામણં તથા

ચંદ્રાર્કં જારયેત્સર્વં તામ્રં વા તારકર્મણિ ।
એવં શતગુણે જીર્ણે સહસ્રાંશેન વેધયેત્

સહસ્રગુણિતે જીર્ણે પૂર્વવત્સારણાત્રયમ્ ।
કૃત્વા જાર્યં પુનસ્તદ્વચ્ચારયેચ્ચ ત્રિધા પુનઃ

ઇત્યેવં ચ પુનઃ સાર્યં પુનઃ સાર્યં ચ જારયેત્ ।
મુખબન્ધાદિવેધાન્તં કારયેત્પૂર્વવદ્રસે

તેનૈવ લક્ષભાગેન દિવ્યં ભવતિ કાંચનમ્ ।
યદા લક્ષગુણે જીર્ણે ત્રિધા સાર્યં ચ જારયેત્

ઇત્યેવં સપ્તધા કાર્યં બન્ધયેચ્ચ તતો મુખમ્ ।
પૂર્વવત્ક્રામણાન્તં ચ કૃતોઽસૌ જાયતે રસઃ

કોટિવેધી તુ ચંદ્રાર્કે સત્યં શંકરભાષિતમ્

{મેર્ચુર્ય્:: નિર્મુખ:: ચારણ}
અથ નિર્મુખસૂતસ્ય વક્ષ્યે ચારણજારણે ।
શુદ્ધસૂતે તુ વૈક્રાંતં મારિતં ષોડશાંશકમ્

ક્ષિપ્ત્વા મર્દ્યં તપ્તખલ્વે સિદ્ધમૂલીરસૈસ્ત્ર્યહમ્ ।
સંસ્કારેણ હ્યનેનૈવ નિર્મુખશ્ચરતિ ધ્રુવમ્

{મેર્ચુર્ય્:: ચારણ:: નિર્મુખ}
અથવા તપ્તખલ્વે તુ ભૂલતાસંયુતં રસમ્ ।
મર્દયેત્ત્રિદિનં પશ્ચાત્પાત્યં પાતનયન્ત્રકે

સંસ્કારેણ હ્યનેનાપિ નિર્મુખં ચરતિ ક્ષણાત્

{મેર્ચુર્ય્:: જારણ:: નિર્મુખ}
અસ્યૈવ જારણાયોગ્યો વ્યોમસંસ્કાર ઉચ્યતે ।
ધાન્યાભ્રમમ્લવર્ગેણ દોલાયંત્રે ત્ર્યહં પચેત્ ।
સ્નુહીક્ષીરૈસ્તતો મર્દ્યં યામૈકં ચાન્ધિતં ધમેત્

કપોતાખ્યપુટૈકેન તમાદાયાથ મર્દયેત્ ।
મૂલકં કદલીકન્દં મીનાક્ષી કાકમાચિકા

મુનિર્ આર્દ્રકવર્ષાભૂમેઘનાદાપામાર્ગકમ્ ।
એરણ્ડશ્ચ દ્રવૈરેષાં પૃથગ્દેયં પુટં લઘુ

દોલાયંત્રે તતઃ પચ્યાદ્વજ્રીક્ષીરૈર્દિનાવધિ ।
વચા નિમ્બં ધૂમસારં કાસીસં ચ સુચૂર્ણિતમ્

અભ્રસ્ય ષોડશાંશેન પ્રત્યેકં મિશ્રયેત્તતઃ ।
મર્દયેત્તામ્રખલ્વે તુ ચણકામ્લૈર્દિનાવધિ

નવસારૈરયઃપાત્રં લેપયેત્તત્ર નિક્ષિપેત્ ।
પારદં સાધિતં સાભ્રં ચણકામ્લં ચ કાંજિકમ્

મૃદ્વગ્નિના પચેચ્ચુલ્લ્યાં રસશ્ચરતિ તત્ક્ષણાત્ ।
જારયેત્પૂર્વયોગેન તતશ્ચાર્યં ચ જારયેત્

માત્રા યુક્તિર્ યથાપૂર્વં સેયં નિર્મુખજારણા ।
કૃષ્ણાભ્રકં સુવર્ણં ચ જાર્યં સ્યાદ્ધેમકર્મણિ

તારં વા શ્વેતમભ્રં વા જાર્યં સ્યાત્તારકર્મણિ ।
સારણાદિક્રામણાન્તં યથાપૂર્વં તુ જારયેત્

કર્તવ્યં સૂતરાજે તુ તદ્વદ્ ભવતિ કાંચનમ્ ।
શ્વેતેન જારયેત્ શ્વેતં યથાબીજં તથાઙ્કુરમ્

પ્રોક્તં યથા સુગમસાધિતપીતગંધં કૃષ્ણાભ્રહેમરજતં સિતમભ્રકં ચ ।
સંસાર્ય તદ્રસવરે વરવાર્તિકેન્દ્રઃ કુર્યાન્મહાકનકભારસહસ્રસંખ્યમ્