રસરત્નાકર · અધ્યાય 2.1

ર્રા, 2
ર્રા, 2, 1
જયતિ સ રસરાજો મૃત્યુશઙ્કાપહારી સકલગુણનિધાનં કાયકલ્પાધિકારી ।
વલિપલિતવિનાશં સેવિતો વીર્યવૃદ્ધિં સ્થિરમ્ અપિ કુરુતે યઃ કામિનીનાં પ્રસઙ્ગમ્

અથાતઃ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ દેહસિદ્ધિં સુશોભનામ્ ।
યસ્યાઃ સિદ્ધૌ મનુષ્યાણાં જાયન્તે સર્વસિદ્ધયઃ

ન દેહેન વિના કિંચિદ્ ઇષ્ટમ્ અસ્તિ જગત્ત્રયે ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન તસ્મિન્ યત્નો વિધીયતામ્

શુભનક્ષત્રદિવસે વમને રેચને કૃતે ।
તતો વિશેષશુદ્ધ્યર્થં કેતકીસ્તનજં દ્રવમ્

ત્રિદિનં કુડવૈકૈકં લોણદોષહરં પિબેત્ ।
વિડઙ્ગં ચ વચા કુષ્ઠં કેતકીસ્તનસંયુતમ્

ક્વથિતં ત્રિદિનં પીતમ્ અમ્લદોષહરં પરમ્ ।
શ્યામાવહ્નિવિડઙ્ગાનિ ત્ર્યૂષણં ત્રિફલા વૃષઃ

સૈન્ધવં દેવદારુશ્ ચ મુસ્તા ચૈતત્ સમં સમમ્ ।
ઘૃતૈર્ લેહ્યં તુ કર્ષૈકં સપ્તાહાત્ સર્વદોષજિત્

એવં વિશુદ્ધદેહસ્ તુ પૂજયેદ્ દેવતાં ગુરુમ્ ।
કુમારીં યોગિનીચક્રં તતઃ કુર્યાદ્ રસાયનમ્

{રસાયન}
નિર્વાતે ભૂગૃહે વાથ બાહ્યચિન્તાવિવર્જિતઃ ।
જિતેન્દ્રિયો જિતક્રોધઃ ક્ષીરશાલ્યન્નભુગ્ ભવેત્

ષષ્ટ્યોદનં યવાન્નં ચ ગોધૂમં મુદ્ગયૂષકમ્ ।
જાઙ્ગલં ભક્ષયેન્ માંસં કેવલં ક્ષીરમ્ એવ વા

બલાન્નં વાથ ભુઞ્જીત શાકલોણવિવર્જિતમ્ ।
અભ્યઙ્ગં મસ્તુના કુર્યાત્ સ્નાનં ચૈવ સુખામ્બુના

કાકિનીં સ્ત્રીં ભજેન્ નિત્યં સ્વાનુકૂલાં સુયૌવનામ્ ।
રસેન્દ્રે ભક્ષ્યમાણે તુ કામાન્ધો જાયતે નરઃ

મૈથુનેન વિના તસ્ય હ્ય્ અજીર્ણો જાયતે રસઃ ।
અજીર્ણે કમ્પદાહાર્તી હિક્કા મૂર્છા જ્વરો ઽરતિઃ

કાસશ્વાસારુચિચ્છર્દિભ્રમમોહા ભવન્તિ હિ ।
સેવેત સુભગાં તસ્માદ્ દુર્ભગાં પરિવર્જયેત્

અભ્યઙ્ગં કટુતૈલેન કાઞ્જિકં મદિરાં દધિ ।
કલિઙ્ગકારવલ્લ્યમ્લતૈલકૂષ્માણ્ડરાજિકાઃ

બિલ્વચ્છત્રાકવાર્તાકવિદલં કાકમાચિકામ્ ।
મૂલકં લશુનં તીક્ષ્ણં શીતમ્ ઉષ્ણં ચ વર્જયેત્

રાત્રૌ જાગરણં ત્યાજ્યં દિવાસ્વાપં ચ મૈથુનમ્ ।
કલહોદ્વેગચિન્તાશ્ ચ શોકં ચૈવ વિવર્જયેત્

આવર્જનાદ્ ભવેચ્ છૂલં નિદ્રાલસ્યં જ્વરો ઽરતિઃ ।
ત્ર્યહં પિબેત્ તત્પ્રશાન્ત્યૈ વારિણા કર્કટીફલમ્

શુણ્ઠીસૈન્ધવચૂર્ણં વા માતુલુઙ્ગામ્લકૈર્ લિહેત્ ।
સૌવર્ચલં ગવાં મૂત્રૈઃ પિબેદ્ વા તત્પ્રશાન્તયે

વન્ધ્યાકર્કોટકીં પુઙ્ખાં પાતાલગરુડીં જલૈઃ ।
ક્વાથયેદ્ અષ્ટગુણિતૈસ્ તદષ્ટાંશં સસૈન્ધવમ્

પિબેત્ સર્વવિકારઘ્નં ત્રિદિનં શિવભાષિતમ્ ।
મૂલં વા કારવલ્લ્યુત્થં સૈન્ધવં વા ગવાં જલૈઃ

ત્રિદિનં કર્ષમાત્રં તુ પિબેત્ સર્વવિકારજિત્ ।
અપથ્યશીલિનામ્ એતત્ કથિતં રસસેવિનામ્

અમુમ્ એવ વિધિં કુર્યાદ્ રસાયનવિધૌ કિલ ।
અમૃતં વિધિસંયુક્તં વિધિહીનં તુ તદ્ વિષમ્

ચાતુર્જાતકકર્પૂરકઙ્કોલં કટુકીફલમ્ ।
ખાદેત્ તામ્બૂલસંયુક્તં રસસઙ્ક્રામણે હિતમ્

અથાત્ર વક્ષ્યતે સમ્યગ્ આદૌ પારદમારણમ્ ।
સમુખસ્ય રસેન્દ્રસ્ય વાસનામુખિતસ્ય વા

ક્રમેણ જારયેત્ સ્વર્ણં સમાંશં પૂર્વવત્ તતઃ ।
તત્તુલ્યં ગન્ધકં તસ્મિન્ દત્ત્વા દિવ્યૌષધિદ્રવૈઃ

મર્દયેત્ ત્રિદિનં ખલ્વે મૂષાયાં ચાન્ધિતં તતઃ ।
કરીષાગ્નૌ દિવારાત્રં ત્રિરાત્રં વા તુષાગ્નિના

સ્વેદિતં મર્દયેદ્ ભૂયો બીજૈર્ દિવ્યૌષધોદ્ભવૈઃ ।
તુલ્યં ખલ્વે ચતુર્યામં વજ્રમૂષાન્ધિતં ધમેત્

ભસ્મસૂતં ભવેત્ તદ્વૈ યોજ્યં સર્વરસાયને ।
શુદ્ધસૂતં સમં સ્વર્ણં યામમ્ અમ્લૈર્ વિમર્દયેત્

પ્રક્ષાલ્ય ગ્રાહયેત્ પિષ્ટીં પિષ્ટ્યર્ધં શુદ્ધગન્ધકમ્ ।
ગન્ધાર્ધં ટઙ્કણં દત્ત્વા સર્વતુલ્યાં હરિદ્રિકામ્

સ્ત્રીપુષ્પેણ તુ તત્સર્વં મર્દ્યં રમ્ભાદ્રવાન્વિતમ્ ।
દિનાન્તે ગોલકં કૃત્વા વાલુકાયન્ત્રગં પચેત્

દિનં મન્દાગ્નિના તં વૈ સમુદ્ધૃત્ય વિચૂર્ણયેત્ ।
ચૂર્ણાંશં ગન્ધકં દત્ત્વા ગર્ભયન્ત્રે ત્ર્યહં પચેત્

તુષાગ્નિના લઘુત્વેન જાયતે ભસ્મસૂતકઃ ।
શુદ્ધસૂતસ્ ત્રિભાગઃ સ્યાદ્ ભાગૈકં તામ્રચૂર્ણકમ્

દિનૈકં મર્દયેદ્ અમ્લૈઃ ક્ષાલિતં પિષ્ટિમ્ આહરેત્ ।
માક્ષિકાદ્ ધૌતસત્ત્વં ચ પિષ્ટિતુલ્યં પ્રકલ્પયેત્

તત્સર્વં ત્રિદિનં મર્દ્યં ચક્રમર્દદલદ્રવૈઃ ।
તદ્ગોલં ગર્ભયન્ત્રસ્થં ત્રિદિનં તુષવહ્નિના

કરીષાગ્નૌ દિવારાત્રં પચેદ્ વા ભસ્મતાં વ્રજેત્ ।
શુદ્ધસૂતં વ્યોમસત્ત્વં સુવર્ણં ચ સમં સમમ્

સર્વતુલ્યં વિડં દત્ત્વા મર્દ્યં રમ્ભાદ્રવૈર્ દિનમ્ ।
બીજૈર્ દિવ્યૌષધીનાં ચ તુલ્યૈર્ મર્દ્યં દિનદ્વયમ્

ગર્ભયન્ત્રગતં પચ્યાન્ મ્રિયતે પૂર્વવત્ પુટે ।
ચતુરઙ્ગુલદીર્ઘં સ્યાદ્ વિસ્તારે ચાઙ્ગુલત્રયમ્

મૃન્મયં સમ્પુટં કૃત્વા છાયાશુષ્કં ચ કારયેત્ ।
લવણં વિંશભાગં સ્યાદ્ ભાગમ્ એકં તુ ગુગ્ગુલુમ્

સર્વં તોયૈઃ પ્રપિષ્યાથ તેનૈવ સમ્પુટોદરમ્ ।
લિપ્ત્વા તત્ર રસં રુન્ધ્યાદ્ ગર્ભયન્ત્રમ્ ઇદં ભવેત્

વિમલા પારદં શુદ્ધં તુલ્યં નિર્ગુણ્ડિકાદ્રવૈઃ ।
મર્દયેત્ ત્રિદિનં તં વૈ કાચકૂપ્યાં નિવેશયેત્

કાચકૂપ્યા હ્ય્ અભાવે તુ નિરુન્ધ્યાચ્છરાવસમ્પુટે ।
પાચયેદ્ વાલુકાયન્ત્રે ચતુર્યામાન્ મૃતો ભવેત્

માક્ષિકાદ્ ધૌતસત્ત્વં તુ તત્સમં શુદ્ધગન્ધકમ્ ।
દ્વાભ્યાં તુલ્યં શુદ્ધરસં દિનં નિર્ગુણ્ડિકાદ્રવૈઃ

તત્ સર્વં મર્દિતં ગોલં વજ્રમૂષાન્ધિતં પચેત્ ।
દિનૈકં વાલુકાયન્ત્રે મૃતં સ્યાદ્ રક્તવર્ણકમ્

ઊર્ધ્વાધો ગન્ધકં તુલ્યં દાતવ્યં શુદ્ધપારદે ।
ઉદરે પક્વમૂષાયાઃ કાકમાચીદ્રવં પુનઃ

દ્વાભ્યાં ચતુર્ગુણં દત્ત્વા તામ્ આચ્છાદ્ય પચેચ્ છનૈઃ ।
ક્રમાગ્નૌ વાલુકાયન્ત્રે ચતુર્યામાન્ મૃતો ભવેત્

સ્નુહ્યા વા હેમવલ્લ્યા વા ક્ષીરૈઃ શુદ્ધરસં દિનમ્ ।
મર્દયેદ્ ગન્ધકં તુલ્યં ગર્ભયન્ત્રગતં પુટેત્

પૂર્વવત્ ક્રમયોગેન મૃતં યોગેષુ યોજયેત્ ।
શુદ્ધસૂતસમં ગુઞ્જાલાક્ષોર્ણામધુટઙ્કણમ્

તત્ સર્વં ભૃઙ્ગજૈર્ દ્રાવૈર્ દિનમ્ એકં વિમર્દયેત્ ।
વજ્રમૂષાન્ધિતં ધ્માતં મ્રિયતે શશિસન્નિભમ્

દ્રવૈસ્ તુ કીટમારિણ્યા હ્ય્ અજમોદાદ્રવૈશ્ ચ વા ।
અહિમાર્યા દ્રવૈર્ વાથ કિંવા શ્વેતાઙ્કુલદ્રવૈઃ

મર્દયેત્ પારદં શુદ્ધં સમગન્ધં દિનત્રયમ્ ।
સમ્પુટે મૃન્મયે રુદ્ધ્વા કરીષાગ્નૌ દિવાનિશિ

પચેત્ તુષાગ્નિના વાથ ત્રિદિનાન્ મ્રિયતે ધ્રુવમ્ ।
શુદ્ધસૂતં મૃતં વજ્રં સમાંશં તપ્તખલ્વકે

હંસપાદ્યા દ્રવૈર્ મર્દ્યં ત્રિદિનાન્તે સમુદ્ધરેત્ ।
બીજૈર્ દિવ્યૌષધીનાં ચ વજ્રમૂષાં પ્રલેપયેત્

તત્ર પૂર્વરસં રુદ્ધ્વા ત્રિદિનં તુષવહ્નિના ।
પાચયિત્વા સમુદ્ધૃત્ય તત્સમં શુદ્ધપારદમ્

એકીકૃત્ય ત્ર્યહં મર્દ્યં હંસપાદ્યા દ્રવૈર્ દૃઢમ્ ।
તદ્ગોલં પૂર્વવત્ પચ્યાન્ મૃતં ભવતિ શોભનમ્

વજ્રાભ્રાદ્યષ્ટલોહાનાં રસખણ્ડે યથોદિતમ્ ।
મારણં વાદિખણ્ડે વા તથા જ્ઞેયં રસાયને

એવં મૃતો રસવરઃ પરમામૂતઃ સ્યાત્ તત્સેવકાઃ સતતમ્ અસ્ય દૃઢં તુ તેષામ્ ।
દેહં કરોતિ સહસા સુરસુન્દરીણાં ક્રીડાક્ષમં પરમસુન્દરમ્ એવ નિત્યમ્