રસરત્નાકર · અધ્યાય 1.7

ર્રા, 1, 7
{હરિતાલ:: અશુદ્ધ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
અશુદ્ધતાલમાયુર્ઘ્નં કકમારુતમેહકૃત્ ।
તાપશોફાઙ્ગસંકોચં કુરુતે તેન શોધયેત્

{હરિતાલ:: શોધન}
તાલકં કણશઃ કૃત્વા દશાંશેન ચ ટઙ્કણમ્ ।
જમ્બીરાણાં દ્રવૈઃ ક્ષાલ્યં કાઞ્જિકૈઃ ક્ષાલયેત્ પુનઃ

વસ્ત્રૈશ્ચતુર્ગુણૈર્ બદ્ધ્વા દોલાયન્ત્રે દિનં પચેત્ ।
સંયુક્તં ચારનાલેન દિનં કુષ્માણ્ડજૈઃ રસૈઃ

તિલતૈલૈઃ પચેદ્યામં યામં ચ ત્રિફલાજલૈઃ ।
ત્રિવારં તાલકં ભાવ્યં પિષ્ટ્વા મૂત્રૈશ્ચ કાઞ્જિકૈઃ

તત્ફલૈર્ દશભિર્ દેયં રુદ્ધ્વા પુટં ચ પેષયેત્ ।
એવં દ્વાદશધા પાચ્યં શુદ્ધં યોગેષુ યોજયેત્

{હરિતાલ:: શોધન}
તાલકં પોટલીબદ્ધં સપ્તાહં કાઞ્જિકે પચેત્ ।
દોલાયન્ત્રેણ યામૈકં તતઃ કુષ્માણ્ડજૈઃ રસૈઃ

તિલતૈલે પચેદ્યામં યામં ચ ત્રિફલાજલૈઃ ।
એવં યન્ત્રે ચતુર્યામં પાચ્યં શુધ્યતિ તાલકઃ

{હરિતાલ:: શુદ્ધ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
તાલકો હરતે રોગાન્ કુષ્ઠમૃત્યુજ્વરાપહઃ ।
શોધિતઃ શીતવીર્યે ચ કુરુતે વાયુવર્ધનમ્

{મનઃશિલા:: અશુદ્ધ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
અશ્મરીં મૂત્રહૃદ્રોગમશુદ્ધા કુરુતે શિલા ।
મન્દાગ્નિં મલબન્ધં ચ શુદ્ધા સર્વરુજાપહા

{મનઃશિલા:: શોધન}
અજામૂત્રે ત્ર્યહં પાચ્યા દોલાયન્ત્રે મનઃશિલા ।
સપ્તધા તૈરજાપિત્તૈર્ ઘર્મે ભાવ્યં વિશુદ્ધયે

{મનઃશિલા:: શોધન}
જયન્તીભૃઙ્ગરાજોત્થરક્તાગસ્ત્યરસૈઃ શિલા ।
દોલાયન્ત્રે દિનં પાચ્યા યામં છાગસ્ય મૂત્રકે

ક્ષાલયેદારનાલેન સર્વરોગેષુ યોજયેત્

{રસક:: શોધન}
નરમૂત્રૈશ્ચ ગોમૂત્રૈઃ સપ્તાહં રસકં પચેત્ ।
દોલાયન્ત્રેણ સમ્યક્તચ્છુદ્ધં યોગેષુ યોજયેત્

{તુત્થ:: શોધન}
વિષ્ઠયા મર્દયેત્ખલ્વે માર્જારકપોતયોઃ ।
દશાંશં ટઙ્કણં દદ્યાત્પાચ્યં મૃદ્વગ્નિના તતઃ

પુટં દધ્ના પુટં ક્ષૌદ્રૈર્દેયં તુત્થવિશુદ્ધયે

{વિમલા:: શોધન}
વિમલા ત્રિવિધં પાચ્યા રમ્ભાતોયેન સંયુતા ।
અમ્લવેતસધાન્યામ્લમેષીમૂત્રેણ પેષયેત્

દોલાયન્ત્રે ચતુર્યામં શુદ્ધિરેષા મહોત્તમા ।
{વિમલ:: શોધન}
કર્કટીમેષશૃઙ્ગ્યુત્થદ્રવૈર્ જમ્બીરજૈર્ દ્રવૈઃ

ભાવયેદાતપે તીવ્રે વિમલા શુધ્યતિ ધ્રુવમ્

{માક્ષિક:: અશુદ્ધ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
મન્દાગ્નિં બલહાનિં ચ વ્રણવિષ્ટમ્ભનેત્રરુક્ ।
કુરુતે માક્ષિકો મૃત્યુમ્ અશુદ્ધો નાત્ર સંશયઃ

{માક્ષિક:: શોધન}
માક્ષિકં નરમૂત્રેણ ક્વાથયેત્ કોદ્રવૈર્દ્રવૈઃ ।
વેતસેનામ્લવર્ગેણ ટંકણેન કટુત્રિકૈઃ

દોલાયન્ત્રે દિનં પાચ્યં સૂરણસ્યૈવ મધ્યગમ્ ।
દિનં રમ્ભાદ્રવૈઃ પચ્યાત્તદ્ધૃત્વા પેષયેદ્ઘૃતૈઃ

એરણ્ડતૈલસંયુક્તં પુટે પચ્યાદ્વિશુદ્ધયે ।
{માક્ષિક:: શોધન}
માક્ષિકસ્ય ત્રયો ભાગા ભાગૈકં સૈન્ધવસ્ય ચ

માતુલુઙ્ગદ્રવૈર્વાથ જમ્બીરોત્થદ્રવૈઃ પચેત્ ।
લોહપાત્રે પચેત્તાવદ્યાવત્પાત્રં સુલોહિતમ્

તામ્રવર્ણમયો યાતિ તાવચ્છુધ્યતિ માક્ષિકમ્ ।
{માક્ષિક:: શોધન}
અગસ્ત્યપુષ્પનિર્યાસૈઃ શિગ્રુમૂલં વિઘર્ષયેત્

દ્રવૈઃ પાષાણભેદ્યાશ્ચ પચ્યાદેભિશ્ચ માક્ષિકમ્ ।
તદ્વટીં ચાન્ધમૂષાયાં વિંશદ્ભિર્ ઉપલૈઃ પચેત્

પુનઃ પિષ્ટ્વાથ રુન્ધ્યાચ્ચ પુટૈઃષડ્ભિર્ વિશુધ્યતિ

{માક્ષિક:: શોધન}
મેઘનાદપાષાણભેદી પિષ્ટ્વા તત્પિણ્ડમધ્યે માક્ષિકં કણશઃ કૃત્વા નિક્ષિપેત્ ।
તદ્ગોલકં વસ્ત્રે બદ્ધ્વા દોલાયન્ત્રે કુલત્થક્વાથે દિનમેકં પચેત્ ।
એતચ્છુદ્ધલોહાનાં યુક્તસ્થાને મારણે યોજ્યમ્

{માક્ષિક:: પરીક્ષા:: ગોઓદ્ qઉઅલિત્ય્}
ભઙ્ગે સુવર્ણસંકાશો ઽન્તઃ કૃષ્ણો બહિશ્છવિઃ ।
બૃહદ્વર્ણં ઇતિ ખ્યાતો માક્ષિકઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે

વ્યાપયત્યઙ્ગમ્ અઙ્ગાનિ તૈલબિન્દુરિવામ્ભસિ ।
ન વિના શોધનં સર્વે ધાતવઃ પ્રબલાદયઃ

રોગોપશમકર્તારઃ શોધનં તેન વક્ષ્યતે

{ચોરલ્:: મારણ}
પ્રવાલાનાં સ્ત્રીદુગ્ધેન ભાવના પશ્ચાદ્ધણ્ડિકામધ્યે સ્થાપયિત્વા નિરુધ્યોપરિ શરાવકં દત્ત્વા લેપયેત્ ।
વહ્નિસંદીપનં કૃત્વા પ્રહરદ્વયેન વિદ્રુમં મ્રિયતે

{ઉપરસ (?):: મારણ}
કુલત્થસ્ય પચેદ્દ્રોણે વારિદ્રોણેન બુદ્ધિમાન્ ।
તેન પાદાવશેષેણ ક્વાથેઽષ્ટૌ મણયઃ શિલા

આતપે ત્રિદિનં શુષ્કં ક્વાથસિક્તં પુનઃ પુનઃ ।
મુક્તાચૂર્ણં સમાદાય કરકામ્બુવિભાવિતમ્

આતપે ત્રિદિનં ભાવ્યં ચૂર્ણિતં મૃત્યુમ્ આપ્નુયાત્

{શિલાજતુ:: શોધન}
શઙ્ખં નીલાઞ્જનં ચૈવ પૂર્વવચ્છોધયેદ્દિનમ્ ।
ગોમૂત્રૈસ્ત્રિફલાક્વાથૈર્ ભૃઙ્ગરાજદ્રવૈર્ જતુમ્

મર્દયેદાયસે પાત્રે દિનાચ્છુદ્ધિઃ શિલાજતોઃ ।
{દરદ:: શોધન}
મેષીક્ષીરેણ દરદમમ્લવર્ગૈશ્ચ ભાવિતમ્

સપ્તવારં પ્રયત્નેન શુદ્ધિમાયાતિ નિશ્ચિતમ્ ।
{ઉપરસ:: શોધન}
સૂર્યાવર્તં વજ્રકન્દં કદલી દેવદાલિકા

શિગ્રુ કોશાતકી વન્ધ્યા કાકમાચી ચ વાયસી ।
આસામેકરસેનૈવ ત્રિક્ષારૈર્લવણૈર્ યુતમ્

ભાવયેદમ્લવર્ગેણ દિનમેકં પ્રયત્નતઃ ।
સૌવીરં કાન્તપાષાણં શુદ્ધભૂનાગમૃત્તિકા

શઙ્ખં નીલાઞ્જનં ચૈવ સર્વોપરસાશ્ચ યે ।
પૃથગ્ભાવ્યં વિધાનેન શુદ્ધિં યાન્તિ દિને દિને

તતઃ પશ્ચાત્તુ તદ્દ્રાવૈર્દોલાયન્ત્રે દિનં સુધીઃ ।
શુધ્યન્તે નાત્ર સન્દેહઃ સર્વેષુ પરમા અમી

મુઞ્ચન્તિ દ્રુતસત્ત્વાંશ્ચ મતં સાધારણં સ્મૃતમ્

{?:: સત્ત્વપાતન}
ગુગ્ગુલું ટઙ્કણં લાક્ષા મજ્જા સર્જરસં પુનઃ ।
ઊર્ણા ગુઞ્જા ક્ષેત્રમીનમ્ અસ્થીનિ શશકસ્ય ચ

ગુડમધ્વાજ્યપિણ્યાકં તુત્થં પેષ્યમજાજલૈઃ ।
સર્વં તુલ્યં ચ ધાન્યાભ્રં ભૂનાગં મૃત્તિકાપિ ચ

કાન્તપાષાણતુલ્યં ચ કઠિન્યુપરસાશ્ચ યે ।
મેલયેન્માહિષૈઃ પચ્યાદ્દધ્યાદિગોમયાન્તિકૈઃ

દૃઢં મર્દ્યં વટીં કુર્યાત્કર્ષમાત્રં તુ શોષયેત્ ।
કોષ્ઠીયન્ત્રે ધમેદ્ગાઢમ્ અઙ્ગારૈશ્ચ ચિરોદ્ભવૈઃ

ત્રિવારં ધમનાદ્ એવ સત્ત્વં પતતિ નિર્મલમ્ ।
અસાધ્યાન્ મોચયેત્ સત્ત્વાન્ મૃત્તિકાદેશ્ચ કા કથા

{હરિતાલ:: સત્ત્વપાતન}
લાક્ષા આજ્યં તિલાઃ શિગ્રુઃ ટંકણં લવણં ગુડમ્ ।
તાલકાર્ધેન સંયોજ્ય છિદ્રમૂષાં નિરોધયેત્

પુટે પાતાલયન્ત્રેણ સત્વં પતતિ નિશ્ચિતમ્ ।
{??}
ચાઙ્ગેરી ચણકામ્લં ચ માતુલુઙ્ગામ્લવેતસમ્ ।
ચિઞ્ચા નારઙ્ગં જમ્બીરનમ્ણ વર્ગ ઇતિ સ્મૃતમ્ ।
{હરિતાલ:: સત્ત્વપાતન}
તાલકં ચૂર્ણયિત્વા તુ છાગીક્ષીરેણ ભાવયેત્

વારત્રયં તતો વિદ્ધિમૂલં પિષ્ટ્વા તુ મિશ્રિતમ્ ।
કૃત્વા ચ ગુડકં શુષ્કં સત્વં ગ્રાહ્યં ચ પૂર્વવત્

{હરિતાલ:: સત્ત્વપાતન}
તાલકં મર્દયેદ્દુગ્ધૈઃ સર્પાક્ષીં વાથ મૂલકૈઃ ।
પૂર્વવદ્ગ્રાહયેત્ સત્ત્વં છિદ્રમૂષાં નિરુધ્ય ચ

{મનઃશિલા:: સત્ત્વપાતન}
તાલવચ્ચ શિલાસત્વં ગ્રાહ્યં તૈરેવ ચૌષધૈઃ ।
તુલ્યેન ટંકણેનૈવ ધ્માતં સત્ત્વં ચતુર્થકમ્

{માક્ષિક:: સત્ત્વપાતન}
ગોક્ષીરૈશ્ચ તુત્થક્ષીરૈર્ભાવ્યમેરણ્ડતૈલકૈઃ ।
માક્ષિકં દિનમેકં તુ મર્દિતં વટકીકૃતમ્

અભ્રવદ્ધમને સત્વં સમ્યગસ્યાપ્યયં વિધિઃ ।
{માક્ષિક (?):: સત્ત્વપાતન}
જયન્તી ત્રિફલાચૂર્ણં હરિદ્રાગુડટઙ્કણમ્

પાદાંશં ટઙ્કણસ્યેદં પિષ્ટ્વા મૂષાં વિલેપયેત્ ।
નાલિકાં સમ્પુટે બદ્ધ્વા શોષયેદાતપે ખરે

ગ્રાહ્યં પાતાલયન્ત્રે ચ સત્વં ધ્માતં પુટેન ચ